Funkcje miast

Funkcję miasta określa dominujący rodzaj działalności jego mieszkańców.

Struktura funkcjonalno‑przestrzenna miasta przedstawia rozmieszczenie terenów zajętych przez określony rodzaj działalności (funkcję miasta), a także udział tych terenów w całościowej powierzchni miasta.

Jak zauważa Aleksandra Faron, do podstawowych elementów strukturystruktura funkcjonalno‑przestrzenna miastastruktury miasta zaliczyć można obszary różniące się między sobą rodzajem funkcji, czyli przeznaczeniem i użytkowaniem terenu. Wśród elementów składowych miasta wyróżnia się obszary mieszkalne (osiedla, zespoły osiedli, dzielnice mieszkaniowe), tereny nauki, administracji, produkcji i biznesu, obszary, na których położone są centra usługowe, centra kultury, infrastruktura społeczna, tereny związane z systemem transportowym miasta – sieć ulic, parkingi, dworce, stacje i przystanki transportu zbiorowego, węzły przesiadkowe.

Indeks dolny Źródło: A. Faron, Wybrane czynniki struktury funkcjonalno‑przestrzennej miasta, których kształtowanie może wpływać na zachowania transportowe mieszkańców, „Logistyka” 2014, nr 3, s. 1666–1667. Indeks dolny koniec

Modele struktury przestrzennej miasta są przedstawieniem procesów rozwoju i ich wpływu na kształtowanie się struktur przestrzennych. Możemy wyróżnić następujące modele:

  • model koncentryczny miasta – ukazujący miasto jako sekwencję koncentrycznych stref, które otaczają obszar śródmiejski (zwany centralnym obszarem działalności gospodarczej); został opracowany w Chicago w 1925 roku przez Charles’a Burgess’a; obszar centralny jest ośrodkiem, wokół którego gromadzi się ludność (np. może być nim zakład przemysłowy, port, rynek); w miarę rozwoju miasta powstaje druga strefa, która obejmuje obszary mieszkalne; w ostatecznej fazie rozwoju miasto posiada pięć stref: centralny obszar działalności gospodarczej, strefę przejściową składającą się z zakładów przemysłowych oraz budynków mieszkalnych o niższym standardzie, strefę mieszkaniową ludności pracującej w centrum, obszar mieszkalny klasy średniej z wysokim standardem zabudowy, obszar mieszkaniowy klas wyższych w znacznej odległości od centrum;

  • model klinowy – będący modyfikacją modelu koncentrycznego; opracowany przez Homera Hoyta w 1939 roku; w modelu tym zakłady przemysłowe są lokalizowane w miejscach, które zapewniają im dogodny transport kołowy lub kolejowy; ciągi komunikacyjne są w tym przypadku głównym czynnikiem miastotwórczym; teren najintensywniej użytkowany znajduje się w pobliżu centrum; teren otaczający centrum zajmują mieszkania o wysokim standardzie, a nie jak w poprzednim modelu dzielnice klasy robotniczej;

  • gwieździsty model korytarzowy – jest odmianą modelu sektorowego; zakłada on rozwój miasta wzdłuż linii transportowych, które zapewniają miastu rozwój usług, handlu oraz dogodny rozwój przemysłu; równolegle do tych korytarzy powstają strefy zamieszkania osób uboższych; ludzie o wyższym poziomie dochodów zamieszkują nieco odleglejszą strefę, która zapewnia lepszy komfort życia (jest oddalona od centrum i transportu);

  • model wieloogniskowy – model ten opiera się na założeniu, że miasto może tworzyć kilka niezależnych ośrodków (nie musi koncentrować się wokół jednego centrum); model opracowali Chauncy Harris i Edward Ullmann; model opiera się na czterech twierdzeniach: 1. pewne funkcje miasta wymagają specjalnych urządzeń, które nie mogą znajdować się w centrum miasta; 2. niektóre działalności nie są w stanie pokryć wysokich kosztów działania i tworzą niezależne ośrodki; 3. niektóre elementy zagospodarowania znajdują się w sprzeczności, np. bogate dzielnice mieszkaniowe i przemysł; 4. funkcje takiego samego rodzaju mają nierzadko tendencje do rozwijania się na tym samym obszarze dzięki korzyściom zewnętrznym.

Struktura funkcjonalno‑przestrzenna miast

Miasta w państwach słabo rozwiniętych

  • dominuje zabudowa mieszkalna niższej klasy społecznej,

  • niski standard życia ludzi,

  • słabo rozwinięta infrastruktura drogowainfrastruktura drogowainfrastruktura drogowa,

  • słabo rozwinięty transport lub całkowity jego brak,

  • brak dużych inwestycji (np. w centra handlowe, gdyż byłoby to zupełnie nieopłacalne),

  • duża liczba osób zajmująca się rolnictwem,

  • mała liczba lokali usługowych,

  • mało miejsc związanych z rekreacją, wypoczynkiem, kulturą,

  • niski wskaźnik urbanizacji.

Miasta w państwach średnio rozwiniętych

  • coraz większa liczba osób zatrudnionych w usługach, coraz mniej osób trudniących się rolnictwem,

  • dobrze rozwinięta infrastruktura technicznainfrastruktura technicznainfrastruktura techniczna, słabiej usługowa (ale ciągle rozwijająca się),

  • przewaga zakładów tradycyjnego przemysłu przetwórczego nad przemysłem zaawansowanych technologiiprzemysł zaawansowanych technologiiprzemysłem zaawansowanych technologii,

  • rosnący standard życia ludzi,

  • restrukturyzacjarestrukturyzacjarestrukturyzacja przemysłu,

  • wysoki wskaźnik urbanizacji (napływ ludności wiejskiej do miast),

  • zwiększająca się liczba tzw. „dzielnic nędzy”.

Miasta w państwach wysoko rozwiniętych

  • duża liczba lokali usługowych,

  • wysoki standard życia ludzi,

  • bardzo niewielka liczba osób zajmujących się rolnictwem,

  • dominuje zabudowa mieszkalna ludzi zamożnych,

  • całkowity brak lub nieliczna zabudowa mieszkalna niższej klasy społecznej,

  • dobry stan infrastruktury drogowej,

  • bardzo dobrze rozwinięta sieć transportu,

  • duża liczba inwestycji (nowoczesne apartamentowce, galerie handlowe, obiekty związane z kulturą),

  • dominacja przemysłu wysokich technologii,

  • duży napływ imigrantów, który może się wiązać z problemami komunikacyjnymi.

Każde miasto pełni kilka funkcji, choć niektóre z nich można określić jako wiodące:

  • administracyjna – związana z obecnością siedzib władz lokalnych, a także różnego rodzaju urzędów. Przykłady miast: Warszawa, Bruksela, Londyn, Waszyngton, Canberra, Brasília;

  • przemysłowa – związana z występowaniem ośrodków przemysłowych. Przykłady miast: Łódź, Dortmund, Liverpool, Johannesburg;

  • naukowa – związana z występowaniem ważnych placówek oświaty, szkół wyższych. Przykłady miast: Toruń, Oxford, Cambridge, Berkeley;

  • handlowa – związana z występowaniem ośrodków handlowych oraz organizacją imprez związanych z handlem, np. jarmarków, targów. Przykłady miast: Poznań, Frankfurt, Nowy Jork, Paryż;

  • transportowa – związana z występowaniem węzłów kouminikacyjnych, np. kolejowych, lotniczych, portów morskich. Przykłady miast: Koluszki (węzeł kolejowy), Rotterdam, Singapur (porty morskie), Chicago (węzeł lotniczy);

  • uzdrowiskowa – związana z występowaniem walorów uzdrowiskowych (zarówno przyrodniczych, jak i odpowiedniej infrastruktury, np. sanatoria). Przykłady miast: Rabka‑Zdrój, Vichy, Baden‑Baden, Karlowe Wary;

  • turystyczna – związana z występowaniem walorów turystycznych, jak i odpowiedniej bazy turystycznej (miejsca noclegowe, wypożyczalnie, restauracje). Przykłady miast: Zakopane, Nicea, Rzym, Aspen, Giza;

  • kulturalna – związana z występowaniem walorów kulturowych, np. znanych zabytków, teatrów, oper. Przykłady miast: Paryż, Wenecja, Berlin, Cannes, Mediolan;

  • religijna – związana z występowaniem miejsc kultu religijnego. Przykłady miast:  Częstochowa, Fatima, Asyż, Watykan, Mekka, Jerozolima;

  • polityczna – związana z występowaniem siedzib organizacji międzynarodowych. Przykłady miast: Haga, Strasburg, Bruksela;

  • wypoczynkowa – związana z występowaniem miejsc wypoczynkowych, odpowiednich walorów przyrody. Przykłady miast: Ciechocinek, Władysławowo, Zakopane, Łeba;

  • militarna – związana z występowaniem miejsc strategicznych np. dla obronności kraju. Przykłady miast: Kaliningrad, Władywostok.

Zmiana liczby ludności jako przyczyna zmiany struktury funkcjonalno‑przestrzennej miast
  • Najszybciej rozwijającymi się miastami pod względem liczby ludności są miasta Ameryki Południowej oraz Azji Wschodniej,

  • największy przyrost ludności miejskiej następuje w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo,

  • w miastach Ameryki Północnej i Europy następuje spadek liczby ludności miejskiej wskutek powszechnej dezurbanizacji i kontrurbanizacji oraz niskiego przyrostu naturalnego.

Postępujące procesy urbanizacyjne prowadzą do rozwoju miast i stref podmiejskich. Wzrost powiązań społeczno‑ekonomicznych pomiędzy miastami prowadzi do powstania typów zespołów miejskich.

Typy zespołów miejskich

Aglomeracja monocentryczna

Jest to zespół miast powiązanych funkcjonalnie i komunikacyjnie, wśród których jedno jest dominujące pod względem pełnionych funkcji. Z reguły miasto centralne (rdzeń) skupia największą liczbę ludności, a wokół niego rozmieszczone są mniejsze miasta satelitarne. Wśród miast satelitarnych wyróżnia się „miasta sypialnie”, których mieszkańcy pracują w ośrodku centralnym. Aglomeracje monocentryczne związane są najczęściej z miastami stołecznymi, przykładem może być aglomeracja Warszawy, Paryża, Londynu, Moskwy, Meksyku czy – na szczeblu krajowym – aglomeracja Łodzi, Krakowa, Wrocławia.

R13yDcplbdzlA
Aglomeracja monocentryczna
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Aglomeracja policentryczna (konurbacja)

Jest to zespół miast powiązanych funkcjonalnie i komunikacyjnie, wśród których żadne nie odgrywa wyraźnie dominującej roli. Kilka lub kilkanaście miast pełni równorzędne funkcje i wszystkie wzajemnie się uzupełniają. Konurbacje kształtują się przede wszystkim w okręgach przemysłowych, przykładem może być konurbacja Zagłębia Ruhry (Gelsenkirchen, Dortmund, Bochum, Hagen, Essen, Mülheim, Duisburg, Düsseldorf), konurbacja górnośląska (Katowice, Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Bytom, Zabrze) czy konurbacje w obrębie Zagłębia Uralskiego i Zagłębia Donieckiego.

RqJMxJ6FN7HGH
Aglomeracja policentryczna
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Megalopolis

Megalopolis to zespół osadniczy zajmujący ogromne przestrzenie, powstały w efekcie łączenia się aglomeracji wraz z ich strefami podmiejskimi. Najbardziej klasycznym przykładem megalopolis jest BosNyWash (akronim pochodzący od nazw miast: Boston, New York, Washington) – położone na północno‑wschodnim wybrzeżu USA od Bostonu do Waszyngtonu wraz z takimi miastami jak: Hartford, Filadelfia czy Baltimore. Zamieszkuje je ok. 45 mln osób. Do megalopolis można zaliczyć również inne obszary. Mają one jednak mniejszą spójność. Są to:

  • CHICATOR (akronim pochodzący od nazw miast: Chicago, Toronto) – megalopolis wokół Wielkich Jezior w USA i Kanadzie (Milwaukee, Chicago, Detroit, Toledo, Cleveland, Buffalo, Toronto),

  • SanSan – megalopolis na zachodnim wybrzeżu USA obejmujące aglomerację San FranciscoBerkeley, Oakland, San Jose, Palo Alto, Santa Cruz oraz Sacramento, a także aglomerację Los Angeles na południu Kalifornii z Santa Barbara, Ventura, Long Beach, San Bernardino, San Diego,

  • Nippon Megalopolis – megalopolis w Japonii, w południowej części Honsiu, obejmujące zespoły metropolitalnemetropoliametropolitalne: Tokio – Jokohama – Kawasaki, Osaka – Kioto – KōbeSakai oraz Nagoja – Gifu,

  • w Europie megalopolis kształtuje się w krajach Beneluksu; obejmuje Amsterdam, Hagę, Rotterdam i Brukselę.

Największe miasta świata skoncentrowane są przede wszystkim w Azji i Amerykach, głównie na wybrzeżach. W Europie największe miasta położone są w zachodniej części kontynentu. Najmniej wielkich miast jest w Australii. Biorąc pod uwagę strefy klimatyczne, największa koncentracja wielkich miast występuje w strefie międzyzwrotnikowej. Miasta z dużą liczbą mieszkańców (według ONZ – powyżej 8 mln) określa się jako megamiasta. Są one najczęściej ośrodkami władzy politycznej, centrami finansowymi, informacyjnymi i ważnymi węzłami transportu. Należy podkreślić, że dokładne określenie liczby ludności miast i zespołów miejskich jest trudne, zwłaszcza w dynamicznie rozwijających się, słabo rozwiniętych gospodarczo krajach.

Słownik

infrastruktura drogowa
infrastruktura drogowa

wszelkie elementy sieci transportowej, które użytkowane są przez środki transportu zarówno w czasie ich ruchu, jak i spoczynku; dzięki niej możliwy jest rozwój terenów zurbanizowanych, poruszanie się po miastach oraz między nimi

infrastruktura techniczna
infrastruktura techniczna

urządzenia, sieci przesyłowe i związane z nimi obiekty świadczące niezbędne usługi dla danej jednostki przestrzenno‑gospodarczej (osiedla, dzielnicy, miasta, zakładu przemysłowego) w zakresie energetyki, dostarczania ciepła, wody, usuwania ścieków i odpadów, transportu, teletechniki

metropolia
metropolia

obszar jednej lub kilku aglomeracji, na którym skupiają się ważne instytucje gospodarcze, społeczne, polityczne, kulturalne

przemysł zaawansowanych technologii
przemysł zaawansowanych technologii

gałąź przemysłu wykorzystująca najnowsze osiągnięcia naukowe, techniczne i technologiczne, zarówno w procesie produkcyjnym, jak i w samym produkcie

restrukturyzacja
restrukturyzacja

gwałtowne zmiany w aktywach, pasywach lub organizacji przedsiębiorstwa; celem restrukturyzacji jest stworzenie przesłanek do wzrostu wartości przedsiębiorstwa

struktura funkcjonalno‑przestrzenna miasta
struktura funkcjonalno‑przestrzenna miasta

pojęcie opisujące rozmieszczenie terenów zajętych przez określony rodzaj działalności (funkcję miasta) oraz udział tych terenów w ogólnej powierzchni miast