Geneza wojny

Konflikt między katolikami a protestantami w cesarstwie narastał od początku XVII stulecia. U jego podstaw leżało nasilanie się kontrreformacjikontrreformacjakontrreformacji. Zaniepokojeni protestanci w 1608 r. zawiązali pod przewodnictwem palatyna reńskiego Unię Protestancką. Rok później z inicjatywy księcia bawarskiego powstała Liga Katolicka, której przewodził elektorelektorzyelektor Bawarii Maksymilian I Bawarski. Konflikt religijny dodatkowo komplikowała sytuacja prawno‑polityczna w Rzeszy związana z wzajemnymi zależnościami między cesarzem a poszczególnymi państwami wchodzącymi w skład cesarstwa. Źródłem konfliktów były tutaj sprzeczne dążenia: cesarza – do wzmocnienia swej władzy oraz książąt, którzy usiłowali do tego nie dopuścić. W miarę wzrostu napięcia postępował rozłam sceny politycznej w krajach niemieckich. W tej sytuacji wybór na króla Czech arcyksięcia Ferdynanda II HabsburgaFerdynand II HabsburgFerdynanda II Habsburga, gorliwego rzecznika absolutyzmu i odbudowy potęgi Kościoła katolickiego, sprawił, że wybuch wojny był już tylko kwestią czasu.

R1EyQplnTZaPn1
Portret Ferdynanda II Habsburga, dzieło Georga Pachmanna, obecnie w Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rozwojem sytuacji w cesarstwie zainteresowane były wszystkie sąsiadujące z nim kraje, a zwłaszcza protestanckie Zjednoczone Prowincje i Anglia, jednak perspektywa ponownego zacieśnienia związków między Rzeszą a Hiszpanią budziła poważny niepokój nie tylko w państwach protestanckich, ale również w otoczonej posiadłościami habsburskimi Francji. Panujący we Francji Burbonowie byli gotowi przyłączyć się do przedsięwzięcia, stwarzającego szansę osłabienia otaczających ich państw habsburskich. Natomiast Dania i Szwecja szukały okazji do powiększenia swoich terytoriów kosztem księstw niemieckich, a zwłaszcza przejęcia ujść ważnych rzek i portów. Na początku konfliktu istotną rolę odegrało jednak wsparcie udzielone Ferdynandowi II przez Hiszpanię. Na decyzję Hiszpanii o włączeniu się do wojny wpłynęły rachuby na rewanż cesarza i jego pomoc w niezakończonym konflikcie ze Zjednoczonymi Prowincjami oraz obietnica nabytków terytorialnych.

RnHPJJIQBN4Gn1
Schemat działań wojennych podczas wojny 30-letniej.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Powstanie czeskie

Konflikt, który przez 30 lat wyniszczał środkową Europę, rozpoczął się w Czechach – od gwałtownego sporu między katolikami a protestantami. Dotyczył on prawa innowierców do budowy zborów w posiadłościach należących do Kościoła katolickiego. Kulminacyjnym momentem było wyrzucenie 23 maja 1618 r. z okien praskiego zamku katolickich namiestnikównamiestniknamiestników cesarskich. Wydarzenie to w historiografii nazywa się defenestracją praskądefenestracja praskadefenestracją praską. Stało się ono zarzewiem antyhabsburskiego powstania w Czechach. Lokalny konflikt szybko przekształcił się w wojnę niemal ogólnoeuropejską, wpłynęła na to sytuacja polityczna i religijna w krajach niemieckich.

RKNocu4OiUWxr
Johann Philipp Abelinus, Defenestracja praska. W 1618 r. przedstawiciele stanów czeskich wyrzucili przez okno zamku na Hradczanach namiestników cesarza Ferdynanda II. Była to już druga defenestracja - pierwsza miała miejsce w 1419 r., kiedy to wyrzucono z okien magistratu praskiego 7 radców katolickich. Ilu wysłanników cesarskich brało udział w tych wydarzeniach?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RVHtxHqVJw1r81
Fryderyk V  Wittelsbach, Król Zimowy Czech, na obrazie Gerarda van Honthorsta z 1634 r. Fryderyk V  Wittelsbach w latach 1608–1623 był elektorem Palatynatu Reńskiego. W 1619 r. jako przywódca przymierza protestanckiego został wybrany na króla Czech, ale panował tylko do początku 1620 r., stąd jego przydomek – Król Zimowy. Jakie elementy przestawienia wskazują na jego monarszą pozycję?
Źródło: Wikimedia Commons, Kurpfälzisches Museum, domena publiczna.

Powstańcy czescy zdetronizowali Ferdynanda i w sierpniu 1619 r. wybrali na swego króla przywódcę Unii Protestanckiej – elektora Palatynatu Reńskiego Fryderyka V. Czesi otrzymali wsparcie Węgrów z Siedmiogrodu, którzy również poderwali się do walki z Habsburgami i pod wodzą Gábora Bethlena rozpoczęli oblężenie Wiednia. Musieli jednak wycofać się na skutek interwencji zwerbowanych w Polsce lisowczykówlisowczycylisowczyków.

Tymczasem Ferdynand został jednogłośnie wybrany na cesarza i rozpoczął przygotowania do walki. W 1620 r. wojska hiszpańskie zaatakowały Palatynat Reński, a armia cesarska i Ligi Katolickiej pod wodza hr. Johanna von Tilly'ego uderzyła na Czechy. Książęta Unii wstrzymali się z udzieleniem pomocy Czechom, ponieważ powstanie uznali za bunt stanów przeciw władzy monarszej. O całkowitej klęsce Czechów zdecydowała porażka w bitwie pod Białą Górą, w której ich wojska zostały doszczętnie rozbite. Fryderyk V w pośpiechu opuścił Czechy, które ogarnęła fala krwawych prześladowań.

Ferdynand II Habsburg

Na polecenie Ferdynanda II utworzono specjalny trybunał, którego zadaniem było rozprawienie się z uczestnikami powstania.

R13rL5SGCiTjB
Litografia przedstawiająca bitwę pod Białą Górą 8 listopada 1620 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ferdynand II ustanowił w Czechach dziedziczność tronu, zniósł autonomię administracji i ograniczył prawa sejmów krajowych. W rezultacie Czechy zostały zdegradowane do pozycji jednej z wielu prowincji monarchii Habsburgów. Dla Czechów następstwa klęski pod Białą Górą były katastrofalne. W ciągu kilku miesięcy wymordowano ok. 600 osób – elitę polityczno‑kulturalną narodu czeskiego. Skonfiskowano ponad połowę dóbr ziemskich, które następnie trafiły w ręce stronników cesarza. Czechy opuściło około 150 tysięcy protestantów. Szacuje się, że w wyniku działań wojennych, represji i epidemii spowodowanych wojną, ludność Czech zmniejszyła się o około 33%. List majestatycznyList majestatycznyList majestatyczny z 1609 r. został anulowany, nastąpiła pełna restytucja wcześniej sekularyzowanych dóbr kościelnych i rekatolizacja kraju przy udziale jezuitów.

Fryderyk V po opuszczeniu Czech wrócił do Palatynatu. Tutaj dogoniły go połączone wojska cesarskie i hiszpańskie, które niebawem zajęły cały region, a jego samego zmusiły do ucieczki. Cesarz Ferdynand II przeniósł godność elektorską na swojego sojusznika – arcyksięcia bawarskiego Maksymiliana.

Zachęceni sukcesami militarnymi Hiszpanie postanowili skorzystać z okazji i przywrócić swoje panowanie w północnych Niderlandach. Oddziały hiszpańskie dowodzone przez utalentowanego włoskiego generała Ambrosia Spinolę odniosły szereg sukcesów, których ukoronowaniem było zdobycie Bredy w czerwcu 1625 r. Konflikt jednak dopiero się rozwijał…

RVLkvOrvA4qVX
Diego Velázquez, Poddanie Bredy, 1635 r., Muzeum Narodowe Prado w Madrycie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

elearzy
elearzy

słowo „elear” pochodzi z języka węgierskiego i oznacza żołnierza idącego przed armią

elektorzy
elektorzy

(z łac. electores – wyborcy) tu: książęta Rzeszy uprawnieni do udziału w wyborze cesarza

kacerz
kacerz

odstępca od religii rzymskokatolickiej; w okresie reformacji synonim heretyka

konsystorz
konsystorz

najwyższa władza administracyjno‑sądowa w Kościołach protestanckich

kontrreformacja
kontrreformacja

walka prowadzona w XVI i XVII w. przez Kościół katolicki z ruchami reformacyjnymi, m.in. luteranizmem i kalwinizmem

lisowczycy
lisowczycy

lekka, nieregularna polska kawaleria, zorganizowana na początku XVII w. przez Lisowskiego, odznaczająca się sprawności bojową i ruchliwością.

List majestatyczny
List majestatyczny

dokument wydany przez cesarza Rudolfa II w 1609, gwarantujący gwarantujący swobodę wyznania w Czechach i na Śląsku

namiestnik
namiestnik

urzędnik sprawujący władzę na jakimś obszarze w imieniu lub w zastępstwie panującego

utrakwiści
utrakwiści

nazwa odłamu husytów praktykujących przyjmowanie komunii pod dwiema postaciami (chleba i wina); opowiadali się za umiarkowaną reformą życia religijnego, społecznego i politycznego w Czechach

defenestracja praska
defenestracja praska

(de-+ łac. fenestra - okno) pierwsza miała miejsca  w 1419 r., kiedy to wyrzucono z okien magistratu praskiego 7 radców katolickich; druga odbyła się w 1618 r. kiedy wyrzucono przez protestantów czeskich z okna zamku na Hradczanach dwóch namiestników króla Ferdynanda II na znak protestu przeciw pogwałceniu swobód religijnych

Słowa kluczowe

wojna trzydziestoletnia, defenestracja praska, bitwa pod Białą Górą, pierwsza odsiecz Wiednia, Liga Katolicka, Unia Protestancka, Europa w XVI–XVII w.

Bibliografia

Kersten A, Historia powszechna. Wiek XVII, Warszawa 1984.

Mikulski K., Wijaczka J. Historia powszechna. Wiek XVI‑XVIII, Warszawa 2012.

Wielka historia świata. Tom 7, Świat w XVII w., red. A. Podraza, Warszawa 2005.

Wójcik Z., Historia powszechna XVI‑XVII w., wyd. XII, Warszawa 2012.

Wyczański A., Historia powszechna. Wiek XVI, Warszawa 1987.

Wilsona P. H., Wojna trzydziestoletnia 1618‑1648. Tragedia Europy, tłum. M. Kapałczyński, Oświęcim 2017.

Bohun T., Biała Góra 1620 – czeska klęska wszechczasów, „Mówią Wieki” 2/2002.

Bues A., Nie kończąca się wojna trzydziestoletnia, „Mówią Wieki”, 10/1996.

Kalinowska A., Zimowa królowa, „Mówią Wieki” 2/2019.