Italia

Do czasów Augusta Italia obejmowała wyłącznie tereny Półwyspu Apenińskiego. Dopiero pod koniec I w. p.n.e. w jej granice została włączona położona tuż pod Alpami Nizina Padańska, którą starożytni nazywali Galią Przedalpejską (Gallia Cisalpina). Są to regiony o odmiennym klimacie (w Nizinie Padańskiej panuje klimat kontynentalny; na Półwyspie – śródziemnomorski), lecz o podobnym potencjale rolniczym. Równiny Niziny Padańskiej należą do najbardziej żyznych na świecie, ale nawet bez ich bogactw Półwysep Apeniński stanowił najbardziej atrakcyjny rolniczo region basenu Morza Śródziemnego. Nic więc dziwnego, że w Italii rozwijało się przede wszystkim rolnictwo, a dla Rzymian najbardziej poważanym nie był zawód kupca czy rzemieślnika, ale rolnika. Wpływał na to także fakt, że Italia nie miała większych bogactw naturalnych, które stanowiły podstawę rozwoju rzemiosła (jedynie w Etrurii i na wyspie Elbie znajdowały się złoża żelaza), a mimo długiej linii brzegowej brakowało naturalnych portów sprzyjających aktywności handlowej. Atrakcyjność pod względem rolniczym zachęcała do migracji: Italia stanowiła prawdziwą mozaikę rozmaitych ludów. Należeli do nich również Etruskowie.

R1QgGQ9quQ7MD
Przykład ceramiki bucchero nero, typowej dla sztuki etruskiej. Łatwo ją rozpoznać po czarnej i lśniącej niczym metal barwie. Etruskowie byli nie tylko dobrymi rolnikami; dzięki złożom bogactw naturalnych stworzyli także imponującą sztukę. Jak myślisz, do czego mogło służyć to naczynie?
Źródło: Metropolitan Museum of Art/Wikimedia Commons, domena publiczna.

Etruskowie…

Już w starożytności historycy spierali się na temat pochodzenia Etrusków. Część uczonych zgadza się z sądem Herodota, który twierdził, że przybyli oni do Italii z Azji Mniejszej (prawdopodobnie ok. 1000 r. p.n.e.). Inni powołują się na Dionizjosa z Halikarnasu (I w. p.n.e.) i utrzymują, że Etruskowie byli autochtonamiautochtonautochtonami. Zagadka do dziś pozostaje nierozwikłana. W Italii utworzyli oni coś na kształt federacji luźno powiązanych dwunastu miast‑państw, które wspólnie ustalały politykę zagraniczną. Apogeum znaczenia Etrusków w Italii przypada na VII i VI w. p.n.e., kiedy to podporządkowali sobie część Niziny Padańskiej, Lacjum (włącznie z Rzymem) i bogatą Kampanię. W swoich wspólnotach rozwinęli ciekawą kulturę, którą poznajemy głównie za pomocą archeologii, a przede wszystkim dzięki wykopaliskom kurhanowym kurhankurhanowym. W grobach tych zachowały się piękne, romantyczne malowidła naścienne, sarkofagi, a także wyroby rzemieślnicze będące świadectwem rozwijającej się w Etrurii – dzięki bogatym złożom rudy żelaza – metalurgii. W Tarkwinii (Tarquinia), jednym z ważniejszych miast etruskich, znaleziono w 1546 r. tak wiele wyrobów z brązu, że po ich przetopieniu uzyskano prawie 3 tony brązu, który wykorzystano na udekorowanie bazyliki św. Jana na Lateranie.

RNM0ynDA8tJlK
Sarkofag uśmiechniętych małżonków, jeden z najsłynniejszych zabytków sztuki etruskiej z końca VI w. p.n.e., obecnie w Narodowym Muzeum Etruskim w Rzymie. Rzeźba przedstawia parę małżeńską podczas pośmiertnej uczty. Zwróć uwagę na półleżącą pozycję kobiety i mężczyzny. W ten sposób podczas starożytnych biesiad goście spożywali posiłek.
Źródło: Sailko, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

…a Rzymianie

Wpływy Etrusków na przyszłych panów świata jest niekwestionowany. Rzymianie przejęli od Etrusków porządek społeczny; podobieństwa widać także w sferze religii, choć ta etruska wydaje się bardziej od rzymskiej mroczna i skoncentrowana wokół śmierci, po której człowieka nic dobrego nie czeka. Główną rolę w etruskim panteonie odgrywali Tinia, Uni i Menrwa, odpowiednicy kapitolińskiejKapitol kapitolińskiej trójcy: Jowisza, Junony i Minerwy. Rzymski historyk Tytus Liwiusz (I w. p.n.e./I w. n.e.) tak pisał o Etruskach:

Tytus Liwiusz Dzieje Rzymu od założenia miasta

Był to lud przywiązany silniej niż którykolwiek do praktyk religijnych, tym bardziej że w tej dziedzinie miał szczególną znajomość rzeczy.

liwiusz Źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, ks. V, rozdz. 1, ustęp 6.
RQdrIjIS0U5NR
Wątroba z Piacenzy (miejsca, w którym została odnaleziona) wykonana z brązu (III/II w. p.n.e.). Etruskowie wierzyli, że bogowie zsyłają znaki we wnętrznościach zwierząt ofiarnych. Organ został pieczołowicie zrekonstruowany, ponadto podzielono go na części, na których podano imiona bogów opiekujących się danymi elementami. Obecnie przedmiot ten można oglądać w Museo Civico w Piacenzy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Faktycznie Etruskowie wielką wagę przywiązywali do przepowiedni. Wróżyli, badając zjawiska pogodowe (szczególnie opanowali interpretowanie uderzeń piorunów), katastrofy naturalne, lot ptaków czy budowę zwierzęcych wnętrzności. Zwyczaje te szanowali Rzymianie, którzy wróżbiarstwo zaliczali do tzw. dyscypliny etruskiej (Etrusca disciplina) i powierzali je m.in. haruspikomharuspikowie haruspikom. Od Etrusków wywodziły się również instytucja igrzysk oraz oznaki władzy urzędniczej, jakim były fascesfascesfasces. Składanie ofiar z ludzi – praktykowane przez Rzymian w sytuacjach zagrożenia państwa – także miało swoje źródło w Etrurii.

R1589gtFAGhBV
Italia VIII - VI w. p.n.e. Co stanowiło naturalną granicę pomiędzy terytorium Etrusków a Latynów?
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

autochton
autochton

(z gr. autochthon – tuziemiec, tubylec, od autos – sam + chthon – ziemia, kraj) rdzenny mieszkaniec danej ziemi w odróżnieniu od ludności napływowej

fasces
fasces

(łac.) pęki rózg z toporem w środku. Każdy z dwunastu królów etruskich wedle tradycji miał do dyspozycji po jednym liktorze, czyli człowieku, który niósł takie rózgi przed nim na ramieniu; w czasie wojny, kiedy władza skupiała się w ręku jednego etruskiego króla, towarzyszyć mu miało dwunastu liktorów; fasces przeszły później na niektórych wysokich urzędników rzymskich (np. konsulów) jako symbol ich władzy wojskowej

haruspikowie 
haruspikowie 

(łac. haruspices) wróżbici pochodzenia etruskiego w Rzymie; do ich specjalizacji należało badanie wnętrzności zwierząt złożonych w ofierze i sakralne oczyszczanie miejsc uderzeń piorunów

Kapitol 
Kapitol 

(łac. Mons Capitolinus, wzgórze kapitolińskie) najmniejsze wzgórze Rzymu, za czasów monarchii wybudowano na nim świątynię triady/trójcy bóstw – Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy

 kurhan
 kurhan

stożkowy nasyp kryjący groby

Słowa kluczowe

Etruskowie, Rzym, Etruria, Italia, Tarkwinie, starożytność, starożytny Rzym, kultura starożytnego Rzymu, społeczeństwo starożytnego Rzymu, antyk

Bibliografia

M. Beard, SPQR. Historia starożytnego Rzymu, tłum. N. Radomski, Poznań 2016.

R. Bloch, Etruskowie, tłum. A Zabłudowski, Warszawa 1967.

W. Dobrowolski, Malarstwo etruskie, Warszawa 1979.

J. Heurgon, Życie codzienne Etrusków, tłum. Z. Cierniakowa, Warszawa 1966.

M. Jaczynowska, M. Pawlak, Starożytny Rzym, Warszawa 2011.

Słownik kultury antycznej, red. R. Kulesza, Warszawa 2012.

A. Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2010.

A. Ziółkowski, Historia Rzymu, Poznań 2004.