Przeczytaj
Aby dowiedzieć się więcej, zapoznaj się z poniższymi materiałami:
Argumentacja ZenonaArgumentacja Zenona
Słownik filozoficzny. Henri Bergson: wpływ i recepcjaSłownik filozoficzny. Henri Bergson: wpływ i recepcja
![Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jego twarz jest pociągła, nos duży, brwi krzaczaste, oczy głęboko osadzone. Mężczyzna ma krótkie wąsy, jest łysawy. Ubrany jest w garnitur i koszulę ze stójką.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RhgESW6Z4L8fq/1621555882/1LzqhNORrFqdj4SdsHfubzXrS36bl9yS.jpg)
Henri Bergson był francuskim filozofem. Uchodzi za twórcę intuicjonizmu filozoficznego. Co ciekawe, był laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1927). Urodził się w Paryżu, ale pierwsze lata życia spędził w Anglii. Kiedy miał dziewięć lat, rodzina powróciła do Francji. Jego ojciec był polskim Żydem (opuścił Warszawę jako dziecko w roku wybuchu powstania listopadowego). Matka pochodziła z rodziny angielskich i irlandzkich Żydów.
Bergson studiował w paryskiej École Normale Supérieure. Przez kilkanaście lat pracował w charakterze nauczyciela filozofii w liceach na prowincji i w Paryżu. W 1889 r. uzyskał tytuł doktora, a w roku 1898 – tytuł profesora. W 1900 r. objął posadę wykładowcy filozofii w Collège de France. Oryginalne, rozwijane w kolejnych pracach poglądy oraz wybitny talent krasomówczy przysporzyły mu ogromnej popularności – jeździł z licznymi gościnnymi wykładami na angielskie, amerykańskie i hiszpańskie uczelnie.
Cechą charakterystyczną jego badań było to, że łączył w nich tradycyjne problemy filozoficzne ze współczesną mu wiedzą naukową – prowadził dociekania z pogranicza filozofii i takich nauk, jak biologia, neurologia czy psychologia. Podejmował w szczególności pytania z obszaru ludzkiego myślenia i doświadczania świata.
![Zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy mężczyzny. Rzeźba jest wykonana z białego marmuru. Mężczyzna jest dojrzały. Twarz mężczyzny jest pociągła. Mężczyzna ma wydatny nos i wysokie, zmarszczone czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są lekko falujące, zaczesane na twarz. Mężczyzna ma gęstą brodę i wąsy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/ROkIKi2muZmXd/1621555882/3oIQ0t0lW9CiRDQt1JQo5LGBHjF9Ia8x.jpg)
Jednym z głównych wyjściowych zagadnień, przed którym stanął Henri Bergson, były paradoksy Zenona z Elei: ruch, miara, ilość, miejsce, stos, siew. Uważał, że paradoksy te dobrze obrazują pewien problem z obszaru filozoficznego opisu rzeczywistości — szukał jego przezwyciężenia.
W późniejszych pracach zwrócił się także w stronę zagadnień etycznych i religijnych, próbując znaleźć rozwiązanie konfliktów trapiących ludzkość w tych sferach. W czasie I wojny światowej zaangażował się w politykę, negocjując m.in. z Hiszpanią i Stanami Zjednoczonymi ich udział w wojnie po stronie Francji. Zdaniem wielu historyków przyczynił się do słynnej deklaracji prezydenta Wilsona z 1917 r. o potrzebie powołania międzynarodowej instytucji, której celem byłoby zapobieganie konfliktom zbrojnym. W 1918 r. został członkiem Akademii Francuskiej, a w roku 1921 – pierwszym przewodniczącym Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej przy Lidze Narodów (w 1946 r. miejsce tej komisji zajmie UNESCO). Pod koniec życia gotów był nawrócić się na katolicyzm. Pozostał jednak przy wierze swych przodków, co było jego reakcją na narastający antysemityzm za czasów reżimu Francji Vichy. Zmarł na zapalenie płuc, którego się nabawił, oczekując przed urzędem w kolejce, by zarejestrować się jako Żyd.
Najważniejsze dzieła francuskiego filozofa to: Materia i pamięć (1896), Ewolucja twórczaEwolucja twórcza (1907), Energia duchowa (1919) oraz Dwa źródła moralności i religii (1932).
Kinematograficzny charakter intelektu i élan vital
![Zdjęcie przedstawia rękę, która wypuściła rzutkę. Rzutka leci w stronę widza.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RuwWZ4fWBWvil/1621555884/2WVQubTqCRyHqw4hJS4wOpStxOIe3Dd8.jpg)
Problem, jaki mamy z eleatamieleatami, to ewidentna sprzeczność między tym, co nam mówi rozum, a tym, co nam mówi doświadczenie zmysłowe. Wiele pokoleń filozofów szukało satysfakcjonującego intelektualnie rozwiązania tego problemu. Jednym z nich był Henri Bergson. Dowodził on, że sposób argumentacji Zenona ukazuje naturę ludzkiego intelektuintelektu, a nie rzeczywistości. Nasz intelekt ma mianowicie, jak to określa Bergson, charakter kinematograficzny. Kiedy jesteśmy w kinie, wydaje nam się, że widzimy ruchomy obraz. Tymczasem są to obrazy rzucone na ekran, w bardzo szybko po sobie następujących odcinkach czasu. Każdy z tych obrazów, podobnie jak strzała w paradoksieparadoksie Zenona, jest nieruchomy. Jednak w naszym umyśle powstaje wrażenie ruchu. Bergson twierdził, że intelekt, który jest naszym narzędziem orientacji w otaczającej rzeczywistości, działa jak kamera filmowa – robi bardzo szybkie zdjęcia rzeczywistości i odtwarza je potem w umyśle niczym w kinie.
Czy na podstawie kilku wyjętych z rzeki kropel możemy zrozumieć naturę rzeki?
Jednakże zdjęcie to nie rzeczywistość, a jedynie jej chwilowe zatrzymanie. Otaczający nas świat Bergson porównał do rzeki. Czy na podstawie kilku wyjętych z niej kropel możemy zrozumieć naturę rzeki? Pojęcia, jakie urabiamy sobie w głowie na podstawie doświadczenia, są niczym te krople. Nie ujmują prawdy o rzeczywistości. Istotą tej rzeczywistości jest tymczasem pewien żywioł, kosmiczna siła, źródło twórczej ewolucji, życie, czyli, jak to określał Bergson, élan vitalélan vital. Błąd eleatów polegał więc na tym, że nie rozumieli, iż nie można rzeczywistości podzielić na nieskończoną nawet ilość elementów.
![Ilustracja przedstawia małpę oraz dwóch mężczyzn. Małpa płacze, przeciera oczy i wskazuje na mężczyzn. Mężczyźni są ubrani w garnitury, mają cylindry na głowie. Stoją po prawej stronie od małpy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RHg3BjRcgEczO/1621555884/15rZFpGDb9wPaDGKrZjykBZxFDAC98W2.jpg)
Zdaniem Bergsona, w otaczającym nas świecie występują dwa kluczowe czynniki: czynnik dynamiczny i czynnik statyczny. Élan vital, określany czasem też przez francuskiego filozofa mianem ducha, to czynnik dynamiczny, materia zaś – to czynnik statyczny, bierny. Oto na przykład w przyrodzie widzimy z jednej strony pęd do reprodukcji, do powtarzania tego, co jest, z drugiej zaś – pęd do kreacji, ewolucji, do tworzenia coraz to nowszych form – konieczność i wolność połączone w jedną całość.
Te dwa główne czynniki życia są więc ze sobą ściśle powiązane – jak rzeka i jej koryto albo lawa i formy, jakie przyjmuje, gdy zastyga, jak myśl i słowa, za pomocą których ją wyrażamy. Intelektem poznajemy statyczny wymiar rzeczywistości, natomiast dynamiczny poznajemy za pomocą intuicjiintuicji, która jest zatem rodzajem współodczuwania istoty rzeczywistości, jej dynamicznego, żywiołowego i niewyrażalnego charakteru.
Intuicjonizm filozoficzny
Intuicjonizm to stanowisko filozoficzne przyznające intuicji podstawowe znaczenie w procesie poznania. Pojęciem tym posługiwali się już autorzy starożytni i średniowieczni, jakkolwiek przypisywali mu bardzo różne znaczenia. Zazwyczaj rozumiano je jako rodzaj bezpośredniego, niepozostawiającego wątpliwości, zmysłowego bądź umysłowego ujęcia jakiejś konkretnej rzeczy lub idei. W filozofii Kartezjusza, a następnie Edmunda Husserla intuicja to bezpośrednie ujęcie tego, co oczywiste, na przykład faktu własnego istnienia. Henri Bergson dał początek irracjonalistycznej wersji współczesnego intuicjonizmu: intuicja stała się tu bezpośrednim wglądem w istotę rzeczy, osiągalnym na drodze pozaintelektualnej.
W jaki sposób koncepcja élan vital okazuje się przydatnym narzędziem do rozumienia otaczającej nas rzeczywistości? Jak odpowiedziałby na to pytanie Bergson?
Słownik
(z fr. rozmach, pęd życiowy) najważniejsze pojęcie w koncepcji „ewolucji twórczej” Bergsona, które oznacza duchową siłę życiową, przeciwstawną materii; élan vital stanowi źródło niewyczerpanej twórczej inwencji życia, jest to potrzeba twórczości przenikająca cały świat istot żywych
grecka szkoła filozoficzna działająca VI–V w. p.n.e. w Elei; eleaci ufali wyłącznie rozumowi i dedukcji, sądzili, że myśl zawsze odtwarza coś istniejącego, natomiast zmysły ulegają złudzeniom; odrzucając poznanie zmysłowe negowali wielość rzeczy i ich ruch; przyjmowali, że istnieje tylko jeden byt, niezmienny i nieuchronny; prekursorem eleatów był Ksenofanes z Kolofonu; do eleatów należeli m.in. Zenon z Elei i Melissos z Samos; eleaci występowali przeciwko jońskiej filozofii przyrody; mieli wpływ na Empedoklesa z Akragas, Anaksagorasa z Kladzomen, Demokryta z Abdery i Platona
(łac. evolutio — rozwinięcie) w myśli Bergsona, nieustanny rozwój, ciągłe stawanie się życia, które jest właściwością przyrody i wynika z jej sił wewnętrznych, dynamizmu ewolucyjnego, czyli élan vital
(łac. intellectus pojmowanie, rozumienie), w filozofii należąca do osób duchowa władza poznawcza, zdolna do ujmowania bytu w sposób pozaempiryczny, nienaoczny; w szerszym, potocznym znaczeniu utożsamia się często intelekt z umysłem, rozumem, całokształtem wiedzy, doświadczenia i zdolności umysłowych człowieka bądź z inteligencją
(łac. intuitus — wejrzenie) według Bergsona jest to „uświadomiony instynkt”; rodzaj poznania innego i doskonalszego niż poznanie intelektualne, dzięki któremu podmiot poznaje całościowo i bezpośrednio naturę bytu, bo przebywa jak gdyby w jej wnętrzu
najgłębsza warstwa świadomości człowieka; jest to warstwa nasza, własna, naturalna, w odróżnieniu od tej narzuconej przez świat zewnętrzny
warstwa świadomości związana z ciałem i z życiem zewnętrznym, wynikająca z oderwania stanów wewnętrznych od nas samych, z przystosowania się człowieka do rzeczywistości
(gr. paradoxos — nieoczekiwany, niepojęty) twierdzenie zaskakująco sprzeczne z przyjętym powszechnie mniemaniem, często ujęte w formę aforyzmu; też: sytuacja pozornie niemożliwa, w której współistnieją dwa całkowicie różne lub wykluczające się fakty; rozumowanie pozornie oczywiste, ale wskutek zawartego w nim błędu prowadzące do wniosków jawnie sprzecznych ze sobą lub z uprzednio przyjętymi założeniami
religia wyrastająca z potrzeby znalezienia przez człowieka pocieszenia wobec konieczności przemijania; religia pierwotna, oparta na micie
religia, dzięki której rozszerzają się horyzonty człowieka i przekracza on swoje bieżące potrzeby