Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Handel zagraniczny jest ważnym czynnikiem rozwoju gospodarczego krajów, zapewnia bowiem dostawy niezbędnych towarów i usług, w tym m.in. surowców, płodów rolnych, różnego rodzaju dóbr czy technologii. Polega na odpłatnej wymianie towarów lub usług z partnerami posiadającymi stałą siedzibę poza granicą celną państwa. Podstawowymi formami handlu zagranicznego są: import, eksport, a także reeksport, handel tranzytowy oraz tzw. „obroty niewidzialne”, czyli usługi (np. turystyka, usługi transportowe, pocztowo‑telekomunikacyjne, finansowe itp.). Na świecie największy udział w handlu zagranicznym mają: usługi komercyjne, paliwa, produkty przemysłu maszynowego i chemicznego, specjalistyczne maszyny i urządzenia oraz żywność i produkty rolne.

R1b1jl6D2nh9M1
Struktura towarowa handlu na świecie (w %)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Wartości handlu zagranicznego są ujmowane w bilansie handlowymbilans handlowybilansie handlowym, będącym zestawieniem dochodów z eksportu i importu. Bilans handlowy wraz z „obrotami niewidzialnymi” jest składnikiem bilansu płatniczego.

Największa na świecie dwustronna wymiana handlowa (eksport‑import) przebiega między Chinami a Stanami Zjednoczonymi oraz między tymi krajami a sąsiadującymi z nimi państwami. Przykładowo w 2020 roku Stany Zjednoczone importowały z Chin towary o wartości 457 mld USD, zaś eksport wyniósł 136 mld USD. Eksport i import Chin ze Specjalnym Regionem Administracyjnym Hongkongu, Japonią, Tajwanem i Republiką Korei wyniósł 1,15 bln USD, natomiast handel Stanów Zjednoczonych z Meksykiem i Kanadą 1,07 bln USD. Wymiana handlowa w Europie jest bardziej ograniczona przestrzennie i ma charakter regionalny – w 2020 roku 68% europejskiego eksportu i importu dotyczyło partnerów handlowych na tym samym kontynencie. W Azji wskaźnik ten wyniósł 58%. Natomiast znacznie większy, pozaregionalny zasięg ma wymiana handlowa w Oceanii, Ameryce Południowej i Afryce.

R1X9lOpBjoaCy
Eksport wewnątrzregionalny i pozaregionalny w 2020 roku
Źródło: dostępny w internecie: https://hbs.unctad.org/trade‑structure‑by‑partner/.

W 2020 roku wartość wymiany handlowej między krajami wysoko rozwiniętymi wyniosła 6,6 bln USD, natomiast między krajami rozwijającymi się 4,6 bln USD. Z kolei wymiana handlowa między krajami wysoko rozwiniętymi i rozwijającymi się wyniosła 6,1 bln USD. Wynika stąd, że dla gospodarek rozwiniętych handel z gospodarkami rozwijającymi się był niemal tak samo ważny jak handel z gospodarkami rozwiniętymi. Głównymi partnerami handlowymi krajów rozwijających się są Stany Zjednoczone (1,4 bln USD), Chiny (1,1 bln USD) i inne państwa azjatyckie.

Kraje wysoko rozwinięte wpływają na światową strukturę eksportu i importu poprzez wpływ na poziom poszczególnych cen, które w przypadku produktów przetworzonych (np. elektronika, wyroby przemysłu chemicznego, precyzyjnego, zbrojeniowego i środki transportu) niemal nieustannie rosną, co umożliwia osiąganie wysokich dochodów z eksportu. Z kolei ceny produktów nieprzetworzonych (surowce mineralne i płody rolne) są stosunkowo stałe, a nawet w pewnych okresach spadają – w ten sposób kraje te oszczędzają na zakupie surowców dalej przetwarzanych i sprzedawanych.

Kraje średnio i nisko rozwinięte charakteryzują się w zależności od okresu 2‑4 razy mniejszą wartością eksportu i importu (wyrażoną w mld USD) w stosunku do krajów wysoko rozwiniętych.

Im wyższy poziom eksportu i importu w stosunku do produktu krajowego brutto (PKB), tym większy wpływ na gospodarkę narodową ma stan koniunktury na rynkach zagranicznych. Kraje charakteryzujące się dużą otwartością handlową (wysokim wskaźnikiem eksportu i importu do PKB) mają zdecydowanie wyższą dynamikę wzrostu gospodarczego. W krajach uzależnionych od importu, w szczególności od surowców mających strategiczne znaczenie dla rozwoju gospodarczego, wysoki stopień otwartości gospodarczej stanowi zagrożenie w sytuacji gwałtownego wzrostu cen na rynkach światowych.

R1WKBbgqhnCEG
Wskaźnik otwartości handlowej w 2020 roku
Źródło: dostępny w internecie: https://hbs.unctad.org/trade‑indicators/.

Eksport

Eksport obejmuje sprzedaż lub wywóz za granicę towarów pochodzenia krajowego lub w znacznym stopniu przetworzonych w kraju, a także usług świadczonych cudzoziemcom (np. usługi finansowe, księgowe i inne profesjonalne usługi związane z wywozem kapitału i płatnościami transferowymi, usługi turystyczne, edukacyjne, naukowo‑techniczne itp.). W 2020 roku całkowita wartość eksportu na świecie wyniosła 22 430 mld USD, w tym w krajach o wysokim stopniu rozwoju 15 401,8 mld USD, a w krajach nisko i średnio rozwiniętych 6 975,2 mld USD.

W krajach wysoko rozwiniętych w eksporcie dominują artykuły wysoko przetworzone, np. sprzęt transportowy, specjalistyczne maszyny i urządzenia (np. sprzęt AGD) oraz produkty chemiczne. Charakterystyczną cechą tych krajów jest także duży eksport usług. Kraje średnio rozwinięte gospodarczo eksportują maszyny i urządzenia oraz inne artykuły przemysłowe. Natomiast kraje słabo rozwinięte eksportują głównie surowce mineralne oraz nisko przetworzone artykuły rolno‑spożywcze.

Eksport towarów i usług generuje dochód dla państwa. W krajach wysoko rozwiniętych średnio około 30% PKB (a w niektórych krajach, np. Holandii i Belgii nawet 60%) pochodzi z eksportu zwykle wysoko przetworzonych produktów i usług wyższego rzędu. Dzięki temu uzyskane nadwyżki kapitałowe mogą być inwestowane w unowocześnienie krajowej produkcji czy uruchomienie lub zwiększenie produkcji w innych regionach świata, w których koszty produkcji są mniejsze.

Natomiast w krajach słabo i średnio rozwiniętych (z wyjątkiem m.in. Chin, Malezji i Singapuru i innych krajów zwanych „tygrysami azjatyckimi”), eksport ma stosunkowo mały udział w PKB. Wynika to z faktu, że eksport tych krajów obejmuje głównie tanie i nieprzynoszące zysków surowce mineralne i płody rolne, zaś produkty wysoko przetworzone, sprzedaż których generowałaby znacznie większy zysk, są importowane.

R1Klg3v89AWuq
Wartość eksportu w 2020 roku (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: https://data.worldbank.org/indicator/NE.EXP.GNFS.CD?view=map&year=2020.

Do największych eksporterów na świecie wg danych Banku Światowego w 2020 roku należały:

R1VYS4ShrpByz1
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Państwo: Chiny
    • Wartość eksportu w mld USD: 2723,3
  • 2. zestaw danych:
    • Państwo: Stany Zjednoczone
    • Wartość eksportu w mld USD: 2123,4
  • 3. zestaw danych:
    • Państwo: Niemcy
    • Wartość eksportu w mld USD: 1669,9
  • 4. zestaw danych:
    • Państwo: Japonia
    • Wartość eksportu w mld USD: 785,4
  • 5. zestaw danych:
    • Państwo: Wielka Brytania
    • Wartość eksportu w mld USD: 776,1
  • 6. zestaw danych:
    • Państwo: Francja
    • Wartość eksportu w mld USD: 733,2
  • 7. zestaw danych:
    • Państwo: Holandia
    • Wartość eksportu w mld USD: 711,5
  • 8. zestaw danych:
    • Państwo: Hong Kong
    • Wartość eksportu w mld USD: 612,6
  • 9. zestaw danych:
    • Państwo: Singapur
    • Wartość eksportu w mld USD: 599,2
  • 10. zestaw danych:
    • Państwo: Korea Południowa
    • Wartość eksportu w mld USD: 596,9
R1WIfqEZ9rPeF
Wykres. Lista elementów:
  • Chiny; Udział procentowy: 12,5%
  • Stany Zjednoczone; Udział procentowy: 9,8%
  • Niemcy; Udział procentowy: 7,7%
  • Japonia; Udział procentowy: 3,6%
  • Wielka Brytania; Udział procentowy: 3,6%
  • Francja; Udział procentowy: 3,4%
  • Holandia; Udział procentowy: 3,3%
  • Hong Kong; Udział procentowy: 2,8%
  • Singapur; Udział procentowy: 2,8%
  • Korea Południowa; Udział procentowy: 2,7%
  • Polska; Udział procentowy: 1,5%
  • Reszta Świata; Udział procentowy: 46,3%
Udział największych eksporterów w światowym eksporcie w 2020 roku (w %)

Import

Import to przywóz towarów z zagranicy w celu wykorzystania ich na rynku wewnętrznym. W 2020 roku całkowita wartość importu na świecie wyniosła 21 746 mld USD, w tym w krajach o wysokim stopniu rozwoju 14 933,4 mld USD, a w krajach nisko i średnio rozwiniętych 6 769,2 mld USD.

R1CVlHK0LTjQc
Import (w mld USD) w 2020 roku
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Największymi importerami wg danych Banku Światowego w 2020 roku były:

RSr4dvh7op6MO1
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Państwo: Stany Zjednoczone
    • Wartość importu w mld USD: 2774,6
  • 2. zestaw danych:
    • Państwo: Chiny
    • Wartość importu w mld USD: 2357,16
  • 3. zestaw danych:
    • Państwo: Niemcy
    • Wartość importu w mld USD: 1449,8
  • 4. zestaw danych:
    • Państwo: Francja
    • Wartość importu w mld USD: 786,3
  • 5. zestaw danych:
    • Państwo: Japonia
    • Wartość importu w mld USD: 786,2
  • 6. zestaw danych:
    • Państwo: Wielka Brytania
    • Wartość importu w mld USD: 772,4
  • 7. zestaw danych:
    • Państwo: Holandia
    • Wartość importu w mld USD: 616,4
  • 8. zestaw danych:
    • Państwo: Hong Kong
    • Wartość importu w mld USD: 606,3
  • 9. zestaw danych:
    • Państwo: Korea Południowa
    • Wartość importu w mld USD: 536,7
  • 10. zestaw danych:
    • Państwo: Kanada
    • Wartość importu w mld USD: 516,9
RlExL3EEdPq6n
Wykres. Lista elementów:
  • Stany Zjednoczone; Udział procentowy: 12,5%
  • Chiny; Udział procentowy: 10,5%
  • Niemcy; Udział procentowy: 6,5%
  • Francja; Udział procentowy: 3,6%
  • Japonia; Udział procentowy: 3,6%
  • Wielka Brytania; Udział procentowy: 3,4%
  • Holandia; Udział procentowy: 2,7%
  • Hong Kong; Udział procentowy: 2,7%
  • Korea Południowa; Udział procentowy: 2,4%
  • Kanada; Udział procentowy: 2,3%
  • Polska; Udział procentowy: 1,4%
  • reszta świata; Udział procentowy: 48,4%
Udział największych importerów w światowym imporcie w 2020 roku (w %)

Dynamika eksportu i importu

Dynamikę eksportu i importu określa się analizując zmiany ich wartości w czasie. Mierzy się ją za pomocą dwóch podstawowych wskaźników – zmian wartości eksportu i importu w stosunku do wybranego roku „zerowego” lub określając roczną stopę wzrostu poprzez porównanie wartości rok do roku. W materiale poniżej przedstawiono dynamikę eksportu i importu w okresie 2000‑2020 dla świata i krajów o wysokim oraz niskim i średnim poziomie rozwoju, natomiast grafika interaktywna na kolejnej stronie prezentuje analogiczne informacje dla Polski.

Wskaźniki dynamiki eksportu/importu:

1. Wskaźnik zmian wartości eksportu/importu rok do roku

RGT3LT40AkFrO
wskaźnik zmian wartości eksportu i importu rok do roku
Przykład 1

Wskaźnik zmian wartości eksportu/importu rok do roku

Δ x t 1 t 2 = x t 2 x t 1 100
Przykład 2

Wskaźnik zmian wartości eksportu/importu do roku bazowego

W ostatnich dwóch dekadach całkowita wartość eksportu i importu na świecie wykazuje tendencję wzrostową, pomimo występujących okresowo spadków. Po kilkuletnim dynamicznym wzroście wartości eksportu i importu w latach 2002‑2008 nastąpił okres naprzemiennego występowania spadków i wzrostów. Największe spadki wywołane kryzysami finansowymi i gospodarczymi pojawiły się w latach:

  • 2000‑2001 – kryzys związany z tzw. „bańką internetowąbańka internetowabańką internetową” („boom dot‑comów”),

  • 2008–2009 – kryzys gospodarczy na rynkach finansowych i bankowych, zapoczątkowany zapaścią na rynku pożyczek hipotecznych wysokiego ryzyka w Stanach Zjednoczonych („kryzys Lehman‑Brothers”),

  • 2015‑2016 – kryzys finansowo‑gospodarczy, powiązane z nim załamanie popytu zwłaszcza inwestycyjnego i stagnacja handlu międzynarodowego,

  • 2019‑2021 – pandemia Covid‑19 przyczyniająca się do spowolnienia światowej gospodarki, w tym wymiany handlowej.

Mimo to w 2020 roku wartość światowego eksportu i importu wzrosła w stosunku do 2000 roku niemal trzykrotnie, bowiem po zakończeniu kryzysów następowało stosunkowo silne odbicie na rynku i związane z nim znaczny wzrost wymiany handlowej.

Tabela. Wartość eksportu i importu w latach 2000‑2020 na świecie i w krajach wysoko oraz średnio i nisko rozwiniętych (w mld USD)

Kraje

2000

2005

2010

2015

2020

Zmiana 2000‑2020

mld USD

mld USD

mld USD

mld USD

mld USD

%

Kraje wysoko rozwinięte (eksport)

6374,0

9823,3

13387,8

14835,9

15401,8

242

Kraje wysoko rozwinięte (import)

6458,0

9934,0

13118,4

14364,4

14933,4

231

Kraje nisko i średnio rozwinięte (eksport)

1550,3

3086,9

5631,8

6392,2

6975,2

450

Kraje nisko i średnio rozwinięte (import)

1451,3

2829,0

5394,3

6312,8

6769,2

466

Świat (eksport)

7965,6

12973,7

19133,5

21277,1

22430,0

282

Świat (import)

7939,0

12802,1

18584,3

20719,4

21745,5

274

Indeks górny źródło: dane Banku Światowego  Indeks górny koniec

Obserwowana w latach 2000‑2020 tendencja wzrostowa wartości dynamiki eksportu i importu  jest zbliżona we wszystkich krajach, zarówno wysoko, jak i średnio oraz nisko rozwiniętych. Wpływ kryzysów finansowo‑gospodarczych na spadki wartości eksportu i importu silniej zaznacza się w krajach wysoko rozwiniętych. Wynika to z faktu, że w krajach tych wymiana handlowa ma większy udział w tworzeniu PKB. Warto także zauważyć, że w rozpatrywanym okresie dynamika wzrostu wartości eksportu i importu była dwukrotnie większa w krajach nisko i średnio rozwiniętych niż w krajach wysoko rozwiniętych przy niższej, bezwzględnej wartości wymiany handlowej.

RAtFPjoBZYcpO
Wartość eksportu w latach 2000‑2020 na świecie i w krajach wysoko oraz średnio i nisko rozwiniętych (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.
R19pGqlclbXgr
Wartość importu w latach 2000‑2020 na świecie i w krajach wysoko oraz średnio i nisko rozwiniętych (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Do podobnych wniosków prowadzi analiza dynamiki zmian eksportu i importu rok do roku w okresie 2000‑2020. W tym przypadku wyraźnie zaznaczają się zwłaszcza krótkookresowe fluktuacje wymiany handlowej. Przedstawiona na wykresie dynamika zmian wskazuje, że w skali globalnej kryzys z lat 2000‑2001 spowodował ponad 10% spadek eksportu i importu. Jeszcze bardziej negatywne, choć względnie krótkotrwałe skutki przyniósł kryzys gospodarczy z lat 2008–2009 powodujący spadek eksportu i importu w stosunku do roku poprzedzającego o około 15% oraz kryzys wywołany pandemią Covid‑19, który spowodował raptowne obniżenie wymiany handlowej o ponad 10%, a którego ostateczne skutki w tym zakresie są ciągle jeszcze trudne do przewidzenia.

R19erWx9Hbsyr
Dynamika zmian (rok do roku) eksportu i importu na świecie w latach 2000‑2020
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Warto zauważyć, że dynamika zmian wartości eksportu jest zróżnicowana w krajach o różnym stopniu rozwoju gospodarczego. W krajach wysoko rozwiniętych, mimo występowania okresowych fluktuacji związanych z opisanymi powyżej kryzysami finansowymi i gospodarczymi, zmiana wartości eksportu oceniana rok do roku nie przekracza zwykle 10%, co jest zasługą ich stabilności ekonomicznej i silnej gospodarki. Tymczasem w krajach rozwijających się zmiany te są nieco głębsze – mogą sięgać rok do roku do 15%. Co ciekawe obserwowany w tych krajach wzrost eksportu i importu następujący po kryzysie osiąga wyższy poziom. Kraje rozwijające się są bowiem podatne na wahania warunków wymiany międzynarodowej (tzw. terms of trade), czyli relacji między cenami dóbr eksportowanych z danego kraju a cenami dóbr importowanych przez ten kraj.

RVYXWMwJIfUzn
Dynamika zmian (rok do roku) eksportu w krajach wysoko oraz średnio i nisko rozwiniętych w latach 2000‑2020
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.
RUUzt8AiwgtDp
Dynamika zmian (rok do roku) importu w krajach wysoko i nisko rozwiniętych w latach 2000‑2020
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Bilans handlowy

Zagraniczna wymiana handlowa jest wyznacznikiem dobrobytu państwa, a także impulsem do rozwoju gospodarczego. Bilans handlowy może być dodatni (nadwyżka handlowa) lub ujemny (deficyt handlowy). Bilans handlowy jest częścią bilansu płatniczego. Różnica pomiędzy wartością eksportu i wartością importu nazywana jest saldem bilansu handlowego, które może być ujemne (eksport niższy od importu) lub dodatnie świadczące o tym, że gospodarka się rozwija i eksportuje coraz więcej towarów i usług. Dodatnie saldo bilansu handlowego jest pożądane, ponieważ świadczy o konkurencyjności na rynku, która pozwala utrzymać miejsca pracy i wpływa pozytywnie na rozwój gospodarki. Natomiast ujemne saldo bilansu handlowego, z reguły interpretowane jako problem ze sprzedażą produktów wytworzonych w kraju zagranicznym odbiorcom, nie zawsze musi jednak świadczyć o zahamowaniu rozwoju gospodarczego. Może oczywiście mieć to miejsce, kiedy jest ono wywołane np. zwiększonym importem dóbr konsumpcyjnych. Jeżeli jednak importowi podlegają przede wszystkim dobra inwestycyjne, świadczy raczej o modernizacji i rozwoju gospodarki.

RevZfKIpfEwSF
Bilans handlowy 2020 (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Krajami o największej dodatniej wartości salda bilansu handlowego wg danych Banku Światowego w 2020 roku były:

  • Chiny – 366,14 mld USD,

  • Niemcy – 220,25 mld USD,

  • Singapur – 108,52 mld USD,

  • Zjednoczone Emiraty Arabskie – 108,45 mld USD,

  • Holandia – 95,12 mld USD,

  • Irlandia – 94,86 mld USD,

  • Rosja – 73,63 mld USD,

  • Włochy – 69,69 mld USD,

  • Szwajcaria – 66,16 mld USD,

  • Korea Południowa – 60,21 mld USD.

Natomiast ujemny bilans handlowy charakteryzował kraje takie jak:

  • Stany Zjednoczone – 651,19 mld USD,

  • Wenezuela – 70,92 mld USD,

  • Francja – 53,14 mld USD,

  • Kanada – 33,82 mld USD,

  • Nigeria – 33,46 mld USD,

  • Filipiny – 28,19 mld USD,

  • Egipt – 27,56 mld USD,

  • Turcja – 27,44 mld USD,

  • Bangladesz – 21,13 mld USD,

  • Pakistan – 19,47 mld USD.

Bilans handlowy Polski wg danych Banku Światowego wyniósł w 2020 roku 40,53 mld USD.

Rby1IzDw85DeD
Saldo bilansu handlowego świata w latach 2000‑2020 (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Bilans handlowy świata w latach 2000‑2020 charakteryzował się systematycznym wzrostem. Wspomniane powyżej kryzysy gospodarcze wpłynęły na jego obniżenie, ale jedynie w 2001 roku uzyskał on saldo ujemne. Znacznie bardziej zróżnicowana jest jego dynamika, kiedy analizuje się osobno kraje wysoko oraz nisko i średnio rozwinięte. W krajach wysoko rozwiniętych do 2008 roku występował stały deficyt handlowy osiągający w latach 2005‑2006 powyżej 100 mld USD. Od 2009, po kryzysie finansowym „Lehman‑Brothers” utrzymuje się ciągła nadwyżka handlowa, na którą nie wpłynął znacząco kryzys finansowo‑gospodarczy w latach 2015‑2016 ani występująca od 2019 roku pandemia COVID‑19. Natomiast w krajach nisko i średnio rozwijających się występuje tendencja odwrotna, charakteryzująca się postępującym obniżaniem od roku 2009 dodatniego salda bilansu handlowego, aż do osiągnięcia w 2017 roku stanu deficytu.

RsJAZJMPfg2e3
Saldo bilansu handlowego krajów wysoko oraz średnio i nisko rozwiniętych w latach 2000‑2020 (w mld USD)
Źródło: dostępny w internecie: dane Banku Światowego.

Słownik

bańka internetowa
bańka internetowa

okres euforii na giełdach całego świata w latach 1995‑2001, związany z przecenieniem  przedsiębiorstw, które prowadziły działalność w internecie bądź zamierzały ją rozpocząć

bilans handlowy
bilans handlowy

to różnica między eksportem a importem danego państwa