O autorze

R1aQDhRweaRFH1
Jodelet/Lépinay, Molier – rysunek z książki Teatr francuski – dzieła Moliera
Źródło: No machine-readable author provided. Jod-let assumed (based on copyright claims), Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Jean Baptiste Poquelin, zwany Molierem – francuski komediopisarz, aktor, reżyser, dyrektor teatru. Urodził się w 1622 roku. Pochodził z szanowanej rodziny mieszczańskiej. Jego ojciec był królewskim tapicerem. Prawdopodobnie pod jego wpływem rozpoczął studia prawnicze, które ukończył, ale nigdy nie podjął pracy w zawodzie. Ponieważ rodzina nie mogła pogodzić się z decyzją o wycofaniu się z zawodu, Molier zrezygnował z przysługujących mu tytułów oraz majątku i rozpoczął życie wędrownego aktora. Wraz z Magdaleną Bejart, w której zakochał się w wieku dwudziestu jeden lat, założył trupę aktorską Illustre Théâtre i wędrował po francuskiej prowincji. Początkowo zarabiał na życie, wystawiając średniowieczne farsyfarsafarsy oraz włoskie komediekomediakomedie dell’artekomedia dell’artedell’arte. Teatr jednak zbankrutował, a Molier został skazany za długi i osadzony w więzieniu. Pomógł mu ojciec, wykupując syna z więzienia, ale ich relacje nie polepszyły się.

Po wyjściu z więzienia dla Moliera rozpoczął się dobry okres w jego życiu – wystąpił przed królem Ludwikiem XIV, któremu bardzo się spodobał. Król stał się mecenasem pisarza. Pisał dla niego sztuki, grał, prowadził teatr i dostarczał rozrywki całemu dworowi. Jednak tematyka sztuk, a szczególnie otwarte kpienie z wad ludzkich nie zjednywało autorowi sympatii. Dlatego też zarówno na dworze królewskim, jak i poza nim Molier miał coraz więcej wrogów. Popadł w niełaskę króla. Pod koniec życia zmagał się z problemami finansowymi. Zmarł nagle, po przejściu zapaści. Odmówiono mu pochówku na cmentarzu i dopiero wskutek wstawiennictwa arcybiskupa Paryża został pochowany poza Paryżem. Po pewnym czasie jego szczątki zostały przeniesione na najbardziej znany francuski cmentarz, Père Lachaise w Paryżu.

Do najważniejszych sztuk Moliera należą: Świętoszek, Skąpiec, Mizantrop, Don Juan, Pocieszne wykwintnisie, Szkoła mężów, Szkoła żon, Lekarz mimo woli, Grzegorz Dyndała, Mieszczanin szlachcicem, Chory z urojeniaurojenieurojenia.

O reżyserze

Giovanni Pampiglione – reżyser teatralny, scenograf, aktor, pisarz, tłumacz i pedagog. Urodził się w 1944 roku w Rzymie. Jest absolwentem Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu w Rzymie i Wydziału Reżyserii PWST w Warszawie. Jest również twórcą  Międzynarodowego Instytutu Teatralnego Atelier di Formia z siedzibą w Formii. Reżyserował takie sztuki, jak np. Sługa dwóch panów, Caligula, Pokój na godziny. W Polsce znalazł się przypadkowo i od ponad 50 lat tworzy, jak mówi, w kraju, który kocha.

Zarys fabuły

R1QhnzpoTqHDQ1
Chory z urojenia – ilustracja Jean-Michela Moreau
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Argan należy od zamożnego mieszczaństwa. Mieszka wraz z dwiema córkami z pierwszego małżeństwa i żoną, Beliną. Już w pierwszej scenie widz poznaje bohatera, który sprawdza rachunki za… aplikowane mu lewatywy. Argan, ślepo wierząc w siłę medycyny i nieomylność lekarzy, a także będąc przekonanym, że jest poważnie chory, zatruwa życie całej rodzinie. Zajęty wymyślaniem sobie kolejnych chorób nie dostrzega, że żona tak naprawdę czyha na jego majątek, pragnie zagarnąć go jeszcze przed śmiercią męża, by móc cieszyć się fortuną z panem Wiarą. Belina chce również pozbyć się córek Argana, którym część majątku się należy, postulując umieszczenie młodych kobiet w klasztorach. Argan, nie zważając na szczęście osobiste córek, pragnie je wydać za mąż za mężczyzn, których nie kochają i z którymi nie chcą spędzić życia. Tak jest z Anielą. Dziewczyna jest zakochana z wzajemnością w Kleancie, ale ojciec żąda, by poślubiła syna pana Biegunki, lekarza. Arganem oczywiście kierują pobudki czysto finansowe – nie będzie bowiem musiał płacić za usługi lekarzom, gdyż lekarze wejdą do jego rodziny. Do ślubu ostatecznie nie dochodzi. Argan przekonuje się również, że żona jedynie czeka na jego śmierć, a córka, którą chciał skrzywdzić, prawdziwie go kocha. Próżno jednak szukać w nim głębszych refleksji na temat swojego postępowania. Argan to oświeceniowy bohater‑typ, który raczej nie uczy się na popełnianych błędach. 

Trudy wystawiania komedii

Komedia od najdawniejszych czasów uznawana jest za gatunek „lekki”, ponieważ ma śmieszyć i dostarczać rozrywki. Okazuje się jednak, że komedie Moliera nie są wcale tak łatwe do wystawienia. Mają bowiem charakter moralizatorski, w założeniu więc nie tylko bawią, ale także uczą. Reżyserzy muszą ten element umiejętnie i nienachalnie wyeksponować na scenie.

Aleksander Czaplicki Chory z urojenia

Pan Jan Baptysta Poquelin, antreprener teatralny, aktor i pisarz sceniczny znany w siedemnastowiecznej Francji pod mianem Moliera, po wielu latach walki o niezależność myśli ludzkiej, pokonany przez nieugiętą rzeczywistość, nieszczęśliwy w życiu rodzinnym - napisał komedię o urojeniu. Jakkolwiek bohater komedii roi sobie, że jest ciężko chory – w związku z czym autor mógł zaatakować i w krzywym zwierciadle ukazać lekarzy – nie o to chyba w tym utworze chodzi. Jest to komedia o rojeniach pana Poquelin, który pragnął być zdrowy, a toczyła go choroba, pragnął tworzyć przeciwko panującym we Francji stosunkom społecznym, a musiał im ulec, pragnął być kochany, a został zdradzony. [...]

Reżyser i inscenizator – Stanisław Elsner‑Załuski – obawiając się, że sztuka ukazana ściśle według autorskiego zamierzenia, pozbawiona zewnętrznego ruchu, może znużyć dzisiejszego widza i słuchacza, świadomie przerysował postaci i sytuacje i zrobił z komedii rodzaj widowiska, opartego na klownadzie. Nic nie mam przeciwko takiemu potraktowaniu sprawy, z tym jednak zastrzeżeniem, że w cyrku klownada trwa 10 minut, a rozciągnięta w czasie nie tylko skutecznie pozbawia słuchacza wrażliwości na słowo, ale w miarę upływu czasu coraz bardziej obciąża jego system nerwowy – niepokoi i męczy. [...]

1 Źródło: Aleksander Czaplicki, Chory z urojenia, dostępny w internecie: https://e-teatr.pl/chory-z-urojenia-a230003 [dostęp 17.06.2021 r.].

O powadze sztuk Moliera przez wiele lat pisali recenzenci różnych inscenizacji. 

Łukasz Kaczyński „Chory z urojenia” z Teatru 6. Piętro

Uciekając się do absurdu, Molier pokazuje nam chorobę jako metaforę samotności, wyobcowania i potrzeby zwrócenia na siebie uwagi. Z pozoru lekka komedia odkrywa przed widzem słabości człowieka i bezradność medycyny wobec cierpienia duszy, niemierzalnego i niewidocznego dla „szkiełka i oka”. Wszystko jednak kończy się szczęśliwie, jak na komedię Moliera przystało.

2 Źródło: Łukasz Kaczyński, „Chory z urojenia” z Teatru 6. Piętro, dostępny w internecie: https://e-teatr.pl/Lodz-chory-z-urojenia-z-teatru-6-pietro-a145416 [dostęp 17.06.2021 r.].
„Chory z urojenia” z Grabowskim po raz dwusetny

Doskonałe dzieło mistrza gatunku, Moliera, obśmiewającego w swoich komediach głupotę, zacofanie, obłudę i podłość, dającego zawsze świetny i kipiący żartem argument na rzecz postępu. Chory z urojenia porusza bardzo aktualny temat samotności, paradoksu życia, pychy i próżności człowieka. W dzisiejszym zagmatwanym świecie wszyscy jesteśmy „chorzy”, bo zbyt często jesteśmy samotni. Pampiglione mówi nam o tym w atmosferze głębokiego rozbawienia, w feerii Molierowskiego humoru, poprzez śmiech pełen mądrej refleksji, która pozostanie z nami nawet po wygaszeniu świateł teatralnej rampy. W roli tytułowej jeden z najpopularniejszych polskich aktorów – Andrzej Grabowski. W pięknym wnętrzu Teatru im. J. Słowackiego rozbawia nas francuski autor, w polskim wykonaniu z domieszką włoskiej pikanterii.

3 Źródło: „Chory z urojenia” z Grabowskim po raz dwusetny, dostępny w internecie: https://e-teatr.pl/krakow-chory-z-urojenia-z-grabowskim-po-raz-dwusetny-a73397 [dostęp 17.06.2021 r.].

Słownik

farsa
farsa

odmiana komedii obejmująca utwory sceniczne o błahych konfliktach, posługujące się środkami komizmu sytuacyjnego, błazeńskimi wyjaskrawieniami, efektami groteski karykatury. Farsa opiera się całkowicie na dynamicznej akcji, często o charakterze swobodnej suity scen komicznych czy komiczne‑pantomimicznych, nieprawdopodobnych zawikłań i zbiegów okoliczności, nie mających innego celu poza tym, by wywołać żywiołowy śmiech widowni. Poprzednikami farsy były w literaturze antycznej takie zjawiska, jak komedie Arystofanesa. Gatunek ten ukształtował się w średniowiecznej literaturze francuskiej (XII w.), jego bezpośrednim źródłem były intermedia.

komedia
komedia

(łac. comoedia, gr. kōmōidia – hulaszczy pochód) – podstawowy, obok tragedii, gatunek dramatu. Komedię charakteryzuje pogodna tematyka, wartka akcja, pomyślne dla bohaterów rozwiązanie akcji. Gatunek ten odwołuje się do trzech rodzajów komizmu: sytuacyjnego, charakterologicznego i językowego. Komedia powstała w starożytnej Grecji w V w. p.n.e. Była to tzw. komedia staroattycka i stanowiła rodzaj satyry politycznej, a jej głównym przedstawicielem był Arystofanes

komedia dell’arte
komedia dell’arte

(wł. teatr zawodowy) - skrót od commedia dell'arte all'improvviso – komedia o twórczej zdolności improwizacji. Typ widowiska scenicznego, popularnego we Włoszech od XVI wieku, opartego na improwizowanych scenach lub szkicowym tekście komicznym. Korzeni należy szukać w starożytnych przedstawieniach mimów oraz średniowiecznych widowiskach ulicznych. W komedii występowały typowe postacie Arlekin – przebiegły sługa, Żołnierz Samochwał, Colombina – zuchwała pokojówka, które przetrwały na scenach teatralnych do czasów współczesnych. Najistotniejszym elementem przedstawienia były błazeńskie i akrobatyczne popisy aktorów, którzy występowali w maskach oraz ustalonym tradycją kostiumie

komizm
komizm

(gr. komikós) przedstawianie pewnych wydarzeń, sytuacji, postaci w sposób dowcipny i zabawny, wywołujący śmiech, może polegać na przejaskrawianiu rzeczywistości, ukazywaniu sprzeczności, kontrastów, wywoływaniu zaskoczenia; zespół cech wywołujących wesołość, śmieszność. Wyróżnia się komizm sytuacyjny, słowny i komizm postaci

urojenie
urojenie

chorobliwe, nieuzasadnione przekonanie nieustępujące pod wpływem logicznej argumentacji