Ruk9Ja68XDFcS1
Christian Friedrich Schönbein
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

Ozon został odkryty w 1840 r. przez niemieckiego chemika, Christiana Friedricha Schönbeina.

Jego nazwa pochodzi od greckiego słowa ozein, co oznacza „zapach”/”pachnący”. Ozon jest alotropową odmianą tlenu, składającą się z trójatomowych cząsteczek. Jako gaz występuje w kolorze bladoniebieskim, po skropleniu przybiera barwę niebieskoczarną, a jako ciało stałe jest fioletowoczarny.

RVLyE7hf2aHID
Model kulkowy ozonu
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

Występuje w atmosferze w stanie wolnym. Powstaje w górnych warstwach atmosfery pod wpływem promieniowania ultrafioletowegopromieniowanie ultrafioletowe (skrót UV)promieniowania ultrafioletowego, w wyniku rozpadu cząsteczek O 2 i dalszego ich łączenia, wg równań:

O2+hν2 O·
O·+O2O3

oraz zgodnie z poniższym równaniem reakcji:

3 O22 O3
bg‑red

Właściwości ozonu

Ozon jest gazem niepalnym, ma natomiast zdolność – podobnie jak O 2  – do podtrzymywania procesów spalania. Jest nietrwały termicznie i rozpada się stopniowo do tlenu już w temperaturze pokojowej. Dobrze rozpuszcza się w wodzie. W stanie ciekłym ma skłonność do rozkładu wybuchowego przy kontakcie ze śladowymi ilościami substancji organicznych i reduktorów, a także w wyniku wszelkich gwałtownych zmian fizycznych, np. wstrząsu, szybkiej zmiany temperatury itp. Literatura podaje też przypadki wybuchów zestalonego ozonu.

To silny utleniacz, zdolny do np. utlenienia siarkowodoru do kwasu siarkowego.

3 H2S+4 O33 H2SO4

Obok hydroksyli (wolnych rodników HO·) jest jednym z najsilniejszych znanych utleniaczy, występujących naturalnie. Nie tylko chroni cały świat ożywiony przed szkodliwym wpływem słonecznego promieniowania ultrafioletowego, ale także jest bardzo skuteczny w niszczeniu bakterii, wirusów, grzybów i nieprzyjemnych zapachów. Ta cecha pozwala na wiele użytecznych zastosowań, o których powiemy za chwilę.

bg‑red

Porównanie właściwości chemicznych ozonu i tlenu

Właściwość

Ozon

Tlen

Masa cząsteczkowa

48

32

Kolor

jasnoniebieski

bezbarwny

Zapach

zapach po burzy

bezwonny

Rozpuszczalność w wodzie (0°C)

0,64

0,049

Gęstość gl

2,144

1,429

Potencjał elektrochemiczny V

2,07

1,23

Indeks górny Źródło danych: www.ozonizer.pl (dostęp 09.02.2021). Indeks górny koniec

Ozon o jasnoniebieskiej barwie i charakterystycznym zapachu ma większą masę cząsteczkową niż bezbarwny i bezwonny tlen. Charakteryzuje się dużo większą gęstością, rozpuszczalnością w wodzie oraz potencjałem elektrochemicznym niż tlen.

bg‑gray1

Czas połowicznego rozpadu ozonu w powietrzu w zależności od temperatury

Temperatura (°C)

Okres półtrwania (powietrze)*

-50

3 miesiące

-35

18 dni

-25

8 dni

20

3 dni

120

1,5 godziny

250

1,5 sekundy

Indeks dolny * Wartości te są wyznaczone wyłącznie w oparciu o rozkład termiczny ozonu. Nie uwzględniają wilgotności, aktywności mikrobiologicznej i innych efektów występujących w danym środowisku. Indeks dolny koniec

Indeks górny Źródło danych: www.ozonizer.pl (dostęp 09.02.2021). Indeks górny koniec

bg‑gray1

Czas połowicznego rozpadu ozonu w wodzie w zależności od temperatury

Temperatura (°C)

Okres półtrwania (woda)*

15

30 minut

20

20 minut

25

15 minut

30

12 minut

35

8 minut

Indeks dolny * Wartości te są wyznaczone wyłącznie w oparciu o rozkład termiczny ozonu. Nie uwzględniają wilgotności, aktywności mikrobiologicznej i innych efektów występujących w danym środowisku. Indeks dolny koniec

Indeks górny Źródło danych: www.ozonizer.pl (dostęp 09.02.2021). Indeks górny koniec

bg‑gray1

Działanie ozonu na zdrowie

Ozon może działać pozytywnie lub może szkodzić – wszystko zależy od miejsca w atmosferze, gdzie występuje. Dlaczego akurat lokalizacja ma znaczenie? Jeśli chodzi o zrozumienie pozytywnego i negatywnego oddziaływania ozonu, najlepiej oprzeć się na stwierdzeniu Environmental Protection Agency (Agencji Ochrony Środowiska): „wysoko — dobrze, nisko — źle”. W stratosferze (czyli warstwie atmosfery przylegającej bezpośrednio do troposfery, inaczej gazowej strefy, w której żyjemy) zachodzi absorpcja słonecznego promieniowania ultrafioletowego przez ozon, gdzie także znajduje się warstwa ozonowa.

Produkcja ozonu zachodzi głównie w niskich i średnich szerokościach geograficznych, natomiast w obszarach polarnych powstają tzw. dziury ozonowe, związane z reakcjami chemicznymi, zachodzące na chmurach stratosferycznych. Bardzo ograniczone mieszanie sprawia, że substancje, które dostały się do stratosfery, pozostają w niej na długo. Dotyczy to m.in. freonów, szczególnie niszczących ozon, pyłu wulkanicznego i spalin rakiet.

Ten ozon posiada cechy pozytywne dla naszego istnienia, ponieważ zapobiega dotarciu szkodliwego promieniowania ultrafioletowego do powierzchni Ziemi.

RGZIZ4Q7VigFD
Pionowy podział atmosfery ziemskiej z zachowaną skalą wysokości
Źródło: Kelvinsong, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Gdy ten sam ozon znajdzie się w warstwie przyziemnej, staje się poważnym zagrożeniem dla dróg oddechowych. Stąd stwierdzenie EPA: „nisko — źle”. Powodem wielkiej szkodliwości ozonu, występującego we wdychanym powietrzu, jest to, że tak silny utleniacz jak ozon – gdy jego stężenie wynosi powyżej 50 ppb (z ang. part per billion, liczba części na miliard, 10Indeks górny -9) – może uszkadzać błony śluzowe oraz tkanki układu oddechowego ludzi i zwierząt, a także aparaty szparkowe roślin. W pomieszczeniach najczęściej pojawia się wraz z powietrzem z zewnątrz, głównie z układów wydechowych samochodów, ale i urządzenia biurowe oraz domowego użytku mogą emitować cząsteczki ozonu. Należą do nich sprzęty zasilane energią elektryczną, które pracują pod wysokim napięciem, czy też generujące promieniowanie ultrafioletowe, np. suszarki do włosów, miksery, drukarki laserowe, a szczególnie ozono‑twórcze kserokopiarki. Wielu producentów, dostrzegając problem, stara się podjąć niezbędne środki w celu eliminacji szkodliwych substancji wydzielających się podczas pracy urządzeń kopiujących. Innowacją stały się w ostatnich czasach filtry stosowane w drukarkach i kserokopiarkach. Ograniczają one do pewnego stopnia emisję drobno‑dyspersyjnych pyłów, lecz niestety nie eliminują emisji ozonu. Podkreślić należy jednak konieczność stosowania w tych pomieszczeniach sprawnej wentylacji.

Nawet niewielkie ilości ozonu mogą być szkodliwe dla zdrowia. Do wczesnych objawów narażenia na działanie ozonu można zaliczyć m.in.:

  • podrażnienie spojówek;

  • suchość w jamie ustnej;

  • kaszel;

  • trudności z oddychaniem;

  • świszczący oddech;

  • duszność oraz ból w klatce piersiowej.

Trwałe zagrożenie dla zdrowia, np. choroby układu oddechowego, występuje w przypadku wdychania powietrza o wysokim stężeniu ozonu lub o niskim stężeniu ozonu przez dłuższy czas.

bg‑gray1

Wpływ stężenia ozonu i czasu ekspozycji na układ oddechowy

Stężenia O 3 μgm3

Czas ekspozycji (godziny)

Rodzaj reakcji

> 200

< 1

łzawienie, suchy kaszel, utrudniony oddech

160‑300

> 6,5

zmiany w badaniach czynnościowych oddychania

> 160

> 6,5

reakcje zapalne śluzówki

240‑300

> 6,5

wzrost częstotliwości napadów astmy

240‑740

> 6,5

spadek sprawności wysiłkowej

Indeks górny Źródło danych: WHO Regional Office for Europe. Health risk of ozone from long‑range transboundary air pollution. WHO Kopenhaga 2008. Indeks górny koniec

bg‑red

Możliwości wykorzystania właściwości ozonu

R1RX13DCRZvh11
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: OZONElementy należące do kategorii OZONNazwa kategorii: Działanie utleniające i dezynfekująceNazwa kategorii: OzonoterapiaNazwa kategorii: OzonowanieNazwa kategorii: Wyjaławianie wody pitnejNazwa kategorii: Reagent w ozonolizieKoniec elementów należących do kategorii OZON
Mapa pojęć pt. „Zastosowania ozonu”
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray1

Działanie utleniające i dezynfekujące

Ozon działa utleniająco i dezynfekująco, co sprawia, że stał się bronią skierowaną przeciw bakteriom, wirusom, pierwotniakom i grzybom. Niszczenie patogenów przez ozon opiera się na jego silnych właściwościach utleniających.

Rqz2pkOr1ldFy1
Na ilustracji są cztery obrazki dotyczące ozonu - działania utleniającego i dezynfekującego. Zdjęcia są mikroskopowe. Na pierwszym z nich są małe owalne komórki - to grzyby. Na drugim zdjęciu jest pierwotniak - ma owalny kształt, otoczony jest rzęskami. Kolejne zdjęcie przedstawia bakterie - żółte owalne kulki na powierzchni zbudowanej z licznych fałdów. Na ostatnim zdjęciu są wirusy - owalne struktury pomiędzy fragmentami tkanki.
Ozon, dzięki swoim właściwościom utleniającym, jest skuteczny w zwalczaniu wirusów, bakterii, pierwotniaków i grzybów.
Źródło: GroMar Sp. z o.o. kolaż na podstawie: Picturepest (pxhere.com) – pierwotniaki, NIAID/NIH (commons.wikimedia.org) – bakterie, pprzybyszewski (commons.wikimedia.org) – grzyby oraz C. S. Goldsmith (commons.wikimedia.org) – wirusy, licencja: CC BY-SA 3.0.

Bakterie i wirusy należą do organizmów prokariotycznych – nie posiadają jądra komórkowego, a ich ściana komórkowa nie zawiera cholesterolu. Stąd są bardziej wrażliwe na toksyczne działanie bardzo reaktywnego ozonu niż komórki eukariotyczne, zawierające lipidową błonę komórkową. Ujemny ładunek elektryczny komórek bakteryjnych przyciąga bipolarną cząsteczkę ozonu. Tlen atomowy, jako reaktywna forma powstała z rozpadu ozonu, reaguje ze związkami organicznymi, powodując ich utlenienie. Ozon w pierwszej kolejności niszczy ścianę komórkową bakterii, a następnie reaguje ze znajdującymi się w błonie komórkowej nienasyconymi cząsteczkami kwasów tłuszczowych, fosfolipidów i białek. Modyfikacja błony komórkowej zaburza i blokuje system enzymatyczny, prowadząc do wtórnych uszkodzeń DNA i śmierci komórki bakteryjnej.

Podobny mechanizm działania ozonu zachodzi w komórkach grzybów oraz wynika z braku cholesterolu w ich ścianach komórkowych.

Działanie przeciwwirusowe związane jest z utleniającym działaniem ozonu na kapsydy wirusów. Ozon powoduje blokadę receptora odpowiedzialnego za kontakt z komórką gospodarza, a tym samym uniemożliwia wnikanie do jej wnętrza i replikację wirusa. Jest również skuteczny w niszczeniu zarówno form wegetatywnych, jak i przetrwalnikowych drobnoustrojów.

bg‑gray2

Ozonoterapia

Zastosowanie ozonoterapii może być metodą pobudzania systemu odpornościowego u pacjentów z zespołem obniżonej odporności lub jej brakiem. Terapia niskimi stężeniami pobudza naturalne zdolności odpornościowe organizmu. W odpowiedzi system odpornościowy produkuje specjalną substancję białkową, zwaną cytokiną, która wpływa na regulację wielkości i typu odpowiedzi immunologicznej na patogen. Ozon pobudza również produkcję limfocytów T.

R1Lx3QBw78IIN
Ozon może działać stymulująco na krążenie krwi.
Źródło: James Mutter, licencja: CC BY-SA 4.0.

Ozon może działać stymulująco na krążenie krwi, ponieważ zmniejsza jej lepkość, przyspiesza metabolizm czerwonych krwinek i uelastycznia błony komórkowe erytrocytów, co ułatwia im przemieszczanie się przez naczynia włosowate. Ponadto obniża stężenie lipidów całkowitych, cholesterolu i trójglicerydów, które są główną przyczyną miażdżycy, a także poprawia natlenowanie krwi. Z tych powodów terapia ozonem zalecana jest w leczeniu chorób układu krążenia.

Ozon wpływa też na intensyfikację procesów gojenia ran, m.in. pobudza ziarninowanie, poprawia naskórkowanie ran oraz miejscowe ukrwienie tkanek, a dodając do tego działanie antybakteryjne, pomaga w leczeniu trudno gojących się ran oraz owrzodzeń, oparzeń i odleżyn.

Zwiększa możliwości detoksykacyjne wątroby. Inaktywuje wirusy, dzięki czemu sprawdza się w leczeniu chorób wirusowych, takich jak: zapalenie wątroby czy opryszczka. Właściwości bakteriobójcze ozonu wykorzystywane są także w stomatologii zachowawczej, do leczenia próchnicy oraz zakażeń miazgi zęba.

bg‑gray2

Ozonowanie

Ozonowanie to technologia pozwalająca wydłużyć trwałość owoców na skutek ich dezynfekcji, co umożliwia zastosowanie ozonu w przemyśle spożywczym. Obecnie, na półkach krajowych sklepów, można znaleźć świeże owoce wyhodowane nie tylko w polskich sadach czy polach uprawnych, lecz także w krajach egzotycznych (Chile, Ekwador czy Kostaryka). Jak wytłumaczyć fakt, że owoce te są wysokiej jakości, pomimo dalekiej drogi, jaką przebyły, aby dotrzeć do marketu „za rogiem”? Jak już wielokrotnie wspominano, ozon jest bardzo silnym utleniaczem i nawet w niewielkich ilościach przyczynia się do likwidacji nie tylko bakterii i grzybów, lecz także wirusów, toksyn i innych szkodliwych związków. Owoce pozbawione kontaktu z tymi patogenami są bardziej trwałe, przez co mogą przetrwać długi transport, magazynowanie i pozostać w obrocie handlowym nieco dłużej. Ozon może być dodawany do płynów używanych do mycia warzyw, owoców, ryb i mięsa, w celu dezynfekcji i przedłużenia trwałości tych produktów.

R150TK2U0Qgls
Ozonowanie to technologia pozwalająca wydłużyć trwałość owoców na skutek ich dezynfekcji.
Źródło: dostępny w internecie: www.pixabay.com, domena publiczna.
bg‑gray2

Wyjaławianie wody pitnej i pomieszczeń

Ozon wykorzystywany jest do wyjaławiania wody pitnej (ozonowanie), pomieszczeń (szczególnie w szpitalach, dzięki np. lampie ozonowej), a także jako reagent w ozonolizie (w procesie stosowanym m.in. w przemyśle do przyspieszania biodegradacji ścieków organicznych, do oczyszczania pomieszczeń i klimatyzatorów).

Dla porównania, działanie bakteriobójcze ozonu jest wielokrotnie skuteczniejsze i szybsze niż chloru. Ozon ma jednak stosunkowo krótki czas rozkładu, przez co ozonowana woda pozostaje aseptyczna przez krótki czas (tzn. nie można jej przesyłać wodociągami). Dlatego ozon nie może całkowicie wyeliminować chloru z procesu uzdatniania wody, jednak może go w istotny sposób ograniczyć, w ilości niezbędnej do utrzymania w sterylności wszystkich nitek sieci wodociągowej po przejściu wody przez stację uzdatniania. Taki zabieg wyraźnie poprawia właściwości organoleptyczne spożywanej wody (brak wyczuwalnego zapachu i smaku chloru oraz mętnego zabarwienia). Ozonu można również używać do wspomagania oczyszczania wód w basenach i pływalniach.

R11WG6ZRnAqW1
Ozon wykorzystywany jest do wyjaławiania pomieszczeń w szpitalach.
Źródło: dostępny w internecie: www.pixabay.com, domena publiczna.
bg‑gray1

Negatywne właściwości ozonu

Pomimo wszechstronnego zastosowania i wielu zalet, gaz ten w wysokich stężeniach jest toksyczny. Wysoka koncentracja ozonu wywołuje podrażnienie spojówek, suchość w jamie ustnej, bóle głowy, napady astmy, duszność i bóle w klatce piersiowej, a w skrajnych przypadkach sprzyja zaburzeniom układu nerwowego i odurzenie.

Ozon jest gazem drażniącym, powoduje uszkodzenie błon biologicznych przez reakcje rodnikowe z ich składnikami. Po dostaniu się do komórek może hamować działanie enzymów komórkowych, wstrzymując oddychanie wewnątrzkomórkowe.

Najwyższe dopuszczalne stężenie ozonu w miejscu pracy wynosi 0,1 mg/m³ (wg PN–Z–04007–2:1994 NDS wynosi 0,15 mg/m³).

R1U6niK4aNJZ7
Ozon w wysokich stężeniach jest toksyczny.
Źródło: Adrian Grycuk, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

promieniowanie ultrafioletowe (skrót UV)
promieniowanie ultrafioletowe (skrót UV)

promieniowanie elektromagnetyczne o długości fali od 10 nm do 400 nm (niektóre źródła za ultrafiolet przyjmują zakres 100–400 nm[2]) jest niewidzialne dla człowieka. Promieniowanie to w zbyt dużej dawce może powodować rumień skóry, objawy alergiczne, a także nowotwory złośliwe skóry, w tym najbardziej agresywnego czerniaka

troposfera ziemska
troposfera ziemska

najniższa warstwa atmosfery planety, w której temperatura maleje z wysokością. Jej górną granicą jest tropopauza, która oddziela ją od wyższej stratosfery. Warstwa ta sięga od powierzchni Ziemi do wysokości ok. 10 km

stratosfera
stratosfera

kolejna nad troposferą warstwa atmosfery zaczyna się od wysokości ok. 10 km nad powierzchnią Ziemi na średnich szerokościach geograficznych, a kończy na wysokości ok. 50 km. i to w niej znajduje się warstwa ozonowa

warstwa ozonowa
warstwa ozonowa

warstwa zwiększonej koncentracji ozonu w stratosferze

ozon troposferyczny (smog fotochemiczny, ozon przypowierzchniowy, ozon przygruntowy)
ozon troposferyczny (smog fotochemiczny, ozon przypowierzchniowy, ozon przygruntowy)

ozon, znajdujący się w troposferze, zwany również „złym ozonem”,  w bezpośrednim kontakcie jest toksyczny dla organizmów żywych

The Environmental Protection Agency (EPA lub USEPA), Agencja Ochrony Środowiska
The Environmental Protection Agency (EPA lub USEPA), Agencja Ochrony Środowiska

agencja federalna Stanów Zjednoczonych, działająca w celu ochrony zdrowia ludzkiego oraz środowiska naturalnego

Bibliografia

Białoszewski D., Bocian E., Tyski S., Ozonoterapia oraz zastosowanie ozonu w dezynfekcji, „Postępy Mikrobiologii” 2012, 51, 3, s. 177–184.

Dobrzański Z., Opaliński, S., 2009. Ozon - właściwości, zastosowania, korzyści i zagrożenia, „Chemik” 2009, 62, 11, s. 403‑406.

Żelazko A., Mirosławski J., 2012. Dolegliwości zdrowotne związane z narażeniem na ozon na podstawie subiektywnych opinii osób obsługujących kserokopiarki, „ZESZYTY NAUKOWE WYŻSZEJ SZKOŁY ZARZĄDZANIA OCHRONĄ PRACY W KATOWICACH” 2012, 1(8), s. 65‑73.