Literatura polityczna polskiego oświecenia

W latach osiemdziesiątych XVIII w. dojrzewała w Polsce potrzeba naprawy kraju. Inspiracje dla reformatorów płynęły między innymi ze środowisk masońskichmasoneriamasońskich głoszących hasła równości oraz braterstwa ludzi i narodów; przykładem natomiast były dla nich ruchy niepodległościowe na świecie (uzyskanie niepodległości przez Stany Zjednoczone, a później rewolucja we Francji). Pojawiła się też literatura zaangażowana w sprawy państwa i społeczeństwa.

RmUxqFwScI7SX1
Symbol masonerii
Źródło: domena publiczna.

W roku 1787 ukazały się Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, traktat publicystycznytraktat publicystycznytraktat publicystyczny Stanisława Staszica, głoszący oświeceniowy program uzdrowienia i ,,ratowania Polski od podziału”. To program republikański, oparty na idei społecznej równości - pojawił się w nim między innymi postulat praw obywatelskich dla chłopstwa i mieszczan. Państwo chciał autor podporządkować szlachcie i mieszczanom (Uwagi... są więc wyraźnie antymagnackie), pełnię władzy dać parlamentowi, dla króla przewidział jedynie funkcje reprezentacyjne. Wypowiadał się przeciwko. Ratunkiem przed zagrożeniami zewnętrznymi miało być stworzenie stutysięcznej armii i ofiarowanie polskiego tronu jednej z dynastii rządzących w sąsiednich krajach (była to wymuszona trudną sytuacją polityczną częściowa rezygnacja z  dążeń republikańskich i wolnościowych Staszica).

W 1788 r. rozpoczął obrady Sejm Wielki (zwany Czteroletnim). Gdy obóz patriotyczny (reformatorski), skupiony wokół marszałka sejmu Stanisława Małachowskiego i Ignacego Potockiego, sprzymierzył się z bardziej radykalnymi reformatorami, którym przewodził Hugo Kołłątaj, i z obozem królewskim - narodziła się Konstytucja 3 maja. Przeciwną, zachowawczą opcję reprezentowało tzw. stronnictwo hetmańskie, skupione wokół późniejszych: Franciszka Ksawerego Branickiego, Seweryna Rzewuskiego i Szczęsnego Potockiego. W atmosferze walki politycznej szczególnego znaczenia nabrała publicystyka polityczna.

R1eyGmfkXLRaw1
Jan Matejko, Konstytucja 3 Maja 1791 roku, 1891
Źródło: domena publiczna.

Jedna z  najważniejszych postaci Sejmu Wielkiego, Hugo Kołłątaj, autor traktatu epistolarnegotraktat epistolarnytraktatu epistolarnego Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego. O przyszłym sejmie Anonima listów kilka (1788 - 1789), w  wielu sprawach zgadzał się ze Staszicem, bliskie mu były poglądy republikańskie i reformatorskie, idea sojuszu szlachty i mieszczan przeciwko magnatom. Proponował zniesienie poddaństwa chłopów. Był rzecznikiem ,,łagodnej rewolucji” (tak określał swój program reform), w przeciwieństwie do gwałtownych zaburzeń społecznych. Odrzucenie projektu ,,łagodnej rewolucji” niosło, jego zdaniem, groźbę upadku państwa.

Wokół Hugona Kołłątaja zebrała się grupa pisarzy i specjalistów z różnych dziedzin, którą nazwano Kuźnicą Kołłątajowską. Członkowie Kuźnicy rozpowszechniali poglądy autora Anonima listów kilka w utworach literackich i publicystycznych. Najwybitniejszym z nich był Franciszek Salezy Jezierski, nazywany Wulkanem Gromów Kuźnicy. Jego dziełem (napisanym prawdopodobnie wspólnie z uczonym Janem Śniadeckim) jest Katechizm o tajemnicach rządu polskiego (1790). Ten utwór napisany w formie katechizmu (tj. pytań i odpowiedzi) satyrycznie przedstawiał sytuację i ustrój państwa polskiego, zawierał ostrą krytykę anarchii i samowoli szlacheckiej, słabości władzy królewskiej i bezradności sejmu, nadmiernie wysokiej pozycji szlachty w społeczeństwie przy równoczesnym odmawianiu praw innym stanom. Przykładem niech będzie fragment dzieła:

Franciszek Salezy Jezierski Katechizm o tajemnicach rządu polskiego

Pytanie: Jaka jest postać polityczna Polski?
Odpowiedź: Polska jest Królestwem, bezkrólewiem, rzecząpospolitą.
Pytanie: Kto stworzył Rzeczpospolitą?
Odpowiedź: Przywileje i nierząd.

1 Źródło: Franciszek Salezy Jezierski, Katechizm o tajemnicach rządu polskiego, Warszawa 1790, s. 3.

Stanisław Staszic ponownie zabrał głos, pisząc Przestrogi dla Polski (1790). Przedstawił wizję społeczeństwa opartego na zasadach „wolności, równości i własności”. Uważał, że dla Polski ratunkiem mogą być albo rządy despotyczne (których jednak nie chciał), albo głębokie reformy społeczne, mogące wyzwolić wszystkie siły narodu. Przedstawił ideę monarchii konstytucyjnej, powrócił do pomysłu szlachecko‑mieszczańskiej hegemonii, bronił uciskanych chłopów, wypowiadał się przeciwko magnatom, twierdząc, że z samych panów zguba Polski.

Czas Sejmu Wielkiego wiąże się też z powstawaniem ogromnej ilości druków ulotnych, najczęściej anonimowych. W dyskusjach brali udział przedstawiciele różnych opcji politycznych, w spory angażowały się także czasopisma. Wydawano przemówienia posłów, a także drobne przeważnie utwory poetyckie. Wiersze te publikowano zwykle anonimowo, wśród ich twórców znaleźli się jednak wybitni poeci, tacy jak Franciszek Zabłocki (znakomity komediopisarz) czy Julian Ursyn Niemcewicz - poseł i poeta (napisana przez niego w 1791 r. komedia polityczna Powrót posła stanowi jeden z najlepszych - także artystycznie - przykładów literatury zaangażowanej w sprawy kraju z okresu Sejmu Wielkiego).

Autorzy ulotnej poezji krytykowali króla:

Sto tysięcy na pomnik! Ja bym dwakroć łożył, gdyby Staś był skamieniał, a Jan III ożył.1gdyby Staś był skamieniał, a Jan III ożył.

4 Źródło: oprac. Wierszyk o charakterze paszkwilowym został przylepiony do pomnika króla Jana III Sobieskiego w Łazienkach.

Szczególną popularność zyskał paszkwilpaszkwilpaszkwil, forma niezwykle skuteczna w walce politycznej. Jego bohaterami stali się przede wszystkim zdrajcy ojczyzny, założyciele konfederacji targowickiej. Niemcewicz pisał w wierszu Na hersztów targowickich (1792):

Julian Ursyn Niemcewicz Na hersztów targowickich

[…] Był sejm z cnotliwych złożony,
Co przywiódł do świetności kraj długo zhańbiony
[…]
lecz byli zdrajcy, co kraj zburzyli szczęśliwy,
był Szczęsny, był Rzewuski, Branicki zdradliwy
i Kossakowskich chytre i zwodnicze plemię...
Ci zgubili na zawsze tę nieszczęsną ziemię.
Przyszli nie z Polakami, lecz z obcymi hordy
wiodąc z sobą zniszczenie, śmierć i srogie mordy.

2 Źródło: Julian Ursyn Niemcewicz, Na hersztów targowickich, Wiedeń 1793.

Odrębny charakter miała poezja okresu powstania kościuszkowskiego, dla której inspiracją były odgłosy rewolucyjnego terroru z Francji. Utwory zyskały nowy, rewolucyjny, jakobińskijakobinijakobiński charakter. Nawoływały do odrzucenia dawnego porządku świata i religii, do krwawej rozprawy z możnymi (zwłaszcza z targowiczanami), nawet z królem, głosiły hasła wolności, równości i braterstwa. Wzywano do walki pod sztandarami Kościuszki, a jego samego czczono jako wodza i ,,dobrego Naczelnika”. Najwybitniejszym twórcą poezji jakobińskiej był bohaterski obrońca Pragi, Jakub Jasiński. W wierszu Do narodu (1794) pisał on:

Jakub Jasiński Do Narodu

Narodzie! czas nie ufać w żadne zaręczenia,
w tobie samym jest zakład zguby lub zbawienia!
Nie dbaj na to, żeś w ciężkie kajdany się dostał,
gdzie lud rzekł: „Chcę być wolnym” – zawsze wolnym został!
Niechaj ci w myśli stoją przykłady Zachodu,
co są siły tyranów, a co moc narodu.
[...]
Idźcie, mężni młodzieńce, pełni świętej cnoty,
mścić się waszych ucisków i naszej sromoty;
idźcie, ojczyzna żąda, by wasz miecz wygładził
razem tego, co naszedł, i tego, co zdradził.

3 Źródło: Jakub Jasiński, Do Narodu, 1794.
RNdmzwvE2w6XZ
Portret Jakuba Jasińskiego, autor nieznany
Źródło: domena publiczna.

Utwór Józefa Pawlikowskiego ***Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość?*** (1800), powstały z inspiracji Tadeusza Kościuszki i wydany w Paryżu, zapowiadał już nową epokę w dziejach literatury i narodu polskiego. Zawierał bowiem wskazówki dla ruchu niepodległościowego i wojny partyzanckiej. Opierał się na koncepcji wywalczenia niepodległości własnymi siłami Polaków dzięki uwolnieniu chłopów i, w efekcie, ogólnonarodowemu powstaniu. Do tej wydanej bezimiennie broszury chętnie odwoływali się romantycy.

Słownik

anarchia
anarchia

(gr. – bezrząd) – ustrój polityczno‑społeczny, w którym nie ma ośrodków władzy i nie obowiązują normy prawne; także stan chaosu i nieporządku; dezorganizacja powstała wskutek braku lub niemocy ośrodków władzy; stan bezpaństwowy

masoneria
masoneria

(wolnomularstwo) – międzynarodowe stowarzyszenie powstałe w XVIII w; masoni głosili hasła liberalne i równościowe, w krajach katolickich także antyklerykalne; podstawową jednostką organizacyjną wolnomularzy jest loża, w ramach której odbywają się otoczone tajemnicą obrzędy; pierwsza loża powstała w 1717 r. w Anglii; Polska nie pozostała w tyle – w naszym kraju loża masońska została utworzona już w 1742 r.; wolnomularzami byli przede wszystkim intelektualiści, działacze polityczni, wojskowi, a nawet panujący (członkiem loży masońskiej był na przykład książę Józef Poniatowski); ze względu na przynależność do masonerii osób z warstw uprzywilejowanych, posiadających władzę oraz tajemniczość, jaka otacza ich działania, jak również na jej międzynarodowy charakter i liberalne hasła, wolnomularstwo otoczone jest złowrogą sławą; w myśl tak zwanej spiskowej koncepcji dziejów to masoneria rządzi światem (takie przekonanie utrzymuje się od powstania lóż aż do dnia dzisiejszego)

traktat publicystyczny
traktat publicystyczny

traktat to rozprawa (zwykle obszerna) podejmująca najważniejsze problemy danej dziedziny, natomiast publicystyka jest wypowiedzią na tematy aktualne: polityczne, społeczne czy kulturalne

traktat epistolarny
traktat epistolarny

traktat mający formę listów – epistolografia jest sztuką pisania listów

liberum veto
liberum veto

(łac. – wolne nie pozwalam) – było to prawo, w myśl którego każdy z posłów mógł zerwać obrady sejmu i unieważnić wszystkie przyjęte uchwały; początkowo traktowane przez szlachtę jako gwarancja wolności, ale niestosowane, z poczucia odpowiedzialności za losy ojczyzny. Jako pierwszy zerwał sejm poseł Władysław Siciński, w 1652 r.; w XVIII w. posłowie już bardzo skwapliwie korzystali z tego prawa, liberum veto stało się więc symbolem warcholstwa szlachty; zniesienie tego przywileju było jednym z ważniejszych postulatów Sejmu Czteroletniego; ostatecznie Konstytucja 3 maja wprowadziła zasadę przyjmowania uchwał większością głosów i tym samym zakończyła niechlubny okres w dziejach polskiego parlamentaryzmu

targowiczanie
targowiczanie

uczestnicy magnackiego spisku przeciwko reformom wprowadzonym przez Konstytucję 3 maja; nazwa grupy związana jest z utworzonym przez nich rzekomo w Targowicy 14 maja 1792 r. związkiem (w rzeczywistości konfederacja została podpisana wcześniej w Moskwie); targowiczanie wezwali na pomoc wojska rosyjskie, co dało początek wojnie 1792 r.; pod osłoną wojsk rosyjskich konfederaci przez kilka miesięcy rządzili Polską, grabiąc skarb; zostali usunięci przez carycę Katarzynę po II rozbiorze Polski; odtąd targowiczanami określano po prostu zdrajców; najważniejszymi członkami grupy byli: hetman polny koronny Seweryn Rzewuski, bracia Józef i Szymon Kossakowscy (za zdradę ojczyzny powieszeni w 1794 r.), hetman wielki koronny Franciszek Ksawery Branicki i Stanisław Szczęsny Potocki (ten ostatni, choć niesławnej pamięci, może być choć w części usprawiedliwiony, był bowiem ograniczony umysłowo, co nie przeszkodziło mu zresztą przez krótki czas sprawować w kraju najwyższą władzę)

paszkwil
paszkwil

(wł. pasquillo) – utwór wymierzony przeciwko konkretnej osobie, ośmieszający ją i zniesławiający; celem paszkwilu jest kompromitacja człowieka, przeciwko któremu jest wymierzony, w oczach opinii publicznej; ze względu na swój charakter paszkwil jest zwykle anonimowy (niewielu twórców ma odwagę podpisać się pod utworem tego typu)

jakobini
jakobini

działający w XVIII w. zwolennicy radykalnych przemian ustrojowych i społecznych; w Polsce jakobini związani byli z obozem patriotycznym i domagali się pełnych praw dla mieszczan, zniesienia pańszczyzny, a po roku 1794 także bezwzględnego ukarania zdrajców i utworzenia republiki

1
2