Lekka zmiana kursu

Protest klasy robotniczej, wymierzony wprost w swoich formalnych przedstawicieli, a więc członków Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR)Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), był dla komunistów swoistym wotum nieufnościwotum nieufnościwotum nieufności, z którym musieli się jakoś zmierzyć. Wybrany w grudniu 1970 r. na nowego I sekretarza KC PZPR Edward Gierek był wcześniej znany przede wszystkim jako przywódca partii komunistycznej w Katowicach, gdzie zdobył sobie opinię dobrego gospodarza. Ten przemysłowy region zdominowany przez górnictwo w latach 60. postrzegany był jako jeden z lepiej funkcjonujących, zamożniejszych i posiadających lepsze świadczenia socjalne. Gierek był technokratątechnokracjatechnokratą, który nad ideologiczne pryncypia stawiał sprawność zarządzania. Wykorzystał silną pozycję przemysłu w swoim regionie do poprawy jakości życia, a tym samym tworzenia własnego pozytywnego wizerunku.

Ro26VW0qJFiP6
Przemówienie Edwarda Gierka na plenum KC PZPR. Chociaż I sekretarz był de facto pierwszą osobą w państwie i jego wystąpienia stanowiły kluczowy punkt odniesienia w debacie publicznej, to większość decyzji podejmował on w porozumieniu ze ścisłym kierownictwem partii – Biurem Politycznym (inaczej politbiurem), składającym się z od 9 do 15 członków.
Źródło: Zbyszko Siemaszko, Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna.

Początek rządów Gierka i jego współpracowników wiązał się z pewną liberalizacją systemu komunistycznego: osłabła cenzura, propaganda dokonała zmiany kursu na bardziej nowoczesny i pozornie otwarty, zmniejszyła się także ideologiczna presja na kulturę. Nowy sekretarz wykonał kilka symbolicznych gestów, które miały pokazać zmianę przeprowadzoną na szczytach władzy. 20 stycznia 1971 r. Biuro Polityczne KC PZPR podjęło decyzję o odbudowie zniszczonego w czasie II wojny światowej Zamku Królewskiego w Warszawie. Przez ćwierć wieku po zakończeniu działań wojennych komuniści, zwłaszcza Władysław Gomułka, nie chcieli się zgodzić na rozpoczęcie tej inwestycji, ważnej dla kultury narodowej. Po zmianie władzy w PZPR zniknął też obyczaj wywieszania portretu przywódcy partii komunistycznej w miejscach publicznych, w urzędach i szkołach, co świadczyło o osłabieniu kultu jednostki.

Nowy styl rządzenia

Edward Gierek był zwolennikiem innego niż Gomułka komunikowania się ze społeczeństwem. Chętniej rozmawiał ze zwykłymi ludźmi, odbywał wizyty gospodarskiewizyty gospodarskiewizyty gospodarskie i próbował prezentować się jako nowoczesny, sympatyczny polityk, a nie apodyktyczny starzec, jak odbierano Gomułkę. Była to oczywiście kreacja, ale pokazywała nowy styl. Symbolem tych zmian stało się przemówienie podczas wiecu z robotnikami w Gdańsku 25 stycznia 1971 r., które Gierek zakończył retorycznym pytaniem: „To jak, pomożecie?”. Choć reakcja robotników nie była tak entuzjastyczna, jak przedstawiała to potem propaganda, to tego rodzaju postępowanie zapewniało przywódcy PZPR minimalny kredyt zaufania społecznego.

Rqt3fBYt2CnMG
Edward Gierek dokonuje symbolicznego otwarcia Zalewu Zemborzyckiego w Lublinie, lipiec 1974 r. Towarzyszy mu I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Lublinie Piotr Karpiuka.
Wyjaśnij znaczenie takich uroczystości w budowaniu wizerunku przywódcy partii komunistycznej.
Źródło: Piotrzyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

Nowe kierownictwo było świadome, że stabilność władzy zależy jednak przede wszystkim od nastrojów społecznych, a na te największy wpływ miały sytuacja społeczno‑gospodarcza i poziom życia. Rządzący postawili więc sobie za cel zaspokojenie konsumpcyjnych aspiracji społeczeństwa. W styczniu 1971 r. zniesiono fatalne dla rządów Gomułki podwyżki cen. Co więcej, te ceny na dwa lata zamrożono, równolegle zaś podwyższono płace, emerytury i renty (decyzja ta dotyczyła 5 mln obywateli). Dzięki pożyczce udzielonej przez Związek Sowiecki udało się poprawić zaopatrzenie w handlu wewnętrznym, a nawet zwiększyć podażpodażpodaż bardziej wyszukanych towarów konsumpcyjnych.

Inwestycje na pierwszym planie

Wprowadzone działania wiązały się ze sporymi kosztami, dlatego też drugą częścią gierkowskiego planu reform było zwiększanie inwestycji w gospodarkę, przede wszystkim w przemysł. Dzięki swojemu nowemu stylowi rządzenia Gierek zdobył zaufanie na Zachodzie (znał także język francuski, a w młodości przebywał przez pewien czas we Francji i w Belgii), co pozwoliło mu prowadzić aktywną politykę kredytową. To również było konsekwencją zerwania z wcześniejszą polityką ekonomiczną Gomułki, nastawionej na oszczędności i samowystarczalność polskiej gospodarki. Ogłoszony w grudniu 1971 r. nowy program gospodarczy ekipy Edwarda Gierka można streścić jednym z ówczesnych haseł propagandowych: „Aby Polska rosła w siłę, a ludziom żyło się dostatniej”. Zakładano, że w ciągu pięciu lat dochód narodowy zwiększy się o ok. 38–39 proc., produkcja przemysłowa wzrośnie o połowę, a rolna o jedną piątą. Za uzyskane kredyty zakupiono 154 zachodnie licencje, przede wszystkim przeznaczone dla przemysłu ciężkiego, maszynowego i budownictwa. Rozwijano górnictwo, w latach 70. powstały zagłębia węglowe w rejonach Bełchatowa i Lublina. Budowano nowe elektrownie cieplne (w Bełchatowie, elektrownie Kozienice i Dolna Odra), rafinerie w Gdańsku, rozwijano przemysł chemiczny (m.in. w Płocku czy Puławach), elektroniczny i spożywczy (cukrownia w Łapach). Inwestycje miały unowocześnić przemysł, który mógłby produkować atrakcyjne towary nadające się na eksport, a dzięki eksportowi Polska miała uzyskiwać zagraniczną walutę (przede wszystkim dolary amerykańskie), co pozwoliłoby dalej inwestować i zwiększać konsumpcję. Przykładami sztandarowych projektów epoki Edwarda Gierka były Huta Katowice oraz Fabryka Samochodów Małolitrażowych w Bielsku‑Białej, w której produkowano na włoskiej licencji Fiata 126p, czyli popularnego „malucha”.

Wiele środków wydano na inwestycje w infrastrukturę, m.in. budowę Centralnej Magistrali Kolejowej z Górnego Śląska i Zagłębia do Warszawy i Trójmiasta, Portu Północnego w Gdańsku czy rozwój połączeń drogowych, takich jak droga ekspresowa Warszawa–Katowice, zwana powszechnie „gierkówką”. W rolnictwie podniesiono ceny skupu od rolników indywidualnych, zainwestowano także w gospodarstwa państwowe i spółdzielcze oraz zniesiono dostawy obowiązkowedostawy obowiązkowedostawy obowiązkowe, które – pomimo zakończenia działań wojennych w 1945 r. – nadal funkcjonowały przez ponad 25 lat.

Życie na kredyt

Polityka gospodarcza Gierka w pierwszej połowie lat 70. przyniosła wyraźną poprawę jakości życia, przez co pozostawiła w pamięci społeczeństwa mit I sekretarza jako dobrego gospodarza. Na początku lat 70. zwiększyło się zaopatrzenie rynku w towary, wzrosło spożycie mięsa, poprawił się dostęp do artykułów gospodarstwa domowego, elektroniki czy samochodów. Rosła liczba oddawanych do użytku budynków mieszkalnych i całych osiedli mieszkaniowych. Polacy odnotowywali wzrost płacy realnej, a nowe miejsca pracy pozwoliły zatrudnić całe pokolenie powojennego wyżu demograficznego, które wchodziło na rynek pracy. W ten sposób władzom udało się zmniejszyć potencjalne napięcia społeczne. Polepszyły się też świadczenia socjalne.

Jednak w połowie lat 70. doszło do załamania gospodarki spowodowanego złym zarządzaniem, nietrafnymi inwestycjami, rosnącym zadłużeniem (i kosztami jego obsługi) oraz marnowaniem części środków na konsumpcję. Po gierkowskim okresie dobrobytu pozostała tylko propaganda sukcesu, która przekonywała, że Polska Rzeczpospolita Ludowa jest ósmą gospodarką świata.

Nowe granice

Powojenna Polska podzielona była na 17 województw (oraz pięć miast na prawach województw), te zaś na powiaty i gminy. Układ ten w 1975 r. zmieniła ekipa Edwarda Gierka. Przez kolejnych 13 lat w Polsce obowiązywał dwustopniowy podział administracyjny na województwa i gminy, a liczba województw wzrosła do 49. Antoni Dudek i Zdzisław Zblewski przekonują, że reforma administracyjna miała ścisły związek z rywalizacją wewnątrzpartyjną w PZPR i miała posłużyć Gierkowi do umocnienia władzy. W argumentacji mającej potwierdzać słuszność tej tezy historycy powołują się na wypowiedziane po latach słowa I sekretarza, a mianowicie:

„Chcieliśmy rozbić wiele zastanych układów. Miało to spowodować również pewne przewietrzenie ludzi aparatu państwowego i partyjnego, od lat zasiedziałych w swych powiatowych centrach. Szczerze mówiąc, uważaliśmy, że nowe czasy wymagają nowych ludzi”.

D Cytat za: Antoni Dudek, Zdzisław Zblewski, Utopia nad Wisłą. Historia Peerelu, Warszawa–Bielsko-Biała 2008, s. 243–244.

Słownik

dostawy obowiązkowe
dostawy obowiązkowe

prowadzony przez państwo skup produktów (głównie rolnych) ze wszystkich gospodarstw, w zależności od ich wielkości oraz ustalonych kryteriów; ceny skupu były stałe i najczęściej niższe niż te panujące na wolnym rynku; w gospodarce planowanej system ten miał na celu regulowanie rynku

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)
Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)

partia komunistyczna utworzona w 1948 r. z połączenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej; sprawowała rządy w PRL w latach 1948–1989; jej najważniejszym organem kierowniczym był Komitet Centralny (KC)

podaż
podaż

ilość produktów, którą przedsiębiorstwa są gotowe dostarczyć na rynek

technokracja
technokracja

(z gr. techne – rzemiosło, umiejętność + kratos – władza) model ustroju społecznego opartego na wiedzy naukowej i fachowej; zakłada, że zastosowanie prawideł nauki i techniki pozwala na efektywne zarządzanie społeczeństwem, a zatem władza powinna znajdować się w rękach specjalistów, technokratów, nie zaś polityków

wizyty gospodarskie
wizyty gospodarskie

zainicjowane przez Edwarda Gierka teoretycznie spontaniczne, niezapowiedziane wizyty w fabrykach, gospodarstwach rolnych, na placach budowy i w różnych miejscach publicznych, które w rzeczywistości były skrupulatnie przygotowywanymi spektaklami, aranżowanymi przez lokalne władze w celach propagandowych – wieczorem relacje z „niespodziewanych” odwiedzin emitował „Dziennik Telewizyjny”, kreujący obraz Polski szczęśliwej, rosnącej w siłę

wotum nieufności
wotum nieufności

(łac. votum – ślubowanie, życzenie) podjęta w specjalnym głosowaniu uchwała parlamentu w systemie rządów parlamentarno‑gabinetowych, wyrażająca brak zaufania do działalności ministra albo rządu, prowadząca do ich dymisji; w znaczeniu potocznym: wyraz braku zaufania

Słowa kluczowe

kryzys gospodarczy, Edward Gierek, reformy, Polska w latach 1957–1981, komunizm w Polsce, wydarzenia grudniowe 1970

Bibliografia

A. Jezierski, B. Petz, Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1985, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988.

W. Morawski, Dzieje gospodarcze Polski, Difin, Warszawa 2010.

R. Kaczmarek, Historia Polski 1914–1989, Warszawa 2010.

A. Jezierski, Spór o gospodarkę PRL, „Mówią Wieki” 1 i 2/1994.