Między Wschodem a Zachodem

RAKJPPdy607Lk1
Jawaharlal Nehru, premier Indii, inicjator współpracy państw pozostających poza bezpośrednim wpływem Zachodu lub Wschodu.
Wyjaśnij, dlaczego Indiom zależało na stworzeniu takiej inicjatywy i co jej członkowie chcieli uzyskać.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W czasie zimnej wojnyzimna wojnazimnej wojny określenie Trzeci Świat zawierało informację na temat miejsca nowo powstałych graczy w światowym układzie sił. Były one bowiem rodzajem trzeciego gracza w rozgrywce pomiędzy Wschodem a Zachodem. Niejednokrotnie były też poddawane naciskom – zarówno ze strony państw bloku wschodniego, jak i państw zachodnich. W latach 40. i 50. XX wieku Zachód starał się utrzymać dominacjędominacjadominację ze względu na powiązania gospodarcze oraz strategiczne położenie niektórych obszarów, a blok komunistyczny popierał ruchy narodowowyzwoleńczenarodowowyzwoleńczynarodowowyzwoleńcze w nadziei na możliwość eksportu komunizmu i powiększenie strefy wpływów. W Afryce część państw otrzymywała pomoc wojskową z ZSRS. Wsparcie Związku Sowieckiego przyjęła także m.in. Kuba, a jej przywódca Fidel Castro dążył do rozszerzenia rewolucji na inne kraje Ameryki Łacińskiej. Moskwie zależało też na bliskich stosunkach z Indiami, popierała ona też rodzimą partię komunistyczną w Indonezji.

RJE1xFJlrWImL1
Plakat przedstawiający uczestników zorganizowanej we wrześniu 1961 r. w Belgradzie konferencji. Było to pierwsze oficjalne spotkanie członków Ruchu Państw Niezaangażowanych. Portrety przedstawiają delegatów z Afganistanu, Algierii, Birmy, Kambodży, Kuby, Cypru, Etiopii, Ghany, Gwinei, Indii, Indonezji, Iranu, Libanu, Mali, Maroka, Nepalu, Arabii Saudyjskiej, Somalii, Sri Lanki, Sudanu, Tunezji, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Jemenu i Jugosławii.
Które kontynenty reprezentowali uczestnicy konferencji?
Źródło: Suletic, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

W drugiej połowie lat 60. nowymi potęgami przemysłowymi stawały się Japonia oraz Hongkong, Korea Południowa, Singapur i Tajwan. Z zacofania wychodziły państwa dysponujące złożami ropy naftowej. Do roli lokalnych mocarstw zaczęły aspirować Brazylia, Chiny, Indie, Indonezja i Iran. Jeszcze wyraźniej zaznaczył się podział na państwa popierające blok wschodni i państwa prozachodnie. Jednak część przywódców krajów Trzeciego Świata uznała, że istnieje też trzecia możliwość: funkcjonowanie bez konieczności opowiadania się po którejś ze stron. Tak powstał Ruch Państw Niezaangażowanych, utworzony przez kraje Azji i Afryki (z czołową rolą Indii), które za cel postawiły sobie pozostanie poza sojuszami i blokami militarnymi oraz prowadzenie możliwie niezależnej polityki, ukierunkowanej na działalność antykolonialnąantykolonializmantykolonialną i rozwijanie solidarności azjatycko‑afrykańskiej.

RPbDn41s8fnw9
Konferencja Ruchu Państw Niezaangażowanych w Belgradzie 1961 r.
Źródło: Museum of Yugoslavia, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Ciekawostka

Dlaczego „Trzeci Świat”?
Pojęcie Trzeciego Świata do słownika polityki międzynarodowej wprowadził w 1952 r. francuski socjolog Alfred Sauvy, który przypomniał fragmenty broszury księdza Emmanuela Sieyèsa z czasów rewolucji francuskiej: „Czym jest trzeci stan? – Wszystkim. Czym był on dotąd w życiu politycznym? – Niczym”. Była to oczywiście przenośnia polityczna: podobnie jak we Francji stan trzeci domagał się tych samych praw obywatelskich, które miały stany drugi i pierwszy, tak nowo powstałe państwa domagały się równouprawnienia w stosunkach międzynarodowych.

R1L8ubb3HKLcb
Alfred Sauvy.
Źródło: photo©ErlingMandelmann.ch, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

W latach 70. ZSRS, wykorzystując kryzys amerykański spowodowany przede wszystkim wojną w Wietnamie, przystąpił do ekspansji politycznej. Rządy stojące na czele wielu nowo utworzonych państw i borykające się z wyborem optymalnej drogi rozwoju stanowiły łatwy cel. W wyniku politycznej ofensywy w strefie wpływów Związku Sowieckiego na początku lat 80. znalazły się: Wietnam, Laos, Kambodża, Afganistan, Etiopia, Angola, Mozambik, Kongo i wiele innych. Kraje Zachodu starały się przeciwdziałać tym tendencjom poprzez zawieranie sojuszów i wspieranie rozwoju międzynarodowych organizacji regionalnych.

Wielokrotnie nie udało się uniknąć interwencji zbrojnych, czego przykładem były wojny prowadzone przez Stany Zjednoczone w Korei (1950–1953) i Indochinach (1965–1975), a także przez Związek Sowiecki w Afganistanie (1970–1989). Ostateczny kres rywalizacji między Wschodem a Zachodem o kraje Trzeciego Świata położył rozpad systemu dwubiegunowego. Nie oznaczało to jednak końca kłopotów tych państw – od lat 90. XX w. wiele z nich pozostaje w stanie ekonomicznej zależności od państw gospodarczo rozwiniętych, są politycznie niestabilne, z tendencją do angażowania się w spory regionalne o charakterze terytorialnym, etnicznym i religijnym.

RlL081joeE956
Żołnierze Biafry, rok 1968. Biafra to państwo afrykańskie, które istniało w latach 1967–1970 na terenie południowo‑wschodniej Nigerii, zostało założone przez separatystyczne plemię Ibo. Wojna z Nigerią o utrzymanie niepodległości zakończyła się śmiercią ponad miliona osób i klęską głodu. Obie strony były wspierane przez kilkanaście państw z całego świata, w tym ZSRS, Wielką Brytanię, Francję i Izrael.
Wyjaśnij, jakie były przyczyny problemów z określeniem granic państw w Afryce.
Źródło: Sjöberg Bildbyrå, UNITED ARCHIVES, dostępny w internecie: www.sjobergbildbyra.se, tylko do użytku edukacyjnego.

Północ i Południe

Oprócz pojęcia Trzeciego Świata w okresie zimnej wojny (po 1975 r.) pojawiło się hasło „konflikt Północ–Południe”. Oznacza ono nie tyle konflikt, ile wielkie różnice w poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Północą nazywano państwa najbardziej rozwinięte i zamożne, leżące w północnej części globu ziemskiego, Południem zaś – większość krajów rozwijających się, położonych na południu: w Afryce, Ameryce Południowej i w Azji. Choć taki podział, wciąż dosyć ogólny i umowny, lepiej oddawał sytuację na świecie, gdy zniknęły już zimnowojenne bloki dwóch mocarstw: Stanów Zjednoczonych oraz ZSRS, obecnie również nie do końca się sprawdza. Postępujące procesy globalizacyjne odsłoniły nowe problemy gospodarcze i społeczne, m.in. to, że dysproporcja między państwami bogatymi a biednymi pogłębia się, które wymagają ponownego zdefiniowania.

Wśród cech bogatej Północy wymieniano funkcjonowanie systemu demokratycznego i kapitalizmu, wysokie uprzemysłowienie oraz zurbanizowanie, ale także proces wyraźnego starzenia się jej społeczeństw. Biedne Południe często było (i jest nadal) rządzone przez dyktatury i pogrążone w wojnach domowych; jego kraje opierają swoją gospodarkę na rolnictwie i często są zadłużone, a konieczność spłacania odsetek uniemożliwia rozwój oraz wsparcie służby zdrowia czy edukacji. To także państwa charakteryzujące się wysokim wzrostem demograficznym, a jednocześnie dużym bezrobociem, zwłaszcza wśród ludzi młodych. Istniejące dysproporcje przedstawiają poniższe wykresy.

R1JyRDrZcl70E
Wykres kołowy. Poziom ubóstwa – procent ogółu ludności na świecie utrzymującej się za mniej niż 1 dolara dziennie (stan z początku XXI w.):. Lista elementów:
  • Azja Południowa; Udział procentowy: 43%
  • Afryka Środkowa i Południowa; Udział procentowy: 24%
  • Azja Wschodnia; Udział procentowy: 23%
  • Ameryka Łacińska; Udział procentowy: 7%
  • Ameryka Północna; Udział procentowy: 3%
Określ, w których rejonach żyje najwięcej osób z wyższymi dochodami.
R7Ffw9l4GL9F4
Wykres kołowy. Udział ludności w dysponowaniu dochodem gospodarki światowej (stan z początku XXI w.):. Lista elementów:
  • 13% dochodu; Udział procentowy: 60%
  • 86% dochodu; Udział procentowy: 20%
  • 1% dochodu; Udział procentowy: 20%
Przyjrzyj się danym na obu wykresach i określ, w których rejonach mieszka najwięcej ludzi należących do grupy osób, która dysponuje 1% dochodu gospodarki światowej.

Słownik

antykolonializm
antykolonializm

(z gr. anti – przeciw + łac. colonia – osada rolnicza, osiedle) ideologia i kierunek w polityce skierowane przeciwko kolonializmowi, mające na celu jego zniesienie

dominacja
dominacja

(z łac. dominatio – panowanie) górowanie, przeważanie nad kimś (osobą, grupą) lub nad czymś (np. państwem), pozwalające decydować o jej/jego losie

narodowowyzwoleńczy
narodowowyzwoleńczy

mający na celu wyzwolenie narodu spod obcego panowania

zimna wojna
zimna wojna

umowna nazwa (trwającego w latach 1947–1991) stanu napięcia oraz rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej pomiędzy blokiem wschodnim, czyli ZSRS i jego państwami satelickimi, a blokiem zachodnim, czyli państwami niekomunistycznymi skupionymi od 1949 r. w NATO

Słowa kluczowe

Ruch Państw Niezaangażowanych, Trzeci Świat, konflikt Północ−Południe, zimna wojna, świat po II wojnie światowej

Bibliografia

M.W. Solarz, Trzeci Świat. Zarys biografii pojęcia, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009.

Wielka Historia Świata, t. 1–12 (praca pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności), Świat Książki 2004–2006.

Seria Historia powszechna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011–2019.