Pochodzenie

R11b9pgunzJqP1
Trudno dziś uwierzyć w to, że egzotycznie brzmiącą nazwę „Sarmacja" odnoszono kiedyś do Rzeczypospolitej. Legenda o starożytnym plemieniu zamieszkującym w pierwszych wiekach naszej ery ziemie położone między Dnieprem a Wisłą, przekazana przez antycznych historiografów, a później barwnie rozbudowana przez polskich kronikarzy, stała się powodem do dumy dla polskiego szlachcica. Potomek średniowiecznych rycerzy, a obecnie ziemianin dostrzegał w walecznych Sarmatach swoich przodków. Takie pochodzenie nobilitowało i podkreślało jego wyjątkowość.
Źródło: Sarmatia et Scythia, Russia et Tartaria Europaea, mapa z XVII wieku, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Szlachcic ziemianinszlachcic ziemianinSzlachcic ziemianin szczyci się swymi przywilejami stanowymi i swobodą, jaką zapewnia mu demokracja szlachecka. Na tej podstawie buduje swoje przekonanie o wyższości własnego narodu nad resztą Europejczyków. Owa megalomaniamegalomaniamegalomania nie jest zresztą całkowicie bezpodstawna. Jakże bowiem nie miałby czuć się kimś wyjątkowym, skoro może osobiście decydować o losach państwa, a z czasem nawet o wyborze króla? W Rzeczypospolitej wystarczy bowiem jedno słowo vetoliberum vetoveto, by podważyć decyzje sejmu.

Swą wyjątkową pozycję społeczną polski szlachcic manifestuje szczególnie silnie tam, gdzie jego władza jest nieograniczona – we własnym domu. Uwielbia pompatyczne, teatralne ceremonie i słynie z wystawnej gościnności. Urządza wielkie polowania, huczne kuligi i pełne przepychu, suto zakrapiane uczty, podczas których przygrywa janczarska kapela. Doskonałą okazją do świętowania jest dla niego nawet… śmierć członka rodziny! Kilkudniowy, zakończony wystawną stypą pogrzeb sarmackipogrzeb sarmackipogrzeb sarmacki świadczy o wysokim statusie społecznym rodu zmarłego.

Goście nie mają wątpliwości, że gospodarz jest ważną personą, bo w izbie stołowej wiszą portrety zacnych przodków, z oddanymi przez malarzy dumnie uniesionymi głowami i majestatycznie wypiętymi brzuchami. Nawet jeśli szlachcic sam nie sprawuje żadnego urzędu, to określa się mianem, które przypomina, że jest potomkiem kogoś ważnego, np. synem lub przynajmniej wnukiem wojewody, czyli wojewodzicem.

R17Bqa2klFCMG1
Swój charakterystyczny barwny strój Sarmata nosi z dumą jako symbol patriotyzmu i przywiązania do tradycji. Na co dzień zakłada żupan, a witając gości, idąc do kościoła czy na sejmowe obrady, przywdziewa kontusz i z pomocą sługi okręca się parokrotnie pasem kontuszowym. Do tego czapka z futrzaną opuszką, szerokie spodnie i wysokie buty. Strój ten nazywa narodowym, choć większość jego elementów została przejęta od Węgrów i Turków.
Źródło: Stanisław Antoni Szczuka w reprezentacyjnym czerwonym kontuszu – tradycyjnym sarmackim stroju, popularny, imaginacyjny portret Stanisława Antoniego Szczuki, ok. 1735-1740, Wikimedia Commons, domena publiczna.

O jego szlachectwie świadczy też wyjątkowe poczucie honoru. Gdy coś obieca, to obietnicy dotrzyma, wszak dał verbum nobileverbum nobileverbum nobile, które jest wystarczającą gwarancją. Jeśli jednak ktoś zechce go obrazić lub zagrozić jego własności, to w imię tegoż honoru wznieci awanturę (często ośmielony dopiero co wychylonym kielichem trunku) i wówczas grzeczne do tej pory określenie „waszmość” zabrzmi niczym pogróżka. Gdyby to nie wystarczyło, będzie dociekać swoich praw z szablą w ręku - zorganizuje zajazdzajazdzajazd na włości niepokornego sąsiada.

Polski szlachcic opuszcza domowe pielesze jedynie w celach wojennych, politycznych lub religijnych. Synów nie wyprawia za granicę, jak to czyniono dawniej, aby zapewnić im solidne wykształcenie, a jedynie posyła do jednego z popularnych wówczas kolegiów jezuickichkolegia jezuickiekolegiów jezuickich. Dzieci wychowuje w przywiązaniu do rodzimej tradycji; utwierdza je w przekonaniu o jej absolutnym prymacie nad innymi. Jako konserwatystakonserwatyzmkonserwatysta jest niechętny wszelkim zmianom, reformom i temu, co nowoczesne.
Podczas gdy zachodni sąsiedzi interesują się egzotyką innych kontynentów, jego wzrok sięga ledwie poza wschodnie granice własnego kraju. Wnętrze szlacheckiego dworku zdobią orientalne tkaniny i sprzęty, perskie dywany oraz turecka broń, mająca świadczyć o waleczności gospodarza. Polski szlachcic lubi otaczać się niezwykłymi, kosztownymi, bogato zdobionymi przedmiotami, dlatego szczególnie przypada mu do gustu egzotyczna sztuka Wschodu. Fascynację OrientemOrientOrientem eksponuje nawet w ubiorze i języku.

RI6piU7kVQtHJ1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Sarmata
    • Elementy należące do kategorii Sarmata
    • Nazwa kategorii: legenda Sarmacji
      • Elementy należące do kategorii legenda Sarmacji
      • Nazwa kategorii: Sarmaci - starożytne plemię żyjące między Dnieprem a Wisłą
      • Nazwa kategorii: pierwsze wieki naszej ery
      • Nazwa kategorii: Polacy potomkami jej mieszkańców
      • Koniec elementów należących do kategorii legenda Sarmacji
    • Nazwa kategorii: cechy i zwyczaje
      • Elementy należące do kategorii cechy i zwyczaje
      • Nazwa kategorii: megalomania
        • Elementy należące do kategorii megalomania
        • Nazwa kategorii: liberum veto (łac. wolne sprzeciwiam się)
        • Nazwa kategorii: verbum nobile (z łac. ‘słowo szlacheckie’)
        • Nazwa kategorii: pogrzeb sarmacki - status zmarłego
        • Koniec elementów należących do kategorii megalomania
      • Nazwa kategorii: konserwatysta
      • Nazwa kategorii: fascynacja Orientem
      • Koniec elementów należących do kategorii cechy i zwyczaje
    • Nazwa kategorii: chrześcijanin
      • Elementy należące do kategorii chrześcijanin
      • Nazwa kategorii: szczególne upodobanie Matki Boskiej i świętych
      • Nazwa kategorii: wiara w cudowną moc relikwii
      • Nazwa kategorii: nauka w kolegium jezuickim
      • Koniec elementów należących do kategorii chrześcijanin
      Koniec elementów należących do kategorii Sarmata

Słownik

kolegia jezuickie
kolegia jezuickie

szkoły średnie (wyłącznie męskie) prowadzone przez jezuitów od połowy XVI w. do 1773 r. W XVII i XVIII w. były dominującymi instytucjami edukacji szlacheckiej zarówno w Rzeczypospolitej, jak i w innych krajach europejskich. W programie nauczania najważniejsze miejsce zajmowały łacina, która była wówczas językiem urzędowym, niezbędnym do pełnienia funkcji państwowych i kościelnych, retoryka oraz lektura klasycznych tekstów łacińskich. Naukę łączono z praktykami religijnymi. Poprzez odpowiednie wychowanie młodzieży kolegia miały sprzyjać realizacji głównych celów zakonu, jakimi były przeciwdziałanie reformacji i umacnianie pozycji Kościoła katolickiego

konserwatyzm
konserwatyzm

(łac. conservatus – zachowany) postawa, którą charakteryzują przywiązanie do istniejącego ustroju politycznego, obowiązujących praw i obyczajów oraz zakorzenionych w tradycji wartości, a także niechęć do gwałtownych zmian

kult świętych
liberum veto
liberum veto

(łac. wolne sprzeciwiam się) słynna zasada jednomyślności sejmu funkcjonująca w Polsce w XVII–XVIII w.; sprzeciw jednego posła pozwalał na zerwanie sejmu i uchylenie uchwał, które wcześniej zapadły

megalomania
megalomania

(z gr.) przesadne wyobrażenie o własnej wartości

Orient
Orient

w kulturze europejskiej pojęcie odnoszące się do obszarów Azji oraz północno‑wschodniej Afryki

pogrzeb sarmacki
pogrzeb sarmacki

podczas ceremonii pogrzebowych szlachta manifestowała swoje bogactwo. Uroczystości, w których uczestniczyły setki duchownych i tłumy gości, poprzedzała pełna przepychu procesja – najważniejszy punkt pogrzebowego scenariusza. Ten pochód miał prawdziwie teatralną oprawę. Na jego czele jechał zwykle ktoś w zbroi zmarłego, co miało wywołać wrażenie, że jest on obecny na własnym pogrzebie. Podczas nabożeństwa rycerz ten wjeżdżał konno do kościoła i rzucał się na posadzkę przed katafalkiem, na którym stała trumna. Pochówkowi towarzyszyły bicie dzwonów, łamanie oręża zmarłego, głośne lamenty zgromadzonych i wygłaszanie panegirycznych oracji. Trwające kilka dni uroczystości pogrzebowe kończyły się wystawną stypą, która często przeradzała się w zwykłą hulankę przy dźwiękach muzyki i hukach fajerwerków

Sarmaci
Sarmaci

(łac. Sarmatae, Sauromatae) koczowniczy lud pochodzenia irańskiego, który w starożytności zamieszkiwał stepy na południowym wschodzie Europy, a w pierwszych wiekach naszej ery przesiedlił się w okolice Dunaju. Nazwa „Sarmacja”, spotykana już w starożytnych kronikach, pojawiła się m.in. u Jana Długosza i Marcina Bielskiego. W XVI i XVII w. rozpowszechniło się przekonanie o sarmackim pochodzeniu polskiej szlachty („sarmacki naród szlachecki”)

sarmatyzm
sarmatyzm

(od łac. Sarmatae, Sauromatae – Sarmaci) ideologia polskiej szlachty głosząca jej pochodzenie od starożytnego ludu Sarmatów. Zakładała dominację szlachty nad innymi stanami społecznymi i jej wolność od obowiązków wobec państwa. Jej cechą charakterystyczną było także przywiązanie do wartości życia wiejskiego

szlachcic ziemianin
szlachcic ziemianin

osoba pochodzenia szlacheckiego posiadająca włości ziemskie

verbum nobile
verbum nobile

(łac. słowo szlachcica) wyrażenie, które wzięło początek od staropolskiego przysłowia verbum nobile debet esse stabile, oznaczającego: słowo szlacheckie musi zostać dotrzymane

zajazd
zajazd

w Rzeczypospolitej szlacheckiej zbrojne egzekwowanie wyroku sądowego, zajęcie posiadłości