Państwo współczesne wywiera wpływ na każdą sferę ludzkiej działalności. Kształtuje lub kontroluje takie dziedziny, jak edukacja, opieka społeczna, warunki sanitarne czy porządek wewnętrzny i bezpieczeństwo. Pozostałe obszary życia jednostki nadzoruje lub reguluje. Poziom tej regulacji, zakazów i nakazów, zależy od sposobu patrzenia na rolę państwa w społeczeństwie, jaką wyznaczają mu rządzący i na jaką zgadza się społeczeństwo.

Państwo współczesne to zbiór instytucji, jednostka terytorialna, idea filozoficzna i instrument przymusu. Oczywiście wszystkie te aspekty państwa skupiają się na sposobie jego relacji ze społeczeństwem lub idealnej wizji tej relacji. Państwo bez społeczeństwa nie istnieje. Pytanie brzmi, jak wyobrażamy sobie istniejące państwo i jego zakres wpływu na życie jednostek i społeczeństwa.

Trzy perspektywy

W dzisiejszej politologii państwo może być rozumiane na trzy różne sposoby:

RmbprtLyZozVT1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: perspektywy rozumienia[br] instytucji państwaElementy należące do kategorii perspektywy rozumienia[br] instytucji państwaNazwa kategorii: idealistycznaNazwa kategorii: funkcjonalistycznaNazwa kategorii: organizacyjnaKoniec elementów należących do kategorii perspektywy rozumienia[br] instytucji państwa
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Perspektywa idealistyczna

R1YhWuXVWHtXs1
Źródło: Jakob Schlesinger, Portret filozofa Georga Wilhelma Friedricha Hegela, domena publiczna.

Jednym z twórców i zwolenników teorii idealistycznejidealizmidealistycznej koncepcji państwa był Georg Wilhelm HegelGeorg Wilhelm Hegel (1770–1831)Georg Wilhelm Hegel.

Jego zdaniem istniały trzy elementy egzystencji społecznej, następujące po sobie w miarę uświadomienia: rodzina, społeczeństwo obywatelskiespołeczeństwo obywatelskiespołeczeństwo obywatelskie oraz państwo. Według Hegla rodzina opierała się na jednostkowym altruizmiealtruizmaltruizmie, który wyrażał się w opiece nad słabszymi członkami rodziny, przede wszystkim nad dziećmi i osobami starszymi. Społeczeństwo obywatelskie działało na zasadzie indywidualnych egoizmów, które można realizować tylko przez współpracę. Natomiast państwo miało być wspólnotą etyczną. Jej podstawę stanowił powszechny altruizm. Można wnioskować, że zdaniem Hegla państwo stanowią nastawieni na dobro wspólne i działający w interesie państwa politycy. Takiemu postrzeganiu państwa trudno odmówić idealizmu. Problem z teorią Hegla polega na tym, że oczekuje on bezwzględnego szacunku dla państwa i nie odróżnia instytucji państwa od instytucji działających poza jego strukturami.

Georg Wilhelm Hegel (1770–1831)

Perspektywa funkcjonalistyczna

Drugiej, funkcjonalistycznejfunkcjonalizmfunkcjonalistycznej perspektywie państwa trudno przypisać głównego autora. Jej zwolennicy kładą nacisk na rolę i funkcjonowanie instytucji państwowych. Za główne zadanie państwa uważają utrzymywanie ładu i porządku społecznego. Zgodnie z tą perspektywą państwo definiowane jest jako zbiór instytucji stojących na straży porządku społecznego i zapewniających obywatelom stabilność oraz poczucie bezpieczeństwa.

W ramach funkcjonalistycznego podejścia do państwa definiuje się je przez wszystkie instytucje stabilizujące życie społeczne. Zaliczamy do nich również rodzinę, środki masowego przekazu, kościoły i związki wyznaniowe. Działalność tych instytucji jest regulowana prawem państwowym, ale nie są to instytucje państwa. Można się więc zastanawiać nad precyzją definiowania państwa z perspektywy funkcjonalistycznej.

Perspektywa organizacyjna

Zwolennicy tego spojrzenia na państwo definiują je jako zbiór instytucji, które są wyraźnie publiczne. Oznacza to, że instytucje te odpowiadają za organizację oraz stabilność życia społecznego i finansowane są z pieniędzy publicznych. Zaliczymy do nich instytucje prawodawcze, edukacyjne, związane z wymiarem sprawiedliwości, zajmujące się zapewnieniem bezpieczeństwa, a także instytucje rządowe i administrację publiczną.

bg‑green

Zastanów się, która z perspektyw definiowania państwa twoim zdaniem najlepiej określa państwo współczesne.

Instytucja państwa i obszary jej odpowiedzialności

Definiując państwa współczesne, najbliżej nam do perspektywy organizacyjnej. W każdym państwie współczesnym mamy wiele instytucji, które gwarantują tzw. usługi publiczneusługi publiczneusługi publiczne. Zaliczamy do nich organizację edukacji, prawodawstwo, ochronę zdrowia, system opieki socjalnej i sprawnie działającą administrację. To oczywiście nie wszystkie obszary, za które współczesne państwa są odpowiedzialne, na razie jednak skupmy się na nich.

R12WxFMLJyppu
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RtxP5n6GH2zHy
Edukacja Organizacja systemu edukacji we współczesnym państwie to jeden z najważniejszych obszarów jego działania. Instytucje państwa tworzą strukturę szkolnictwa, określają wiek obowiązku szkolnego i ewentualne sankcje za brak jego spełniania. W państwach Unii Europejskiej wprowadzany jest obowiązek przedszkolny, a instytucje państwa poważnie traktują jego spełnianie, pociągając do odpowiedzialności rodziców.

Poza strukturą szkolnictwa państwo wprowadza również system oceniania, system rekrutacji do szkół średnich, sposoby przeprowadzania egzaminów państwowych (np. egzamin po szkole podstawowej, egzamin maturalny). Zasady te obowiązują zarówno w szkołach publicznych, jak i prywatnych. Państwo finansuje działalność szkół publicznych, a subwencja oświatowa przyznawana jest również szkołom niepublicznym. Trudno nie zauważyć, że poziom nauczania i sposób funkcjonowania szkolnictwa to elementy usług publicznych, za które odpowiedzialne jest państwo., Administracja publiczna Administracja publiczna to obszar, który dotyka każdego obywatela. Urzędnicy, zarówno rządowi, jak i samorządowi, decydują o naszym codziennym życiu – w urzędzie wojewódzkim możemy uzyskać paszport, w starostwie powiatowym – pozwolenie na budowę, a w urzędzie gminy – dowód osobisty. Wszystkie te urzędy to instytucje administracji publicznej, służące zarządzaniu sprawami dotyczącymi obywateli oraz regulowaniu i kontrolowaniu ich poczynań., Ochrona zdrowia Ważnym obszarem, za który odpowiedzialne są instytucje państwa, jest szeroko pojęta ochrona zdrowia. Do tego obszaru możemy zaliczyć zarówno działania mające na celu profilaktykę, promowanie zdrowego stylu życia, jak i zapewnienie wszystkim obywatelom dostępu do systemu ochrony zdrowia. Funkcja ta jest realizowana w różnych państwach według odmiennych modeli. Część z nich finansuje systemu ochrony zdrowia z budżetu państwa, są takie, gdzie zostały wprowadzone ramy prawne dla funkcjonowania prywatnych, konkurujących między sobą systemów ubezpieczeń prywatnych. W tych krajach działają również przede wszystkim prywatne jednostki ochrony zdrowia (szpitale i przychodnie), a państwo realizuje swoje zadania na poziomie podstawowym, zapewniając bezpłatną ochronę najuboższym i tylko w ograniczonym zakresie. W Polsce istnieje system ubezpieczeń zdrowotnych będących celowaną daniną społeczną. Państwo polskie stworzyło również ramy prawne pozwalające na funkcjonowanie prywatnych ośrodków ochrony zdrowia i prywatnych ubezpieczeń, które mają być uzupełnieniem jednostek publicznych., Pomoc społeczna Zakres kolejnego obszaru usług publicznych – ochrony socjalnej – uzależniony jest od wielu czynników. Wpływają na niego m.in. oczekiwania społeczne wobec instytucji państwowych, możliwości finansowe i organizacyjne państwa, a także wola decydentów politycznych. Ochrona socjalna może być bardzo rozbudowana i skierowana do dużych grup społecznych, gdy obywatele przyzwyczajeni są do takiej opieki ze strony państwa oraz gdy poziom jego rozwoju gospodarczego pozwala na zabezpieczenie licznych kwestii społecznych, a politycy przekonani są o słuszności takiej roli państwa. W innych krajach rządzący mogą z kolei zadecydować o minimalnym poziomie takiej ochrony. Bez względu jednak na jej zakres, nie ulega wątpliwości, że pomoc społeczna jest jedną z kompetencji organów władzy państwowej.
bg‑green

Zastanów się, które z usług publicznych regulowanych przez państwo najbardziej wpływają na twoje życie codzienne. Która z nich twoim zdaniem, z perspektywy definiowania państwa, najlepiej je określa?

Państwo a osobiste życie obywateli

Poza usługami publicznymi państwo reguluje również osobiste obszary życia obywateli. Przykładowo współczesne państwa demokratyczne zapewniają wszystkim swoim obywatelom wolność wyznania, jednak o stosunkach państwa z kościołami i związkami wyznaniowymi, obejmujących m.in. prawa majątkowe czy sposób finansowania działalności instytucji religijnych, decyduje prawo przez to państwo ustanowione. Państwo nie wskazuje, z kim jego obywatele mogą zawrzeć związek małżeński, ani nie nakazuje go zawierać. Jednak gdy się na to decydujemy, warunki zawarcia i rozwiązania związku małżeńskiego, a także liczne konsekwencje związane z umową małżeńską, wynikać będą z litery prawa państwowego. Stopień takiej ingerencji w życie osobiste obywateli bywa bardzo odmienny w różnych państwach.

Realizacja zadań państwa w omówionych powyżej obszarach możliwa jest dzięki dysponowaniu przez państwo władzą polityczną nad jego obywatelami.

Marek Chmaj, Marek Żmigrodzki Wprowadzenie do teorii polityki

Władza polityczna to system stosunków społecznych, zachodzących pomiędzy określonymi podmiotami, polegający na stosowaniu trwałego i instytucjonalnego przymusu w celu zmuszenia drugiej strony do określonego postępowania.

chm Źródło: Marek Chmaj, Marek Żmigrodzki, Wprowadzenie do teorii polityki, Lublin 2001, s. 116.

W dzisiejszym świecie państwo demokratyczne, realizując władzę polityczną, bierze pod uwagę oczekiwania społeczeństwa. To jednak państwo i jego instytucje mają prawo stosowania instytucjonalnego przymusu. Realizując usługi publiczne, państwo wymusza na przykład realizację obowiązku szkolnego. Jest więc instytucją, której obywatele przekazali prawo do stosowania wobec nich przymusu w określonych dziedzinach życia publicznego i regulowania innych jego obszarów. Współczesny świat bardzo wyraźnie pokazuje różny poziom ingerencji państwa w życie jednostki i jej oczekiwań wobec instytucji państwa.

bg‑green

Zastanów się, jak głęboko państwo powinno ingerować w twoje życie.

Słownik

altruizm
altruizm

postawa polegająca na bezinteresownym działaniu na korzyść innych

funkcjonalizm
funkcjonalizm

koncepcja, według której społeczeństwo (również zorganizowane w państwo) jest systemem składającym się z wzajemnie powiązanych części, z których każda pełni  w nim określoną funkcję

idealizm
idealizm

koncepcja filozoficzna opierająca się na założeniu, że myśl pierwotna jest względem bytu; w odniesieniu do państwa: założenie, że państwo jest koncepcją abstrakcyjną, będącą świadectwem samoorganizacji narodu

keynesizm
keynesizm

XX‑wieczna szkoła gospodarcza zaproponowana przez Johna Maynarda Keynesa; teoria ta wskazywała na konieczność wpływania przez państwo na obszary gospodarki i prowadzenia przez nie inwestycji w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego

kolektywizacja rolnictwa
kolektywizacja rolnictwa

proces łączenia gruntów chłopskich w duże gospodarstwa należące do spółdzielni lub państwa

planowanie gospodarcze
planowanie gospodarcze

określenie przez państwo celów gospodarczych i środków służących do ich realizacji

protekcjonizm
protekcjonizm

pogląd gospodarczy, którego celem jest ochrona własnego rynku i gospodarki przez wprowadzanie ceł na towary importowane, koncesji i subsydiowanie produkcji krajowej

społeczeństwo obywatelskie
społeczeństwo obywatelskie

społeczeństwo aktywne, charakteryzujące się umiejętnością samoorganizacji i osiągania założonych celów; w takim społeczeństwie działa wiele organizacji pozarządowych, współpracujących z instytucjami państwa

subwencja oświatowa
subwencja oświatowa

ustalana corocznie w ustawie budżetowej kwota przekazywana jednostkom samorządu terytorialnego z przeznaczeniem finansowania zadań oświatowych przez nie realizowanych

usługi publiczne
usługi publiczne

usługi świadczone obywatelom przez administrację publiczną