Początki potęgi

Rl15whZTfGWoq1
Pomnik Rudolfa Habsburga (1218 - 1291). Od 1273 roku król niemiecki, zapoczątkował potęgę rodu Habsburgów. Tuż przed swoją śmiercią próbował przeprowadzić elekcję swojego syna, Albrechta, na króla Niemiec, Nie udało mu się i władcą obrany został Adolf z Nassau. Mimo to, w 1298 roku w bitwie pod Gollheim Albrecht pokonał konkurenta i został kolejnym niemieckim królem z dynastii Habsburgów.
Źródło: Michail (fotograf), fot. współczesna, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wielka kariera rodu Habsburgów zaczęła się wraz z wyborem Rudolfa Habsburga na króla Niemiec w 1273 roku. Pięć lat później, w 1278 r., pokonał on króla Czech Przemysła Ottokara II pod Suchymi Krutami (niem. Dürnkrut; dziś Dolna Austria) i zdobył księstwa południowoniemieckie, w tym m.in. Austrię, która stała się dziedziczną posiadłością rodu. Dzięki temu utrata Szwajcarii w 1394 r. nie spowodowała spadku znaczenia Habsburgów. Wcześniej siedzibą rodu był zamek w Habichtsburgu (Habsburgu), na terenie kantonukantonkantonu Argowia w północnej Szwajcarii. Habsburgowie zostali stąd przepędzeni przez siły konfederacjikonfederacjakonfederacji kantonów szwajcarskich, które w ten sposób uwolniły się od władzy feudalnej i stworzyły jedną z pierwszych w Europie republik.

W XV w. pozycję tego rodu w Europie Środkowej umocniło małżeństwo Albrechta V z córką cesarza, króla Czech i Węgier – Zygmunta Luksemburskiego, po którym Habsurg odziedziczył trony Czech i Węgier oraz został wybrany na króla Niemiec. Mimo że Albrecht zmarł w 1439 r., przeżywszy teścia zaledwie o rok, Habsburgowie rościli odtąd pretensje do koron Czech i Węgier. Na ich drodze stanęli wtedy Jagiellonowie: Władysław III Warneńczyk (panujący na Węgrzech w latach 1440–1444) oraz Władysław Jagiellończyk (władca Czech od 1471 i Węgier od 1490 r.) i jego syn Ludwik. Z pretensjami Habsburgów należało się jednak liczyć, tym bardziej, że od 1452 r. przez 41 lat na tronie cesarskim zasiadał Fryderyk III Habsburg, syn księżniczki z rodu Piastów Cymbarki mazowieckiej, który dał początek długiemu szeregowi cesarzy z tej dynastiidynastiadynastii.

R1EBCRRWRURNX
Fryderyk III Habsburg (1415 -1493), król Niemiec, od 1452 r. cesarz rzymski. Był synem Ernesta Żelaznego, księcia Styrii, oraz Cymbarki mazowieckiej, córki Siemowita IV z rodu Piastów. Cieszył się dużym poparciem w Niemczech. Wspierał rozwój handlu i sympatyzował z Krzyżakami. Przyczynił się do wybuchu wojny trzynastoletniej (1454–1466) pomiędzy Polską a Zakonem. W 1486 r. Fryderyk doprowadził do wyboru swojego syna, Maksymiliana na króla Niemiec , dzięki czemu zapewnił dynastii Habsburgów sukcesję na cesarskim tronie. Co symbolizuje herb widoczny za głową Fryderyka?
Źródło: Hans Burgkmair the Elder (1473–1531), Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Polityka dynastyczna Maksymiliana I

Ostatnia ćwierć XV w. przyniosła Habsburgom wielkie sukcesy na zachodzie kontynentu. Jest przy tym rzeczą godną uwagi, że nabytki terytorialne pozyskiwano raczej przez małżeństwa dynastyczne niż w wyniku wojen, zgodnie z maksymą inni niech toczą wojny, a ty, szczęśliwa Austrio, żeń się. W 1477 r. syn cesarza Fryderyka III, arcyksiążę Maksymilian, objął władzę w Niderlandach i wschodniej części Burgundii, zwanej Franche‑Comté . Dzięki drugiemu małżeństwu, zawartemu już po objęciu tronu w 1493 r. z księżniczką Bianką Marią Sforzą, ciotką Bony Sforzy, Maksymilian I mógł rościć pretensje do Księstwa Mediolanu. Wkrótce zaaranżował zaś podwójne małżeństwo swych dzieci z potomkami Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego, dzięki czemu w 1516 r. na hiszpańskim tronie zasiadł wnuk Maksymiliana, późniejszy cesarz, Karol V. Wraz z Hiszpanią w ręce Habsburgów dostały się wówczas Neapol, Sycylia, Sardynia i odkrywana właśnie Ameryka.

RF7qM2wzr9ChG
Cesarz Maksymilian I z rodziną: żoną Marią Burgundzką, synem Filipem I Pięknym, wnukami Ferdynandem i Karolem V oraz Ludwikiem Jagiellończykiem. Zwróć uwagę na szczękę Maksymiliana I. Na portrecie widoczna jest tzw. warga habsburska, czyli prognatyzm, występujący u Habsburgów. To zaburzenie genetyczne, przy którym dolna warga przerasta w rozmiarze górną, a żuchwa jest często nazbyt rozwinięta. Przyczyną defektu były małżeństwa zawierane ze względów politycznych na granicy kazirodztwa. Który z synów Maksymiliana odziedziczył po nim habsburską wargę?
Źródło: Bernhard Strigel (1460–1528), ok. 1515 r., Wikimedia Commons, domena publiczna.
R4h0FBypkut9D1
Maksymilian I Habsburg (1459–1519), portret pędzla Albrechta Dürera, namalowany w 1519 r., po śmierci władcy. Cesarz jest ubrany zgodnie z renesansową modą, w ręku trzyma owoc granatu, oznaczający przejście do świata zmarłych.
Źródło: Albrecht Dürer, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Na wschodnich rubieżach swego władztwa Maksymilian I także zaaranżował podwójne małżeństwo, tym razem z Jagiellonami. W 1515 r. podczas zjazdu wiedeńskiego zaszantażował Polskę sojuszem z Wielkim Księstwem Moskiewskim i skłonił Zygmunta Starego do akceptacji ślubu Marii Habsburżanki (swojej wnuczki) z następcą tronu Czech i Węgier Ludwikiem Jagiellończykiem (objął on oba królestwa w roku następnym) oraz siostry Ludwika z cesarskim wnukiem Ferdynandem. Jednocześnie cesarz wspierał zakon krzyżacki kontestujący pokój toruński z 1466 r. W zamian za zgodę na małżeństwa Maksymilian obiecał Rzeczypospolitej pośrednictwo w zawarciu rozejmu z Moskwą i przyszły sojusz przeciw Turcji. Cesarzowi nie dane było zebrać owoców tych mariaży, gdyż zmarł cztery lata później, Czechy i Węgry powiększyły zaś dziedziczne ziemie Habsburgów w 1526 r., po tym, jak Ludwik Jagiellończyk poległ w bitwie z Turkami pod Mohaczem. Jagiellońsko‑habsburski układ wiedeński stał się więc podzwonnym dla polityki dynastycznej władców polsko‑litewskich. Niektórzy historycy wręcz oskarżają Zygmunta Starego o kapitulanctwo, nie bacząc na to, że nie mógł on przewidzieć śmierci swego bratanka.

RXOU4PnBntfUA1
Mapa przedstawiająca rozwój posiadłości Habsburgów austriackich. W 1452 roku Fryderyk, regent Austrii i król Niemiec został cesarzem Fryderykiem III. W XVI wieku Habsburgowie wygrali rywalizację dynastyczną z Jagiellonami w Europie Środkowej i podporządkowali sobie Czechy i Węgry, a w XVIII wieku wzięli udział w rozbiorach Polski. W XVII wieku wygasła hiszpańska linia Habsburgów, a w 1740 roku męska część linii austriackiej. Ostatni władca z tej linii, Karol VI (1685–1740) przekazał tron córce na mocy specjalnego dekretu umożliwiającego dziedziczenie kobiecie – Marii Teresie (1717–1780). Razem z mężem, Franciszkiem I Lotaryńskim (1708–1765), zapoczątkowała ona dynastię habsbursko‑lotaryńską. Wskaż kraje Europy Środkowej, w których nigdy nie panował ród Habsburgów.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polityka dynastyczna Maksymiliana I zmieniła układ sił w Europie. Na Zachodzie kraje Habsburgów otoczyły Francję, która przez kolejne blisko trzy stulecia dążyć będzie do wyzwolenia się z tego uścisku i przy okazji do opanowania Włoch. Królowie arcychrześcijańscyKról arcychrześcijańskiKrólowie arcychrześcijańscy, jak tytułowano monarchów francuskich, nie zawahali się dla osiągnięcia tych celów zawierać traktatów nawet z Turkami.

Ciekawostka

Cesarz papieżem?

W ostatnich latach panowania owdowiały cesarz Maksymilian I nosił się z zamiarem przyjęcia święceń kapłańskich i zostania papieżem. W ten sposób u kresu średniowiecza miałoby dojść do wskrzeszenia idei uniwersalizmuuniwersalizm papieskiuniwersalizmu, tym razem papiesko‑cesarskiego. Plan okazał się nierealny, ale idea utworzenia jednolitej rzeczypospolitej chrześcijańskiej zdolnej przeciwstawić się zagrożeniu tureckiemu przyświecała także następcy Maksymiliana na tronie cesarskim, Karolowi V.

R1VEiwqER1Yeb
Portret Maksymiliana I Habsburga (1459 -1519), od 1486 roku król Niemiec, a od 1508 roku cesarz rzymski. Uważany jest za jednego z głównych twórców potęgi rodowej Habsburgów. Wyjaśnij, dlaczego.
Źródło: Peter Paul Rubens (1577–1640), 1618 r., Muzeum Historii Sztuki w Wiedniu, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Imperium Karola V

R1PC32LcZsZFL1
Karol V Habsburg (1500–1558), król Hiszpanii w latach 1516–1556 i cesarz rzymski w latach 1519–1556. W pierwszych latach swoich rządów Karol nie przejawiał większego zainteresowania polityką hiszpańską, z czasem zmienił styl rządzenia. Zaczął spędzać więcej czasu w Hiszpanii i otaczać się hiszpańskimi doradcami. Za jego panowania nastąpił największy rozwój hiszpańskiego imperium kolonialnego – objęło ono swym zasięgiem tereny od Kalifornii na północy do Chile i Argentyny na południu i po puszczę amazońską na wschodzie, a także Filipiny. Portret pędzla Tycjana (fragment), 1547–1548.
Źródło: Tycjan, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W 1519 r., po śmierci Maksymiliana I, tron cesarski objął jego wnuk Karol. Kontynuował on politykę dziadka, streszczającą się w łacińskiej dewizie: Austriae est imperare orbi universo (w skrócie: AEIOU) – Austria rządzi całym światem. Karol V – jako cesarz zwierzchnik całej Rzeszy, osobiście zaś władca Hiszpanii z Sardynią, Neapolem, Sycylią i Nowym Światem oraz Niderlandów, Franche‑Comté (region we wschodniej Francji) i Mediolanu – rządził imperium, w którym nigdy nie zachodziło słońce, a jego krewni i powinowaci zasiadali na wszystkich tronach europejskich poza moskiewskim. Ambicjom zbudowania uniwersalnego mocarstwa obejmującego całe chrześcijaństwo położył kres trwały podział religijny Europy w następstwie reformacjireformacjareformacji. W ówczesnych warunkach komunikacyjnych cesarz nie mógł też kontrolować tak rozległego terytorium i skutecznie okiełznać ambicji pomniejszych panujących, którzy przedkładali własne zyski nad ideę solidarności władców chrześcijańskich. Kosztowne wojny z Francją, Turcją i protestantami zmuszały Karola V do nakładania wysokich podatków, co z kolei prowadziło do zadrażnień z lokalnymi reprezentacjami stanowymi. W ten sposób ciężar fiskalnyfiskalizmfiskalny imperialnej polityki spoczął na barkach hiszpańskiej Kastylii, która za ambicje swych władców zapłaciła ciężkim kryzysem gospodarczym narastającym od schyłku XVI wieku.

R1eyzlrgD36pk1
Na podstawie mapy przedstaw etapy rozszerzania przez Habsburgów władzy w Europie.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jedynym zwornikiem imperium była osoba cesarza, który bezustannie podróżował po swych państwach. Abdykując w 1556 r., Karol V podzielił imperium między brata Ferdynanda, który od 1521 r. rządził Austrią, od 1526 r. był królem Czech i Węgier, a teraz został cesarzem, oraz syna Filipa II, któremu pozostawił Hiszpanię, Niderlandy, Franche‑Comté i posiadłości włoskie. Zapoczątkowane przez nich dwie linie Habsburgów – austriacka i hiszpańska ściśle ze sobą współpracowały. Hiszpańska gałąź dynastii wygasła w 1700 r., podczas gdy w Europie Środkowej ród utrzymał się u władzy aż do 1918 roku.

Europa Zachodnia w cieniu Hiszpanii

R1Ts0iGrydnLl1
Bitwa pod Pawią. Starcie miało miejsce 24 lutego 1525 roku, po trzech miesiącach oblężenia wojsk cesarskich przez siły francuskie. Była to decydująca bitwa w toczonych w latach 1494–1559 wojnach włoskich. Armia cesarska pokonała wojska francuskie, które zostały zaatakowane z dwóch stron przez nadchodzące posiłki oraz garnizon Pawii.
Wskaż siły cesarskie.
Źródło: Bernard van Orley (circa 1491/1492–1542), 1528-1531 r., Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pierwsza połowa XVI w. w Europie Zachodniej upłynęła pod znakiem zmagań Francji z Habsburgami, toczących się głównie na terenie Włoch. Zawarty w 1559 r. pokój w Cateau‑Cambrésis kończący po 65 latach tzw. wojny włoskie był korzystny dla Hiszpanii, choć nie rozstrzygał ostatecznie, które z mocarstw uzyska dominującą pozycję. Długotrwałe wojny religijne rozdzierające Francję przez ponad 30 lat, aż do 1594 r., spowodowały osłabienie monarchii Walezjuszy i oddały inicjatywę w polityce zagranicznej iberyjskim Habsburgom.

RZCfTp6iIlsQw1
Filip II (1527 -1598), król Neapolu i Sycylii w latach 1554–1598, władca Niderlandów w latach 1555–1598, król Hiszpanii w latach 1556–1598 i Portugalii w latach 1580–1598. Czas jego rządów uchodzi w Hiszpanii za złoty wiek. Filip rozbudował odziedziczone po ojcu, pierwsze w dziejach supermocarstwo o zasięgu globalnym. Obejmowało ono dużą część Europy oraz kolonie, w tym Amerykę, wybrzeże Afryki i Indii oraz Filipiny (nazwane tak na jego cześć). Władca ten musiał też zmierzyć się z poważnymi klęskami – buntem w Niderlandach, który przerodził się w osiemdziesięcioletnią wojnę i zakończył utratą ich północnej części, oraz klęska Wielkiej Armady w walce z Anglią.
Źródło: Sofonisba Anguissola (–1625), 1573 r., olej na płótnie, Prado, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W czasie, gdy Francja zajęta była swymi problemami wewnętrznymi, Hiszpania musiała stawić czoła, z jednej strony – ekspansji Turcji w basenie Morza Śródziemnego, a z drugiej – narastającemu buntowi w Niderlandach. Jednak nawet największe ówczesne mocarstwo nie było w stanie skutecznie toczyć wojny na dwa fronty. Rozejm z Turcją zawarto zbyt późno, by opanować sytuację na północy kontynentu.

Na domiar złego pomocy Niderlandom udzielała Anglia, która od 1553 r. rządzona była przez przyrodnie siostry, córki Henryka VIII: Marię Tudor, a potem Elżbietę I. W związku z tym, że były one bezdzietne, Filip II snuł plany objęcia władzy na Wyspach drogą sukcesji, gdy zaś to okazało się niemożliwe, zdecydował się na wojnę. Jednak wysłana przeciw Anglikom w 1588 r. hiszpańska Niezwyciężona Armada poniosła klęskę. Jej zagłada nie oznaczała wprawdzie rozstrzygnięcia konfliktu angielsko‑hiszpańskiego na morzach, lecz dla hiszpańskich Habsburgów była znaczącą porażką.

R1FNdPzWUro6x1
W 1581 roku 7 protestanckich prowincji północnych Niderlandów (Holandia, Zelandia, Utrecht, Groningen, Geldria, Overijssel, Fryzja) po zawarciu unii w Utrechcie zdetronizowało Filipa II z hiszpańskiej linii Habsburgów. Unia była reakcją na traktat z Arras, w której prowincje południowe zadeklarowały poddaństwo katolickiej Hiszpanii. To był pierwszy krok do podziału Niderlandów na dwie części. Jakie kraje powstały potem z tych dwóch części?
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

W sumie bilans panowania Filipa II, zmarłego w 1598 r., okazał się ujemny: Co prawda powstrzymał on ekspansję turecką, ale zapłacił za to utratą północnej części Niderlandów, rezygnacją z planów dynastycznych i przede wszystkim wielkim kryzysem finansowym, który zmusił króla do ogłoszenia bankructwa państwa.

Słownik

dynastia
dynastia

(gr. dynasteia - władza) następujący po sobie monarchowie pochodzący z jednego rodu; rodzina panująca

fiskalizm
fiskalizm

(łac. fiscus - koszyk lub skrzyneczka z wikliny do przechowywania pieniędzy) polityka państwa polegająca na dążeniu do osiągnięcia jak największych wpływów do budżetu poprzez nakładanie kolejnych, obciążeń podatkowych

kanton
kanton

jednostka podziału administracyjno‑terytorialnego na kształt województwa stosowana w niektórych krajach, m.in. w Szwajcarii oraz w Bośni i Hercegowinie; kraj związkowy wchodzący w skład Szwajcarii

konfederacja
konfederacja

(łac. confoederatio - związek, przymierze) związek państw oparty na umowie międzynarodowej, w wyniku której poszczególni członkowie związku zachowują suwerenność, a nie ma jej w pełni związek jako całość; członkowie konfederacji decydują, jakie kompetencje przyznają poszczególnym organom konfederacji i prowadzą wspólną politykę zagraniczną

Król arcychrześcijański
Król arcychrześcijański

w języku łacińskim rex christanissimus, nadany przez papieża honorowy tytuł królów francuskich z wdzięczności za poparcie, jakie królowie francuscy okazali papiestwu w walce z cesarstwem

reformacja
reformacja

(łac. reformatio - przekształcenie) ruch religijno‑polityczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowę chrześcijaństwa, który doprowadził do powstania Kościołów protestanckich. Termin „protestantyzm” pochodzi od protestu złożonego przez ewangelików (luteran) 6 księstw i 14 miast w 1529 roku podczas sejmu Rzeszy przeciw uchwale zabraniającej przechodzenia na ewangelicyzm czyli wiarę odnowioną w duchu nowej interpretacji Ewangelii

uniwersalizm cesarski
uniwersalizm cesarski

(łac. universalis - powszechny, ogólny) idea średniowiecznej filozofii politycznej popularna w pełnym średniowieczu, zgodnie z którą zwierzchnikiem nad wszystkimi państwami chrześcijańskimi i Kościołem miał być Święty Cesarz Rzymski

uniwersalizm papieski
uniwersalizm papieski

idea średniowiecznej filozofii politycznej popularna w pełnym średniowieczu, zgodnie z którą papież miał sprawować pełnię władzy nad całym światem chrześcijańskim, a więc i władcami świeckimi. Doktryna zapoczątkowana przez Grzegorza VII w tzw. Dictatus Papae (1075)

Słowa kluczowe

Habsburgowie, Maksymilian I, Karol V, Austria, Hiszpania, Święte Cesarstwo Rzymskie, Europa w XVI–XVII w., Europa późnego średniowiecza

Bibliografia

Brandi K., Cesarz Karol V. Powstanie światowego imperium, Oświęcim 2016.

Grodziski S., Habsburgowie. Dzieje dynastii, Wrocław, Warszawa, Kraków, 1998.

Grzybowski S., Wielka historia świata. Tom 6. Narodziny świata nowożytnego 1453‑1605, Warszawa 2005.

Mikulski K., Wijaczka J. Historia powszechna. Wiek XVI‑XVIII, Warszawa 2012.

Miłkowski T., Machcewicz P., Historia Hiszpanii, Wrocław 2009.