Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Rośliny wykształciły szereg cech morfologicznych, anatomicznych i fizjologicznych, które umożliwiają im optymalne wykorzystanie warunków środowiskowych. Czynniki środowiska, według których dzielimy je na formy ekologiczne, to: natężenie światła, dostępność wody, skład mineralny i odczyn gleby. Klasyfikację form ekologicznych roślin ze względu na te czynniki ilustruje poniższa mapa pojęć.

RGSn89kOQr1BV1
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Światło

Światło warunkuje dobowe i sezonowe rytmy roślin, a ponadto jest niezbędne do przeprowadzania przez nie procesu fotosyntezy. Dzięki temu procesowi energia świetlna zostaje przekształcona w energię wiązań chemicznych związków organicznych. Wytworzone w wyniku tego substancje odżywcze pozwalają na wzrost i rozwój roślin. Natężenie procesu fotosyntezy zależy od intensywności światła. U niektórych gatunków maksymalne nasilenie fotosyntezy następuje przy niskim nasłonecznieniu, a u innych osiągane jest wyłącznie przy wysokim natężeniu światła.

Rqd8RJ8KMy8In1
Schemat przedstawiający podział roślin ze względu na zakres tolerancji ekologicznej na intensywność światła. Rośliny dzielą się na heliofity i skiofity. Heliofity. Są roślinami światłolubnymi, występującymi w siedliskach otwartych i silnie nasłonecznionych. Zaliczamy do nich gatunki roślin występujące na sawannach, pustyniach i stepach oraz w wysokich partiach gór. Heliofitami są także rośliny uprawne, przydrożne i ruderalne. Liście heliofitów Mają grubą skórkę, w niektórych przypadkach pokrytą woskowym nalotem. Posiadają dużą ilość aparatów szparkowych, przez które odbywa się intensywna transpiracja zapobiegająca przegrzaniu rośliny. Miękisz palisadowy jest wielowarstwowy i dobrze rozwinięty. W silnym świetle chloroplasty komórek miękiszu gąbczastego, aby ochronić się przed utleniającym działaniem światła słonecznego, układają się wzdłuż ścian komórkowych komórek liścia, równolegle do kierunku padania promieni świetlnych. Przykłady heliofitów Na zdjęciu kwiaty słonecznika. opis alternatywny. Pojedyncze liście słonecznika zwyczajnego (Helianthus annuus) posiadają liczne włoski, chroniące roślinę przed nadmiernym nasłonecznieniem. Na zdjęciu rojnik. Niska roślina o rozłożystych sztywnych liściach, przypomina kaktus. Rojnik murowy (Sempervivum tectorum) ma grube, mięsiste liście, które są przystosowaniem do wzrostu na nasłonecznionych piaszczystych terenach. Na zdjęciu brzoza. Brzoza brodawkowata (Betula verrucosa) jest światłożądnym gatunkiem pionierskim, który rośnie na otwartych przestrzeniach i nieużytkach., Skiofity Są roślinami cieniolubnymi, występującymi w siedliskach zacienionych, o niskim nasłonecznieniu. Ze względu na wysoką koncentrację chlorofilu, liście i łodygi roślin cieniolubnych są ciemnozielone. Liście skiofitów Są stosunkowo duże i cienkie, zazwyczaj pozbawione nalotu woskowego. Posiadają mniejszą ilość aparatów szparkowych niż heliofity. Miękisz palisadowy jest jednowarstwowy, a miękisz gąbczasty dobrze rozwinięty. W słabym świetle chloroplasty komórek miękiszu gąbczastego, aby zapewnić sobie maksymalną absorpcję światła słonecznego, układają się wzdłuż ścian komórkowych komórek liścia, prostopadle do kierunku padania promieni świetlnych. Przykłady skiofitów Na zdjęciu roślina o sercowatych liściach. Kopytnik pospolity (Asarum europaeum) rośnie w runie leśnym w cienistych lasach i zaroślach. Na zdjęciu fioletowe drobne kwiaty. Przylaszczka pospolita Hepatica nobilis powszechnie występuje w runie leśnym lasów liściastych. Na zdjęciu drobne kwiaty układające się w baldachimy. Marzanka wonna Galium odoratum o gatunek typowy dla runa leśnego cienistych lasów liściastych.
Źródło: Dietzel, Englishsquare.pl Sp. z o.o., Forest and Kim Starr, Len Worthington, Peter Rosbjerg, Priit Tammets, licencja: CC BY-ND 2.0.

Niektóre gatunki roślin na wczesnych etapach swojego rozwoju są roślinami cieniolubnymi, a w późniejszym etapie stają się roślinami światłolubnymi.

R1Q5DTOTcCVx21
Siewki buka zwyczajnego (Fagus sylvatica) są formą cieniolubną, natomiast formy dorosłe są światłolubne.
Źródło: Steffen Heinz, http://commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

Woda

R1G7Y8yXC4cKa1
Pustynia Atakama to jeden z najsuchszych obszarów na Ziemi. Położona jest na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej, w strefie klimatu zwrotnikowego. Gdy na jej terenie dochodzi do opadów deszczu, rośliny wykorzystują rzadką okazję do wzrostu, szybko zakwitają i wydają nasiona, jak np. ślaz dziki (Malva sylvestris L.) widoczny na zdjęciu.
Źródło: Joselyn Anfossi Mardones, http://commons.wikimedia.org, licencja: CC BY 2.0.

Dostępność wody także wpływa na wzrost i rozwój roślin, przeprowadzane przez nie procesy metaboliczne, transpirację i fotosyntezę. Woda warunkuje przebieg procesów biochemicznych i biofizycznych. Stanowi środek transportu substancji (np. odżywczych lub sygnałowych) oraz jest łącznikiem pomiędzy rośliną a glebą. Gdy roślina traci turgorturgorturgor, ulega zaburzeniu podstawowy metabolizm komórek. Zakres tolerancji ekologicznej na niedobór i nadmiar wody jest różny i zależy od gatunku rośliny. Źródłem wody są głównie opady atmosferyczne, które na kuli ziemskiej występują nierównomiernie w czasie i przestrzeni.

R1g82XM0ypz3p1
Schemat interaktywny ukazujący podział roślin wrażliwych na dostępność do wody: hydrofity, higrofity, mezofity i. kserofity. 1. Hydrofity. Są także nazywane roślinami wodnymi. Mogą pływać na powierzchni wody, pod jej powierzchnią lub też są przytwierdzone do dna. Ta forma roślin albo nie wytwarza korzeni, albo jej system korzeniowy jest silnie zredukowany. Łodygi są delikatne i elastyczne, dzięki czemu stawiają mały opór ruchom wody. Ich tkanka przewodząca jest słabo rozwinięta, a elementy tkanki wzmacniającej nie występują. 2. Liście hydrofitów Liście hydrofitów są cienkie, delikatne i elastyczne. Skórka (epiderma) pokryta jest bardzo cienką warstwą kutykuli, a jej komórki zawierają chloroplasty. Skórka liści podwodnych nie zawiera aparatów szparkowych, a u liści pływających twory te są położone na górnej stronie blaszki liściowej. W liściach hydrofitów brak miękiszu palisadowego, obecny jest tylko miękisz gąbczasty. U roślin wodnych silnie rozbudowany jest miękisz powietrzny (aerenchyma), który dzięki dużym i licznym przestworom międzykomórkowym gromadzi gazy oddechowe. Tkanka ta ułatwia unoszenie się całych roślin lub ich organów w toni wodnej. Niektóre hydrofity posiadają również wodne aparaty szparkowe (hydatody), które wydzielają nadmiar wody na zewnątrz rośliny. Wykazują one bardzo wysoką wydajność w usuwaniu wody, jednak aby ten proces mógł zachodzić, liście nie mogą być zanurzone w wodzie. Chroni je przed tym warstwa wosku, brodawki lub włoski., 3. Przykłady roślin podwodnych Na zdjęciu roślina o długiej, wiotkiej łodyżce. Liście wyrastają po bokach na długości całej łodygi. Moczarka kanadyjska Elodea canadensis jest rośliną podwodną. Na zdjęciu roślina o cienkiej łodydze. Liście naprzeciwległe, delikatne. Rzęśl hakowata Callitriche hamulata posiada wodne aparaty szparkowe (hydatody), które wydzielają nadmiar wody na zewnątrz rośliny. 4. Przykłady roślin o liściach pływających na powierzchni wody. Na zdjęciu liście grzybieni – okrągłe, u nasady głęboko wcięte. Liście u grzybieni Nymphaea są pływające i pokryte warstwą wosku, co chroni je przed zalaniem. Na zdjęciu niewielkie, okrągłe liście pokryte włoskami. U paproci wodnej salwinii Salvinia liście pokryte są licznymi, hydrofobowymi włoskami. 5. Przykłady roślin ziemno-wodnych. Na zdjęciu liście o kształcie strzałkowatym. Strzałka wodna Sagittaria sagittifolia to roślina ziemno-wodna. Na zdjęciu okrągłe liście i kwiat z rozłożystymi płatkami. Liście lotosu Nelumbo wyniesione są ponad powierzchnię wody. Dzięki warstwie wosku woda może łatwo po nich spływać. 6. Higrofity Inaczej nazywane roślinami wilgociolubnymi, gdyż występują w środowisku o dużej wilgotności podłoża i powietrza. W czasie suszy giną. Ich system korzeniowy jest słabo wykształcony. 7. Liście higrofitów są cienkie, delikatne, pokryte skórką (epidermą) o brodawkowato uwypuklonych komórkach z licznymi żywymi włoskami. Taka budowa skórki pozwala zwiększyć powierzchnię blaszki liściowej i zintensyfikować transpirację. Stale otwarte aparaty szparkowe są położone na uwypukleniach skórki, po obu stronach blaszki liściowej, co wzmaga proces parowania wody. Miękisz palisadowy higrofitów jest słabo wykształcony. 8. Przykłady higrofitów. Na zdjęciu mech. Ma ulistnioną łodyżkę, która przechodzi w bezlistną. Na jej czubku zarodnia. Mchy Bryophyta tworzą skupiska w wilgotnych i zacienionych miejscach. Mogą pobierać one parę wodną, dlatego mówi się, że mają właściwości higroskopijne. Pionowo uniesiona łodyżka pozwala na lepsze wykorzystanie światła słonecznego, natomiast gęsto ułożone spłaszczone listki sprawiają, że powierzchnia asymilacyjna tych roślin jest stosunkowo duża. Na zdjęciu białe rozłożyste kwiaty z widocznymi płatkami, o symetrii promienistej. Zawilec gajowy Anemone nemorosa rośnie w półcieniu na wilgotnych glebach. Na zdjęciu skrzyp, którego pęd jest okółkowo rozgałęziony. Skrzyp Equisetum sp. zasiedla lasy, podmokłe łąki oraz brzegi potoków. Na zdjęciu pole ryżowe. Ryż ma delikatne łodygi, kwiaty skupione w wiechy, wąskie liście. Ryż Oryza sp. jest drugim najczęściej uprawianym zbożem świata. Ma liczne cienkie liście, które zwiększają powierzchnię transpiracyjną. 9. Mezofity występują na stanowiskach umiarkowanie wilgotnych. Rośliny zaliczane do tej formy ekologicznej wykazują budowę pośrednią między higrofitami i kserofitami. Mają dobrze wykształcony system korzeniowy, tkanki okrywające, przewodzące i miękiszowe. W warunkach suszy zdolne są do ograniczenia transpiracji. Występują na siedliskach o umiarkowanej lub znacznej wilgotności, ale znoszą również okresowe susze. Do mezofitów zaliczamy terofity i geofity oraz krzewy i drzewa. 10. Terofity Rośliny jednoroczne, które okres niekorzystny dla wegetacji przeczekują, przyjmując postać nasion. Do terofitów zaliczamy facelię dzwonkowatą Phacelia campanularia. Na zdjęciu roślina o dzwonkowatych kwiatach. 11. Geofity. Rośliny wieloletnie, które okres niekorzystny dla wegetacji przeczekują w postaci organów podziemnych: bulw – występujących np. u szafranów Crocus sp. Na zdjęciu krokusy. Płatki w górnej części ma wolne, w dolnej zrośnięte w rurkę.  kłączy – charakterystycznych np. dla konwalii Convallaria sp. Na zdjęciu konwalie – na sztywnej łodyżce dzwoneczki. cebul – występujących np. u tulipanów Tulipa sp. Na zdjęciu tulipany. Na długiej łodyżce znajduje się jeden kwiat, ma duże płatki okwiatu. 12. Krzewy i drzewa. Rośliny wieloletnie, które niekorzystny dla wegetacji okres przeczekują w formie bezlistnej, a pąki liściowe mają osłonięte łuskami. Przykłady: Na zdjęciu klon Acer sp. Liść rozłożysty, ma pięć nerwów odchodzących od nasady. Na zdjęciu bez czarny Sambucus nigra L. Owoce bzu to drobne kuleczki, zebrane w baldachogrona. 13. Kserofity Rośliny występujące w środowisku bardzo suchym, zdolne do wzrostu i rozwoju w warunkach stałego deficytu wody. Charakteryzują się drobnymi liśćmi z grubą warstwą kutykuli, co ogranicza parowanie i utratę wody z organizmu rośliny. W okresie suszy mogą również zrzucać liście oraz magazynować wodę w tkankach. Mają rozbudowany system korzeniowy i system przewodzący wodę. Rosną na pustyniach, stepach i suchych skałach. Dzielimy je na sklerofity i sukulenty. 14. Sklerofity. Rośliny z dobrze rozwiniętym systemem korzeniowym sięgającym niekiedy do wód gruntowych. Liście są grube, skórzaste, pokryte wielowarstwową skórką (epidermą). Posiadają silnie rozwinięty miękisz palisadowy i bardzo słabo rozwinięty miękisz gąbczasty. Aparaty szparkowe położone są w zagłębieniach skórki i dodatkowo chronione są przez gęste włoski, co ogranicza transpirację. Powierzchnia liścia pokryta jest grubą kutykulą, nalotem woskowym lub martwymi włoskami tworzącymi kutner. U niektórych gatunków liście uległy silnej redukcji i przekształciły się w ciernie. W tych przypadkach funkcje fotosyntetyczne przejmują zgrubiałe i zielone łodygi. 15. Przykłady sklerofitów na zdjęciu lancetowate liście. Kwiaty zebrane w baldachogroniaste kwiatostany. Oleander pospolity Nerium oleander jest rośliną typową dla Basenu Morza Śródziemnego. Radzi sobie ze stałym deficytem wody, ograniczając transpirację. Jest to możliwe dzięki znajdującym się w zagłębieniach skórki aparatom szparkowym, które są otoczone włoskami. Na zdjęciu drobne liście, sztywne, gwiazdkowate kwiaty. Mirt zwyczajny Myrtus communis ma skórzaste i błyszczące liście, pokryte wielowarstwową skórką, co uniemożliwia nadmierną transpirację. 16. Sukulenty [grafika budowy anatomicznej liści sukulentów]. Są roślinami o silnie rozwiniętym miękiszu wodnym w liściach lub łodygach. Sukulenty liściowe magazynują wodę w grubych i mięsistych liściach, a sukulenty łodygowe – w grubych, słabo rozgałęzionych łodygach, pełniących funkcje fotosyntetyczne. Do sukulentów łodygowych należą kaktusowate Cactaceae. 17. Przykłady sukulentów: Na zdjęciu aloes, który ma rozgałęzione, mięsiste liście. Aloes Aloe sp. ma mięsiste, gromadzące wodę liście, które są pokryte woskowym nalotem, co dodatkowo pozwala na ograniczenie transpiracji. Na zdjęciu liście agawy – mięsiste, grube, pokryte kolcami. Liście agawy Agave są grube i mięsiste. Dzięki nim roślina może gromadzić duże ilości wody. Na zdjęciu kaktusy mające kulistą budowę. Mięsista łodyga kaktusowatych Cactaceae magazynuje wodę, a zredukowane liście są przystosowaniem ograniczającym transpirację.
Źródło: Andreas Rockstein, Englishsquare.pl Sp. z o.o., Giancarlo Dessì, Linda De Volder, Stefano, Vincent Lim Show Chen, licencja: CC BY-NC-SA 2.0.

Skład mineralny i odczyn gleby

Gleba nie tylko daje roślinom możliwość przytwierdzenia się do podłoża, ale także umożliwia im pobór wody i substancji mineralnych. Właściwości gleby są różnorodne i zależą od skały macierzystej, z której gleba ta powstała.

1

Słownik

acydofity
acydofity

rośliny rosnące lub tolerujące życie na glebach o pH kwaśnym (od pH 2,0 do 5,5)

bazyfity
bazyfity

rośliny zasadolubne rosnące na glebach o pH zasadowym (od pH 7,0 do 8,5)

geofity
geofity

(gr. gḗ – ziemia, phytón – roślina) rośliny należące do mezofitów, które okres suszy przeczekują w postaci organów podziemnych

halofity
halofity

rośliny słonolubne, solniskowe, bardzo odporne na zasolenie podłoża (chlorkami, węglanami, siarczanami sodu oraz magnezu)

heliofity
heliofity

(gr. hḗ lios –słońce, phytón – roślina) rośliny światłolubne, które do rozwoju wymagają dużej ilości światła

higrofity
higrofity

(gr. hygrós – wilgotny, mokry, phytón – roślina) rośliny wilgociolubne zajmujące środowiska o dużej wilgotności gleby i powietrza

hydrofity
hydrofity

(gr. hýdōr – woda, phytón – roślina) rośliny wodne, całkowicie lub częściowo zanurzone w wodzie

kalcyfity
kalcyfity

(łac. calx, calcis – wapno, gr.phytón – roślina) rośliny wapieniolubne, które najlepiej rozwijają się na podłożu zasobnym w jony wapnia

kserofity
kserofity

(gr. xērós – suchy, phytón – roślina) rośliny sucholubne, przystosowane fizjologicznie i anatomicznie do życia w środowisku ubogim w wodę

kutner
kutner

(z łac. tomentosus) martwe, gęste włoski okrywające skórkę (epidermę) liści i łodyg, chroniące przed nadmiernym parowaniem, nasłonecznieniem, zimnem oraz wiatrem

mezofity
mezofity

(gr. mésos – środkowy, phytón – roślina) rośliny rosnące w środowisku o wilgotności średniej i zmiennej w czasie

nitrofity
nitrofity

(nowołac. nitro(genium) – azot, phytón – roślina) rośliny azotolubne, które najlepiej rozwijają się w środowisku zasobnym w jony azotu

rośliny ruderalne
rośliny ruderalne

rośliny rosnące na obszarach poddanych intensywnej działalności człowieka (na terenach miejskich, przemysłowych, wysypiskach itp.)

skiofity
skiofity

(gr. skiá – cień, phytón – roślina) rośliny cieniolubne, które przystosowane są do życia w zacienieniu

sklerofity
sklerofity

(gr. sklēros – twardy, phyton – roślina) rośliny sucholubne, należące do kserofitów, przystosowane do życia w środowisku ubogim w wodę, o twardych, skórzastych i błyszczących liściach

sukulenty
sukulenty

(łac. succus – sok) rośliny sucholubne, należące do kserofitów, przystosowane do życia w środowisku ubogim w wodę, o liściach miękkich, soczystych, zdolne do gromadzenia i magazynowania wody w tkance wodnej

terofity
terofity

(gr. theros – lato, phyton – roślina) rośliny należące do mezofitów, które okres suszy przeczekują w postaci nasion

tolerancja ekologiczna
tolerancja ekologiczna

zdolność adaptacji organizmów do zmieniających się czynników abiotycznych

turgor
turgor

stan, w którym komórki oraz tkanki roślinne są wysycone wodą, co pozwala na utrzymanie kształtu a także danej pozycji przez roślinę lub jej organy, które nie mają dobrze wykształconej tkanki wzmacniającej

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida