bg‑orange

Krzem – pierwiastek życia

Krzem to zaraz po tlenie najbardziej rozpowszechniony pierwiastek w otaczającym nas środowisku. W organizmie ludzkim, w postaci związanej, znajduje się około 7 g krzemu – ilość ta prawie dwukrotnie przewyższa zawartość jonów żelaza(II). Krzem popularnie określany jest jako pierwiastek życia. W środowisku obecny jest zawsze w połączeniu z tlenem, tworząc tlenek krzemu(IV), czyli krzemionkę

Łatwo dostrzec duże podobieństwo krzemu do węgla, który stanowi podstawowy budulec przyrody ożywionej, a krzem z kolei określa się jako główny składnik materii nieożywionej.

W komórkach roślinnych i zwierzęcych krzem występuje w postaci związanej. Krzemionka, pełniąca rolę usztywniajacą, jest obecna w łodygach: traw, zbóż, skrzypów oraz trzciny i bambusa. Szkielety żyjących w wodach morskich okrzemekokrzemki (Bacillariophyceae, Bacillariophyta, Diatomophyceae)okrzemek, zbudowane są z tlenku krzemu(IV). Obumierając, opadają na dno morskie i z biegiem czasu tworzą się pokłady tzw. ziemi okrzemkowej, która jest wykorzystywana np. do produkcji dynamitu. Obecność krzemu w formie jonów oraz w formie związanej jest potwierdzona również w organizmie ludzkim. Stanowi on około 0,0068% składu ciała, a ilość ta maleje z wiekiem.

Mimo tak niewielkiego udziału procentowego, pierwiastek ten zalicza się do mikroelementów, które odgrywają znaczącą rolę w procesach przebiegających w organizmie.

ROkmVMrpRQCZO
Zdjęcia mikroskopowe okrzemek
Źródło: Andrei Savitsky, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY 4.0.

Związki krzemu są odpowiedzialne za regulację przemiany materii oraz zmniejszoną przepuszczalność ścian naczyń krwionośnych. Dodatkowo odpowiadają za utrzymanie prawidłowej elastyczności naskórka oraz włókien kolagenowych i elastynowych w skórze. Związki krzemu nadają: jędrność skórze i błonom śluzowym, zapobiegają powstawaniu miażdżycy, zwiększają krzepliwość krwi, pozytywnie wpływają na wzrost mięśni, gojenie ran oraz pomagają zapobiegać przedwczesnym oznakom starzenia się skóry. Pozytywnie działają również w przypadku wypadania włosów, łamliwości paznokci, żylaków czy problemów skórnych. Niedobory jonów krzemu uzupełnia się, przyjmując odpowiednie zioła, np. skrzyp.

bg‑gray1

Krzem w produktach spożywczych

bg‑orange

Wpływ jonów i związków krzemu na funkcjonowanie organizmu człowieka

Na podstawie badań określono, że dobowe zapotrzebowanie na jony krzemu dla dorosłego człowieka wynosi 30-50 mg, przy czym u mężczyzn jest ono większe niż u kobiet. Również u dzieci jest ono większe, ponieważ młody organizm szczególnie wymaga tego pierwiastka do prawidłowego wzrostu i rozwoju.

Krzem w postaci związanej w organizmie człowieka występuje praktycznie we wszystkich narządach i tkankach: we krwi (około 10 mgl), kościach, ścięgnach, mięśniach, naczyniach krwionośnych, sercu, wątrobie, śledzionie, trzustce, nerkach, skórze. Obecny jest również w środku każdej komórki biologicznej (w centriolachcentriolacentriolach). Niestety wysoka zawartość jonów krzemu w organizmie człowieka, obserwowana w stadium płodowym i u noworodków, zmniejsza się z wiekiem nawet o 80%.

bg‑gray1

Związki krzemu a kości i stawy

Tkanka kostna składa się w 25% z wody, w 25% z włókien (głównie kolagenowych) i w 50% z soli mineralnych wapnia. Gromadzenie się soli na włóknach kolagenowych prowadzi do krystalizacji i wapnienia kości. Proces ten określa się mineralizacją. Przebieg krystalizacji wpływa na twardość kości, a obecność włókien kolagenowych na ich elastyczność. Dzięki nim zapewniona jest większa ich ciągliwość, przez co stają się mniej łamliwe. Brak kolagenu uniemożliwia przebieg procesu mineralizacji kości. Badania prowadzone w instytutach medycznych wykazały niezaprzeczalną rolę związków krzemu w syntezie włókien kolagenowych, a co za tym idzie w tworzeniu i metabolizmie kości. Dowiedziono, że kwas ortokrzemowykwas ortokrzemowykwas ortokrzemowy w stężeniach fizjologicznych stymuluje proces syntezy kolagenu i poprzez wzrost aktywności enzymów w ludzkich osteoblastachosteoblastyosteoblastach wpływa na ich różnicowanie.

Dodatkowo wysoką zawartość związków krzemu obserwuje się w obszarach większego uwapnienia, np. w kościach kończyn, które rosną. Ich zawartość obniża się dopiero, gdy proces mineralizacji w danym miejscu jest zakończony. Związki krzemu odgrywają istotną rolę w procesie wzrostu kości, a ich niedobór wpływa negatywnie na jego przebieg.

RzoC3UMudXOFd
Obecność związków zawierających krzem odgrywa istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu kostno‑stawowego.
Źródło: www.pixabay.com, domena publiczna.

Obecność włókien kolagenowych stwierdzono również w stawach. Umożliwiają one poruszanie się i nadają odpowiednią elastyczność. Właściwości te zapewnione są przez tkanki zawierające włókna kolagenowe – tkankę chrzęstną pokrywającą powierzchnie stawowe kości, substancję maziową wypełniającą szczelinę stawu i zmniejszającą tarcie w trakcie ruchu oraz więzadła stabilizujące staw. Wszystkie te elementy mogą ulegać zwyrodnieniom lub przedwczesnemu starzeniu się. Ważne jest, aby uzupełniać dietę składnikami zawierającymi przyswajalne formy krzemu, szczególnie w okresie intensywnego wzrostu oraz po 40 roku życia i u osób czynnie uprawiających sport lub narażonych na inne, znaczące obciążenia.

bg‑gray1

Jony krzemu a układ sercowo‑naczyniowy

Prawidłowe funkcjonowanie układu krążenia charakteryzuje się dwoma cechami – elastycznością oraz kurczliwością naczyń krwionośnych. Nasilenie procesów, które polegają na przenikaniu lipidówlipidlipidów przez naczynia krwionośne, jest odwrotnie proporcjonalne do poziomu jonów krzemu w organizmie. Prowadzone badania wykazały, że stężenie jonów krzemu w surowicy krwi u pacjentów po przebytych zawałach lub z chorobą niedokrwienną serca było znacząco niższe niż u osób zdrowych. Sugeruje to, że niski poziom jonów krzemu w organizmie może zwiększać ryzyko miażdżycy, prowadząc do ostrej lub przewlekłej formy choroby niedokrwiennej serca.

RsQA9u8YVUBxh
Obecność jonów krzemu odgrywa istotną rolę w prawidłowym funkcjonowaniu układu krwionośnego.
Źródło: www.pixabay.com, domena publiczna.
bg‑gray1

Związki krzemu a skóra, włosy, paznokcie

Skóra również zawdzięcza swoją elastyczność obecności specjalnych włókien kolagenowych, które z wiekiem stają się coraz słabiej odnawialne. W wyniku tego procesu struktura tkanek ulega rozluźnieniu, pojawiają się zmarszczki i obwisłości. Dodatkowo związki krzemu mają istotne znaczenie podczas procesu gojenia się ran. Powstałe w wyniku urazów otarcia naskórka, drobne skaleczenia i stłuczenia ulegają szybkiej regeneracji, gdy w organizmie występuje prawidłowe stężenie związków krzemu.

RO4hmtW458v50
Związki krzemu korzystnie wpływają na jakość włosów, skóry i paznokci.
Źródło: www.pixabay.com, domena publiczna.
bg‑gray1

Jony krzemu a inne pierwiastki

Wszystkie pierwiastki obecne w organizmie ulegają pewnym interakcjom według jednej z dwóch możliwości:

  • wspomagająco (synergizm), np. magnez działa synergistycznie z potasem, wapniem, manganem, cynkiem i chromem;

  • konkurencyjnie (antagonizm), np. magnez jest antagonistą dla witaminy D, E, manganu, wapnia i ołowiu.

RZqivN30MELff1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Jony krzemu wykazują działanie
    • Elementy należące do kategorii Jony krzemu wykazują działanie
    • Nazwa kategorii: [bold]antagonistyczne[/] (konkuruje) z:
      • Elementy należące do kategorii [bold]antagonistyczne[/] (konkuruje) z:
      • Nazwa kategorii: jonami glinu
      • Nazwa kategorii: jonami rtęci
      • Nazwa kategorii: jonami chromu
      • Nazwa kategorii: jonami ołowiu
      • Nazwa kategorii: jonami potasu
      • Nazwa kategorii: jonami kadmu
      • Koniec elementów należących do kategorii [bold]antagonistyczne[/] (konkuruje) z:
    • Nazwa kategorii: [bold]synergistyczne[/] (umożliwia wchłanianie) z:
      • Elementy należące do kategorii [bold]synergistyczne[/] (umożliwia wchłanianie) z:
      • Nazwa kategorii: jonami wapnia
      • Nazwa kategorii: jonami fosforu
      • Nazwa kategorii: jonami magnezu
      • Nazwa kategorii: jonami cynku
      • Nazwa kategorii: jonami miedzi
      • Nazwa kategorii: jonami siarki
      • Koniec elementów należących do kategorii [bold]synergistyczne[/] (umożliwia wchłanianie) z:
      Koniec elementów należących do kategorii Jony krzemu wykazują działanie
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray1

Nadmiar jonów krzemu w organizmie

Dotychczas nie zaobserwowano przypadków nadmiaru jonów krzemu w organizmie, które niosłyby ze sobą negatywne konsekwencje. Ich nadwyżki wydalane są wraz z moczem. Nie stwierdzono też odkładania się nadmiernych ilości jonów krzemu we włosach, jak to się dzieje w przypadku przedawkowania innych pierwiastków.

Słownik

okrzemki (Bacillariophyceae, Bacillariophyta, Diatomophyceae)
okrzemki (Bacillariophyceae, Bacillariophyta, Diatomophyceae)

klasa lub gromada jednokomórkowych glonów

centriola
centriola

organellum zbudowane z filamentów mikrotubulowych ułożonych w formę cylindra; układając się prostopadle do siebie, otoczone amorficzną substancją pericentrioralną, tworzą strukturę centrosomu; są obecne w komórkach zwierzęcych i ruchliwych komórkach roślinnych, nie występują natomiast w komórkach większości grzybów i roślin wyższych

osteoblasty
osteoblasty

komórki tworzące kości (kościotwórcze), występujące w miejscach, gdzie odbywa się wzrost lub przebudowa tkanki kostnej

lipid
lipid

(gr. lambdaίpiomicronς „tłuszcz”) szeroka grupa występujących w naturze związków chemicznych; zalicza się do nich: tłuszcze, woski, sterole (w tym cholesterol), rozpuszczalne w tłuszczach witaminy (A, D, E, K), monoacyloglicerole, diacyloglicerole, fosfolipidy i wiele innych substancji; główne biologiczne funkcje lipidów to magazynowanie energii, tworzenie błon biologicznych i udział w przesyłaniu sygnałów

kwas ortokrzemowy
kwas ortokrzemowy

wzór sumaryczny: H4SiO4, uwodniona forma tlenku krzemu(IV)

Bibliografia

Boguszewska‑Czubara A., Pasternak K., Silicon in medicine and therapy, „Journal of Elementology” 2011, t. 16, nr 3, s. 489‑497.

Penney D., The Micronutrient and Trace Element Status of Forty‑Three Soil Quality Benchmark Sites in Alberta, 2004.

Sikorski Z., Staroszczyk H. Chemia żywności 1. Główne składniki żywności, Warszawa 2017.