Odbicie od dna

Nieważne, jakiego koloru jest kot – ważne, by łowił myszy – ta słynna wypowiedź Deng Xiaopinga symbolizowała otwarcie nowego rozdziału w dziejach Chin. Deng wyraził w ten sposób przekonanie, że partia powinna odrzucić wszelkie ideologiczne slogany i tezy, które przeszkadzają w budowie silnego państwa oraz zamożnego społeczeństwa.

R8pYNsFA6bQvv
Koniec szaleństwa bandy czworga, plakat propagandowy z końca 1976 roku. Zwróć uwagę, że twórca plakatu starał się zohydzić „bandę czworga”, nadając jej cechy zwierzęce. Jakie?
Źródło: Henri Bureau / Corbis / polityka.pl, tylko do użytku edukacyjnego.

Nowy przywódca skoncentrował swoje wysiłki na tym, aby przełamać kryzys, w jakim znalazła się Chińska Republika Ludowa (ChRL) w wyniku nieudolnych rządów Mao Zedonga. Poprzednik Denga doprowadził państwo do izolacji na arenie międzynarodowej, gdyż popadł w ostry konflikt nie tylko z USA, ale również z komunistycznym ZSRS. Ponadto Mao doprowadził kraj do zapaści ekonomicznej. Centralne planowanie utrudniało sprawne funkcjonowanie gospodarki, a brutalne czystki w partii wywołały chaos organizacyjny. Stronnicy Mao podczas rewolucji kulturalnej„rewolucja kulturalna”rewolucji kulturalnej otwarcie potępiali wiedzę, uczonych oraz inteligencję, przyczyniając się do głębokiej zapaści nauki, kultury i edukacji. Władze zakazały działalności uniwersytetom, oskarżając je o „kontrrewolucyjne myślenie”. Szkoły średnie i podstawowe koncentrowały się natomiast na indoktrynacjiindoktrynacjaindoktrynacji młodzieży i szerzeniu kultu Wielkiego Sternika. Deng Xiaoping postanowił odciąć się od polityki Mao i przedstawił program „czterech modernizacji”, które obejmowały rozwój przemysłu, rolnictwa, nauki oraz siły militarnej państwa. Celem nadrzędnym władz ChRL stała się odtąd konsekwentna budowa nowoczesnego państwa przemysłowego.

R7g4vUGFjGGZs
Przejawem otwarcia Chin na świat pod rządami Denga stały się kontakty z przywódcami państw Zachodu. Na zdjęciu widać chińskiego przywódcę w towarzystwie prezydenta USA Jimny’ego Cartera. Zwróć uwagę, że Deng nie zrezygnował ze skromnej koszuli, charakterystycznego elementu ubioru chińskich komunistów.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ku nowoczesności

RDYj5HH1JQkRW1
Pocztówka z Singapuru, lata 80. XX w. Zamieszkiwany przez Chińczyków Singapur do 1965 r. był kolonią Wielkiej Brytanii. Po uzyskaniu niepodległości nie zerwał związków z dawną metropolią i przystąpił do Wspólnoty Brytyjskiej. Zwróć uwagę, że mieszkańcy miasta dbali o łączenie w architekturze elementów tradycji z nowoczesnością. Na pierwszym planie pocztówkowego zdjęcia widać historyczną drewnianą zabudowę, w tle natomiast znajdują się wysokie, nowoczesne wieżowce. Deng Xiaoping miał okazję odwiedzić Singapur. Połączenie tradycji z nowoczesnością urzekło chińskiego przywódcę i zainspirowało go do tego, aby w podobny sposób przekształcać Chiny. Wzorem dla Denga stały się także inne dynamicznie rozwijające się kraje azjatyckie, które nie zerwały więzi z tradycją: Japonia, Korea Południowa oraz Tajwan.
Źródło: Riley, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Deng zdawał sobie sprawę, że budowa nowoczesnego państwa wymaga wprowadzenia zasad wolnego rynku. Dopuścił zatem prywatną inicjatywę w gospodarce oraz zezwolił na działalność niepaństwowych, autonomicznych przedsiębiorstw i zakładów pracy. Deng zadbał także o zachodnie inwestycje. Motorem napędowym gospodarki stały się specjalne strefy ekonomicznespecjalna strefa ekonomicznaspecjalne strefy ekonomiczne. Jednocześnie z inicjatywy władz tysiące Chińczyków ruszyło do Stanów Zjednoczonych oraz innych krajów zachodnich, aby zdobywać potrzebne dla rozwoju kraju kwalifikacje.

Reformy Denga przyniosły szybkie i widoczne rezultaty. Gospodarka zaczęła się rozwijać w zawrotnym tempie 10 proc. rocznie, produkcja zaś się podwoiła. Władzy udało się także ograniczyć skalę ubóstwa. Kraj wszedł w okres wzmożonej urbanizacjiurbanizacjaurbanizacji. Kiedy Deng rozpoczynał rządy, 80 proc. Chińczyków wciąż mieszkało na wsi. W późniejszych dziesięcioleciach aż 300–400 mln z nich przeniosło się do miast. Współcześnie już tylko połowa Chińczyków zamieszkuje obszary wiejskie. Deng dokonał również przełomu w rolnictwie: zniósł gospodarstwa kolektywnegospodarstwa kolektywnegospodarstwa kolektywne na rzecz mniejszych, dzierżawionych przez rolników indywidualnych gospodarstw oraz uwolnił ceny na artykuły rolne. W Chinach pojawiły się nowe, bardziej wydajne gatunki ryżu i pszenicy. W rezultacie państwo podwoiło produkcję żywności i po raz pierwszy od czasów wprowadzenia komunizmu w 1949 r. zaczęło ją eksportować.

Gwałtowny rozwój gospodarczy zrodził jednak nieznane wcześniej w Chinach problemy społeczne. Wystąpiły silne regionalne nierówności, gdyż nie wszystkie prowincje rozwijały się w podobnym tempie. Migracja ze wsi do miast wymknęła się spod kontroli władzy. Intensywny rozwój gospodarczy odbywał się kosztem środowiska naturalnego. Problemem ChRL stały się zatruta atmosfera, brudne rzeki oraz dokuczliwy smog w ogromnych, zatłoczonych metropoliach. Gwałtownie zaczęła także wzrastać populacja Chin, która w 1982 r. przekroczyła miliard. Władze, aby ograniczyć dzietność, zezwalały tylko na jedno dziecko w rodzinie. Rodzice, którzy złamali ten nakaz, podlegali surowym karom. W Chinach nastąpił również wzrost zorganizowanej i drobnej przestępczości, rozprzestrzeniała się korupcja. Coraz szybsze tempo życia oraz pogoń za zyskiem przyczyniły się do rozluźnienia więzi rodzinnych, sąsiedzkich i regionalnych. Wielu Chińczykom pozbawionym wsparcia bliskich zaczęło poważnie dokuczać poczucie osamotnienia i alienacji.

R11Wu4oYeJRbf
Uliczna scena z dworca kolejowego w jednym z chińskich miast; fotografia z 1982 r. Zwróć uwagę na elementy świadczące o rozwoju ekonomicznym Chin: nowoczesną kolej oraz wieżowce. Stroje mężczyzn oddają także następujące za rządów Denga rozwarstwienie społeczne. Obok osób, które wyglądają na zamożnych przedstawicieli klasy średniej, widać ludzi ubogich, niektórzy są obładowani pakunkami. Mogą to być drobni handlarze z prowincji, tragarze lub niezamożni studenci spoza miasta, zaopatrzeni w żywność przez rodziny.
Źródło: Robert Schediwy, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Młodzi gniewni

R3QGWGowwQ4YC1
W odpowiedzi na masowe protesty na placu Tiananmen w Pekinie 20 maja 1989 r. chińskie władze wprowadziły stan wojenny. Następnie wojskowi podjęli pierwsze próby siłowego stłumienia buntu studentów.
Jak sądzisz, jakie środki użyte przez siły porządkowe mogły spowodować obrażenia u manifestantów widocznych na fotografii? Czy uważasz tego rodzaju środki za adekwatne do sytuacji? Uzasadnij odpowiedź.
Źródło: Jian Liu / Humanitarian China / polityka.pl, tylko do użytku edukacyjnego.

Zmiany cywilizacyjne zaplanowane przez Denga przewidywały także piątą modernizację: demokratyzację życia. Nie były to tylko polityczne slogany. Deng zezwolił na demokratyczne wybory do władz lokalnych na wsiach i w gminach. Z krajobrazu miast i wsi zniknęły pomniki Mao Zedonga oraz wszechobecne wcześniej cytaty z dzieł Wielkiego Sternika. Władza dopuściła nawet umiarkowaną krytykę polityki Mao. Deng Xiaoping nie zamierzał jednak likwidować dyktatury komunistycznej. Planował raczej jej unowocześnienie i zreformowanie. Za rządów Denga do konstytucji ChRL trafiły zapisy o podtrzymaniu socjalizmu, kierowniczej roli partii oraz przewodniej roli ideologii marksistowskiej. Nowe władze nie odcięły się zupełnie od zbrodniczej polityki Mao, który pozostał symbolem kraju. Nieograniczone wpływy zachował także aparat przymusu, nie zniknęła uciążliwa cenzura.

Tymczasem chińska inteligencja domagała się pogłębienia reform, większych swobód politycznych, szerszego zakresu wolności słowa oraz pluralizmupluralizm politycznypluralizmu. Frustracja narastała głównie wśród młodej inteligencji, wykształconej na Zachodzie, która zaczęła doceniać zalety demokracji oraz szerokiego dostępu do informacji. Sygnałem do wybuchu otwartego niezadowolenia społecznego była śmierć Hu Yaobanga, popularnego działacza komunistycznego, który cieszył się opinią reformatora. Jego pogrzeb na początku 1989 r. stał się okazją do studenckiej manifestacji, która stopniowo przekształciła się w masowy ruch na rzecz demokratyzacji Chin. Od maja 1989 r. tysiące ludzi, głównie studentów, okupowało plac Tiananmenplac Tiananmenplac Tiananmen (Niebiańskiego Spokoju) w Pekinie. Do ruchu dołączyło dwadzieścia innych miast. Władze, aby wygasić żywiołowe protesty, wybrały rozwiązanie siłowe. W nocy z 3 na 4 czerwca 1989 r. armia brutalnie stłumiła manifestacje na placu Tiananmen. Kierownictwo ChRL skierowało do tego czołgi. W rezultacie tysiące ludzi zginęło lub odniosło rany. Kolejne miesiące przyniosły masowe aresztowania oraz polityczne procesy, w których zapadały wyroki śmierci. Postępowanie chińskich władz wzbudziło olbrzymią krytykę na Zachodzie, ale nie zahamowało represji. Krwawe stłumienie buntu na placu Tiananmen nie zatrzymało jednak reform ekonomicznych zapoczątkowanych przez Denga. W kolejnych dziesięcioleciach Chiny nadal doświadczały intensywnego rozwoju gospodarczego.

R18DmGL1aZRcF
Pomnik upamiętniający masakrę na placu Tiananmen przy placu Dominikańskim we Wrocławiu. Pierwszy pomnik powstał w tym miejscu w czerwcu 1989 r. Grupa opozycjonistów, pozostając pod wrażeniem wydarzeń w Chinach oraz zmian politycznych w Polsce, zorganizowała we Wrocławiu manifestację poparcia dla studentów z Pekinu. Wrocławska manifestacja przybrała formę miasteczka namiotowego, które nazwano Obozem Żywego Protestu. Na zakończenie akcji solidarnościowej z Chińczykami wrocławianie odsłonili pomnik upamiętniający wydarzenia z Tiananmen. Jednakże już następnego dnia monument został usunięty przez „nieznanych sprawców”, najpewniej funkcjonariuszy komunistycznych służb bezpieczeństwa. Obecny pomnik stanowi replikę monumentu zniszczonego w 1989 r.
Wyjaśnij symbolikę pomnika: rower oraz ślady gąsienic czołgu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

dysydent
dysydent

(z łac. dissidens, D. dissidentis – niezgadzający się) człowiek przeciwstawiający się panującej władzy lub ideologii, często represjonowany z tego powodu

indoktrynacja
indoktrynacja

(z łac. doctrina – nauka) świadomy i systematyczny proces, którego celem jest wpojenie człowiekowi określonych ideologii i doktryn, zwłaszcza religijnych, politycznych lub społecznych, korzystający z propagandy stosowanej przez środki masowego przekazu, system oświaty szkolnej i pozaszkolnej

gospodarstwa kolektywne
gospodarstwa kolektywne

gospodarstwa powstałe w wyniku kolektywizacji w krajach komunistycznych. Kolektywizacja polegała na przymusowym przejęciu ziemi od indywidualnych rolników na rzecz gospodarstw spółdzielczych. Rolnicy należący do tego typu gospodarstwa pracowali wspólnie przy uprawie spółdzielczych gruntów

pluralizm polityczny
pluralizm polityczny

(z łac. pluralis – liczny, mnogi, od plus – więcej) demokratyczna zasada ustrojowa gwarantująca różnym grupom społecznym i politycznym prawo wyrażania swych interesów oraz udział w sprawowaniu władzy

plac Tiananmen
plac Tiananmen

plac Niebiańskiego Spokoju; wielki plac w centrum Pekinu, w pobliżu dawnej siedziby cesarskiej: Zakazanego Miasta; największy publiczny plac na świecie, mierzący 800 m na osi północ–południe i 300 m na osi wschód–zachód; na placu znajdują się jedynie dwa obiekty: 38‑metrowy pomnik Bohaterów Ludu oraz mauzoleum Mao Zedonga

„rewolucja kulturalna”
„rewolucja kulturalna”

Wielka Proletariacka Rewolucja Kulturalna: nazwa wydarzeń 1966–76 w Chinach, zainicjowanych przez Mao Zedonga; jej celem było odzyskanie przez niego wpływów utraconych po niepowodzeniu Wielkiego Skoku. Mao rozpoczął latem 1966 r kampanię przeciwko „zwolennikom kapitalizmu” w kierownictwie partii. Kampania początkowo ograniczała się do Pekinu, jednak już w 1967 r rozszerzyła się na cały kraj. Wówczas prześladowania objęły kilkadziesiąt milionów ludzi, kilka milionów zamordowano, zaś terenowy aparat partyjny uległ rozproszeniu. W chaosie „rewolucji kulturalnej” spadła produkcja przemysłowa i rolna, wiele zabytków kultury chińskiej zostało zniszczonych

specjalna strefa ekonomiczna
specjalna strefa ekonomiczna

wyodrębniona administracyjnie część terytorium kraju, w której działalność gospodarcza może być prowadzona na preferencyjnych warunkach. Przedsiębiorstwa zlokalizowane w SSE mogą otrzymać m.in. pomoc publiczną w postaci zwolnień podatkowych

urbanizacja
urbanizacja

(z łac. urbanus – miejski, od urbs – miasto) powstawanie i rozwój miast na jakimś terenie, powiększanie się obszarów miejskich

Słowa kluczowe

Mao Zedong, Chińska Republika Ludowa, Deng Xiaoping, bunt na placu Tiananmen, świat po II wojnie światowej, zimna wojna

Bibliografia

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012.

www.polityka.pl/pomocnikhistoryczny/1529985,1,chinska‑republika‑ludowa‑w-czasach‑przemian‑i-kryzysow.read