Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
bg‑gray1

Konsekwencje pierwotnych i wtórnych trzęsień ziemi

Polecenie 1
Zapoznaj się z tekstem (lub fragmentem relacji reporterów) opisującym skutki trzęsienia ziemi z 2010 r., na wyspie Haiti. Wskaż najgroźniejsze skutki przedstawione w relacji dziennikarzy.
Zapoznaj się z tekstem (lub fragmentem relacji reporterów) opisującym skutki trzęsienia ziemi z 2010 r., na wyspie Haiti. Wskaż najgroźniejsze skutki przedstawione w relacji dziennikarzy.

Styczniowe trzęsienie ziemi na karaibskiej wyspie najprawdopodobniej pochłonie więcej ofiar niż potężne tsunami, które sześć lat temu nawiedziło południowo‑wschodnią Azję. Wówczas zginęło ćwierć miliona ludzi. Na Haiti do tej pory władze doliczyły się ponad 200 tys. zabitych a zidentyfikowanych ofiar ciągle przybywa. Pracownicy organizacji humanitarnych przekonują, że szacunki i tak są zaniżone. Nie do wszystkich ciał można się dostać.

To jednak nie koniec tragicznego bilansu. Według premiera Belleriva liczba rannych przekracza 300 tys. Część z nich może umrzeć, bo na wyspie ciągle szwankuje opieka lekarska i brakuje antybiotyków by walczyć z infekcjami. Lekarze wyliczyli, że w ciągu minionych 3 tygodni w polowych szpitalach wykonano 4 tys. amputacji. W ten sposób zdesperowani lekarze walczą m.in. z gangreną.

Przed trzęsieniem ziemi na Haiti żyło 9 mln ludzi, co czwarty w stolicy kraju Port‑au‑Prince. Dziś miasto to jedno wielkie gruzowisko. Premier Haiti podał, że na całej wyspie w gruzach leży 250 tys. budynków. Przestało działać 30 tys. firm. Dla najbiedniejszego kraju Ameryki to katastrofa.

Międzynarodowa pomoc płynie na wyspę szeroki strumieniem, ale ciągle są problemy z jej dystrybucją. Według oenzetowskiej agencji żywnościowej żywność dociera do połowy potrzebujących. Brakuje też namiotów, w których mogliby zamieszkać Haitańczycy, którzy stracili własne domy.

1 Źródło: Bartosz Wieliński, Żniwo śmierci na Haiti tak straszne jak po tsunami, dostępny w internecie: http://wyborcza.pl/1,75399,7528152,Zniwo_smierci_na_Haiti_tak_straszne_jak_po_tsunami.html [dostęp 9.10.2019 r.].

Trzęsienie ziemi to jedno z najbardziej dynamicznych zjawisk, które w ciągu kilku sekund potrafi dokonać spustoszenia dużego obszaru, a jego pośrednie konsekwencje mogą być odczuwalne jeszcze przez wiele miesięcy czy lat.

Trzęsienie ziemi zazwyczaj składa się z kilku etapów. Główną fazę wstrząsów poprzedzają zwykle tzw. wstrząsy wstępne. Po nich następuje faza wstrząsów zasadniczych, podczas których generowana jest największa energia, a tym samym powodują one największe zniszczenia. Po zakończeniu głównej fazy wstrząsu rejestrowane są jeszcze tzw. wstrząsy wtórne, które mogą trwać przez kilka godzin, dni a nawet tygodni. Po trzęsieniu ziemi w środkowych Włoszech w 2016 roku, w ciągu pierwszej doby zarejestrowano ponad 700 wstrząsów wtórnych. Chociaż są zazwyczaj słabsze niż główne, wtórne wstrząsy mogą również powodować zniszczenia i ofiary.

Trzęsienia ziemi powodujące ogromne szkody, są zwykle podawane w mediach jako główna informacje dnia. Przez kilka lub kilkanaście godzin, cały świat słucha relacji bezpośrednich świadków, ogląda zdjęcia i filmy pokazujące skalę zniszczeń. Ogrom katastrofalnych trzęsień ziemi jest trudny do wyobrażenia.

Następstwa zjawisk sejsmicznychzjawiska sejsmicznezjawisk sejsmicznych możemy podzielić na dwie kategorie. Pierwszą określamy jako skutki pierwotne. Są one bezpośrednim efektem wstrząsów i drgań skorupy ziemskiej. Obejmują głównie straty materialne: zawalone budynki, zniszczoną infrastrukturę komunikacyjną oraz ofiary tj. rannych i zabitych. Bezpośrednie konsekwencje wstrząsów możemy obserwować również w środowisku przyrodniczym, w postaci pęknięć i przesunięć gruntu czy zmiany w ukształtowaniu terenu.

Obok następstw pierwotnych, dodatkowym zagrożeniem są następstwa wtórne, czyli te, które zostały wywołane przez zdarzenie pierwotne. W przypadku trzęsień ziemi do najbardziej spektakularnych należą fale tsunami. Jak wiesz, fale tsunami to ogromne masy wody, których prędkość podczas przemieszczania się przez ocean może dochodzić do 1000 km/h. Na otwartym oceanie są bardzo długie, ale niewielkie. W strefie przybrzeżnej ich długość się skraca, a wysokość wzrasta. Zazwyczaj docierając do lądu, mają kilka, kilkanaście metrów wysokości, ale znane są dowody geologiczne potwierdzające fale tsunami o wysokości kilkudziesięciu metrów. W skrajnych warunkach, np. podczas wystąpienia fal tsunami w wąskich zatokach czy cieśninach, ich wysokość może osiągać nawet kilkaset metrów. Fale tsunami mogą przemierzać oceany i powodować ogromne zniszczenia nawet tysiące kilometrów od miejsca, w którym powstały. Fala tsunami wywołana trzęsieniem ziemi w 2004 roku, oprócz ponad 200 tys. ofiar w państwach położonych najbliżej, spowodowała również śmierć blisko 200 osób w Somalii, 10 osób w Tanzanii i 2 w Republice Południowej Afryki, czyli krajach oddalonych o kilka tysięcy kilometrów od epicentrum wstrząsów.

Ryjy1K24WOFEg
Kraje, w których odnotowano zniszczenia i ofiary fali tsunami z 2004 roku.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
Na podstawie – Ævar Arnfjörð Bjarmason - Created by Cantus using ArcView and Photoshop. Orthographic projection, centered at lat. 0°, long. 80°A, CC BY-SA 3.0, http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=34714.

Do skutków wtórnych zaliczamy również pożary, które wybuchają w wyniku uszkodzenia przez wstrząsy przewodów gazowych lub energetycznych. Pożary uznawane są za przyczynę śmierci większości ofiar w trzęsieniach ziemi w San Francisco w 1906 roku czy w Tokio w 1923 roku. Również współcześnie istnieje ryzyko powstania pożarów jako efektu wtórnego zjawisk sejsmicznych. Tak stało się w 2011 roku, kiedy po trzęsieniu ziemi w Japonii wybuchł pożar rafinerii w mieście Ichihara.

Wtórne skutki trzęsień ziemi

bg‑gray1

Skutki trzęsienia ziemi w gospodarce oraz sferze społecznej

Zniszczenia w gospodarce

Wstrząsy sejsmiczne powodują przede wszystkim zniszczenia budynków, a niekiedy całych dzielnic miast. Słabsze konstrukcje budowlane ulegają zawaleniu lub znacznemu uszkodzeniu, przez co nie nadają się już do zamieszkania.  W opublikowanym po trzęsieniu ziemi w 2011 roku w Japonii  raporcie podano, że 46 tys. budynków zostało zniszczone lub spłonęło, a dalsze 155 tys. było uszkodzonych. Kolejne 170 tys. domów nie miało energii elektrycznej, a ok. 200 tys. zostało pozbawionych bieżącej wody.

Oprócz budynków mieszkalnych niszczone są również budowle użyteczności publicznej: szkoły, szpitale, sklepy czy urzędy. W pierwszych dniach, tygodniach a niekiedy miesiącach, może to powodować znaczne utrudnienia w codziennym życiu ocalałych mieszkańców.

Zawalające się budynki pociągają za sobą kolejne straty. Przerwane zostają ważne instalacje: wodociągowe, kanalizacyjne, energetyczne czy gazowe. Awarie tych ostatnich mogą powodować wspomniane wcześniej pożary. Odcięcie z kolei mieszkańców od zasobów wody pitnej i kanalizacji, powoduje pogorszenie warunków sanitarnych i grozi wystąpieniem epidemii.

Wstrząsy niszczą również infrastrukturę komunikacyjną. Rząd Japonii w 2011 roku podawał, że po trzęsieniu ziemi ponad 2 tys. dróg, 56 mostów i 26 linii kolejowych zostało uszkodzone lub całkowicie zniszczone. Przysparza to problemów z dotarciem do regionów objętych kataklizmem  pomocy z zewnątrz. Odcięte od świata miejscowości mogą nawet przez kilka dni być pozbawione dostaw żywność, środków czystości czy lekarstw.

Podczas trzęsienia ziemi zniszczeniu ulegają również zakłady przemysłowe. Szczególnie groźne są awarie elektrowni, a zwłaszcza elektrowni atomowych. Zatrzymanie pracy elektrowni, może powodować odcięcie od dostaw energii elektrycznej również tych regionów kraju, które nie zostały bezpośrednio dotknięte kataklizmem. Natomiast awarie w zakładach chemicznych czy rafineryjnych mogą zagrażać katastrofami ekologicznymi.

Wszystkie wymienione konsekwencje dotykają bezpośrednio lub pośrednio tysięcy ludzi. Po silnych trzęsieniach ziemi, w których ginie wiele osób, zaburzona zostaje cała struktura społeczna. Wiele rodzin przeżywa osobiste tragedie po utracie bliskich, osierocone zostają dzieci. Część mieszkańców zmuszona jest do opuszczenia swoich domów i zmiany miejsca zamieszkania. Taki kataklizm pozostaje w pamięci ludzkiej  na wiele lat.

Ogrom zniszczeń, opisanych wyżej to wielki ciężar finansowy, który muszą ponieść władze państwa. Nawet dla krajów o wysokim poziomie rozwoju gospodarczego, straty finansowe są znaczne, a odbudowa zniszczeń zajmuje wiele lat. Straty po trzęsieniu ziemi w Japonii w 2011 roku oszacowane zostały na ponad 300 mld USD. W przypadku państw biedniejszych koszty mogą przewyższać zdolności finansowe kraju i powodować kryzys gospodarczy lub polityczny.

bg‑gray1

Skutki trzęsienia ziemi w środowisku przyrodniczym

Skutki w środowisku przyrodniczym

Zjawiska sejsmiczne potrafią dosłownie zmienić oblicze ziemi. Najłatwiej zaobserwować jest zmiany zachodzące w ukształtowaniu terenu. Pod wpływem wstrząsów powstają długie pęknięcia, wzdłuż których następuje przesunięcie gruntu. Podczas trzęsienia ziemi w Kalifornii, w lipcu 2019 roku, powstały szczeliny o szerokości kilku metrów, ciągnące się na długości 50 km. Jak podali naukowcy, w ciągu kilku sekund trwania wstrząsów, grunt przesunął się o 4 metry.

W wielu miejscach dochodzi do zmian wysokości terenu, obszar ulega obniżeniu lub przeciwnie wyniesieniu. Jeśli wstrząsy obejmują wybrzeże, zmiany ukształtowania terenu mogą wpływać na kształt linii brzegowej. Podczas trzęsienia ziemi na Nowej Zelandii w 1931 roku, obszar dna morskiego o powierzchni około 40 kmIndeks górny 2 został podniesiony na wysokość około 2 metrów, wynurzył się ponad poziom wody i utworzył nowy ląd.

Zjawiska sejsmiczne wywołują również szereg skutków wtórnych. Szczególnie niebezpieczne są silne wstrząsy występujące na obszarach o dużych spadkach terenu. Drgania gruntu powodują zaburzenie równowagi grawitacyjnej mas skalnych i uruchamiają ruchy masowe skał. Powstają wówczas obrywy skalne, osuwiska lub spływy gruzowe. Dzieje się tak zarówno na lądzie, jak i pod wodą. Po trzęsieniu ziemi z 1929 roku, podmorskie osuwisko przerwało kable telefoniczne ułożone na dnie Oceanu Atlantyckiego, umożliwiające komunikację między Europą a Ameryką Północną.

Przemieszczające się w dół stoków masy skalne często tarasują dna dolin rzecznych, powodując powstanie zapór osuwiskowych. Przegrodzona kamienną tamą dolina, zatrzymuje odpływ wód rzecznych i prowadzi do spiętrzenia wody, a przez to do powstania jezior. W taki sposób powstały między innymi jeziora: Tangjiashan w Chinach (2008 r.), jezioro na rzece Murghab w Tadżykistanie (1911 r.) i Earthquake Lake w USA (1959 r.).

Trzęsienia ziemi na obszarach górskich mogą wywoływać również lawiny śnieżne. Podczas silnego wstrząsu, który miał miejsce w 2015 roku w Nepalu, ze stoków Mount Everestu zeszła potężna lawina, doprowadzając do śmierci kilkunastu wspinaczy.

Efekty zjawisk sejsmicznych obserwujemy głównie na powierzchni terenu, ale ich skutki występują również pod powierzchnią.  Powstanie uskoków, pęknięć, przesunięć może wpływać na zmiany wód gruntowych. Ich poziom może ulec podniesieniu albo obniżeniu. Naruszenie budowy geologicznej może prowadzić także do uwalniania gazów nagromadzonych we wnętrzu Ziemi, takich jak dwutlenku węgla czy metanu. Zagraża to zdrowiu i życiu górników prowadzących eksploatację surowców mineralnych w kopalniach głębinowych.

Wszystkie te konsekwencje sprawiają, że zjawiska sejsmiczne są uważane za najbardziej katastrofalne ze zjawisk przyrodniczych, ponieważ mimo rozwoju technologicznego, nie jesteśmy jeszcze w stanie przewidywać czasu, siły ani miejsca ich wystąpienia.

Słownik

izochrona
izochrona

linia łącząca punkty, w których dane zjawisko występuje jednocześnie

magnituda
magnituda

miara siły trzęsienia ziemi, posłużyła do opracowania skali Richtera

trzęsienie światowe
trzęsienie światowe

silne trzęsienie ziemi rejestrowane przez wszystkie obserwatoria na Ziemi, statystycznie występuje co 52 dni na lądzie i co 28 dni na dnie oceanów

zjawiska sejsmiczne
zjawiska sejsmiczne

zjawiska występujące w wyniku drgań i ruchów tektonicznych skorupy ziemskiej