Cechą współczesnego świata jest bezsprzecznie zjawisko globalizacji, obejmujące między innymi handel zagraniczny surowcami. Jedną z przyczyn jest nierównomierne rozmieszczenie złóż. Niektóre państwa posiadają zasoby przekraczające podaż ich własnych gospodarek, dzięki czemu mogą eksportować nadwyżki. Inne z kolei zmuszone są do importu paliw kopalnych nawet z odległych miejsc.

Węgiel kamienny i brunatny

Węgiel kamienny i brunatny należą do surowców pochodzenia organicznego. Pokłady obu surowców powstawały z nagromadzenia, a następnie przekształcenia (uwęglenia) substancji roślinnych. Czas potrzebny na zmianę obumarłych szczątków drzew w paliwo kopalne wynosił od kilku milionów lat (w przypadku węgla brunatnego) do kilkuset milionów (dla węgla kamiennego). Różnica czasu wpłynęła na główne właściwości obu surowców. Węgiel kamienny zawiera więcej węgla, a jego wartość opałowa wynosi od 4100 do 8300 kcal/kg. Kaloryczność węgla brunatnego wynosi około od 2000 do 4000 kcal/kg, zawiera on też więcej wody i jest bardziej kruchy.

Węgle należą do surowców występujących stosunkowo powszechnie i dość równomiernie. Ich złoża występują na wszystkich kontynentach, stąd wiele krajów dysponuje własnymi zasobami.

Ze względu na właściwości węgla brunatnego, m.in kruchość, ulega on rozdrobnieniu i pyli w czasie przewożenia, spalany jest on na miejscu, w elektrowniach zlokalizowanych tuż obok kopalni. Eksport i import tego surowca odbywa się jedynie na niewielkie odległości, głównie między sąsiadującymi państwami.

Większa twardość i kaloryczność węgla kamiennego wpływają na opłacalność jego transportu, nawet między kontynentami. Głównym środkiem transportu jest transport morski, a w przypadku mniejszych odległości transport kolejowy.

Eksporterami są głównie kraje posiadające ogromne złoża, które można stosunkowo łatwo eksploatować, a przez to oferujące niższe ceny, takie jak: Australia, Indonezja, Rosja, Kolumbia czy Republika Południowej Afryki. Odbiorcami surowca są obecnie głównie szybko rozwijające się gospodarki krajów azjatyckich – Chin i Indii. Importerem węgla są również państwa europejskie, które ze względów ekonomicznych lub ekologicznych zlikwidowały własne kopalnie, lub kraje, które sprowadzają tańszy węgiel pomimo eksploatacji własnych zasobów – np. Polska.

Ropa naftowa i gaz ziemny

Podstawowymi surowcami energetycznymi współczesnej gospodarki pozostają paliwa kopalne. Ich znaczenie wynika z wykorzystania ich jako nośnika energii dla pojazdów mechanicznych oraz szerokiego zastosowania w branżach przemysłu chemicznego.

Ropa naftowa i gaz ziemny powstają w wyniku biochemicznych oraz termicznych przeobrażeń materii organicznej pochodzącej ze szczątków organizmów roślinnych oraz zwierzęcych. Proces ten zachodzi jednak odmiennie niż w przypadku węgla kamiennego i brunatnego. Uważa się, że niezbędnym czynnikiem dla powstania złóż ropy i gazu jest rozkład materii organicznej przez bakterie beztlenowe. Warunki takie występują między innymi w osadach dennych płytkich mórz. Z tej przyczyny większość eksploatowanych współcześnie złóż znajduje się na szelfachszelfszelfach.

Ropa naftowa jest ciekłą mieszaniną węglowodorów występującą w porowatych skałach, np. piaskowcach. Jest głównym surowcem dla przemysłu petrochemicznego, przerabianym na benzyny, oleje, smary, mazutmazutmazut, wazelinę, parafinę i asfalt. Ropa naftowa charakteryzuje się znaczną kalorycznością, wynoszącą od 9500 do 11 500 kcal/kg. Około 30% surowca wykorzystywane jest do produkcji energii elektrycznej i ogrzewania mieszkań.

Gaz ziemny jest mieszaniną węglowodorów gazowych. Rozmieszczenie złóż gazu w dużym stopniu pokrywa się z występowaniem złóż ropy naftowej. Cechy fizyczne obu surowców powodują również, że złoża lżejszego gazu zbierają się ponad złożami ropy naftowej. Taki gaz nazywamy wówczas gazem mokrym. Składa się on głównie z metanu, etanu, propanu i butanu. Złoża gazu mogą występować również niezależnie od ropy i wówczas noszą nazwę gazu suchego. Taki surowiec składa się przede wszystkim z metanu.

Kaloryczność gazu ziemnego wynosi od 4500 do 9000 kcal/m³. Ze względu na mniejszą zawartość metali ciężkich i siarki gaz uznawany jest za najbardziej ekologiczny z kopalnych surowców energetycznych. Znajduje wykorzystanie nie tylko w energetyce – do produkcji energii elektrycznej i ogrzewania mieszkań, ale również w hutnictwie metali i przemyśle chemicznym, np. do produkcji nawozów sztucznych. Niska emisyjność jest przyczyną wzrastającej popularności gazu jako paliwa dla pojazdów mechanicznych.

Zarówno ropa, jak i gaz cechują się dużą elastycznością pod względem transportu. Na niewielkie odległości przewożone są cysternami samochodowymi lub kolejowymi. Ze względu jednak na ogromne ilości surowców bardziej opłacalne jest wykorzystanie transportu przesyłowegotransport przesyłowytransportu przesyłowego. Sieć przesyłową można budować na i pod powierzchnią ziemi, a nawet układać system rur przesyłowych na dnie mórz.

Najdłuższe na świecie są magistrale przesyłowe przebiegające przez Amerykę Północną i Eurazję. W przewozach międzykontynentalnych ropy dominuje transport morski wykorzystujący tankowce. Taki rodzaj transportu powoduje jednak duże zagrożenie skażenia wód morskich w przypadku ewentualnej awarii czy katastrofy statku.

W ostatnich latach wzrasta również transport drogą morską gazu ziemnego. Przewożony jest on specjalnie przystosowanymi statkami – metanowcami. Przed załadunkiem gaz zostaje skroplony i w takiej postaci trafia do odbiorców. Na miejscu może być przewożony dalej w formie ciekłej lub zostać poddanym procesowi regazyfikacjiregazyfikacjaregazyfikacji. Udział skroplonego gazu ziemnego (LNGLNGLNG) w światowym rynku obrotu gazem systematycznie rośnie.

Trasy przewozów ropy i gazu łączą kraje zasobne w surowce z ich odbiorcami – wysoko rozwiniętymi państwami półkuli północnej. Do największych importerów należą kraje Europy oraz Azji Wschodniej (Japonia, Korea Południowa, Chiny). Eksporterami ropy naftowej są głównie kraje Bliskiego Wschodu zlokalizowane w rejonie Zatoki Perskiej: Arabia Saudyjska, Irak, Zjednoczone Emiraty Arabskie oraz Kuwejt. Znaczącą część rynku kontrolują również Rosja oraz Kanada. Wzrasta również udział krajów afrykańskich – Nigerii i Angoli.

Ogromne zapotrzebowanie na ropę naftową już w latach 60. XX wieku skłoniło grupę państw do założenia międzynarodowej organizacji stojącej na straży ich interesów gospodarczych. Organizacja Państw Eksportujących Ropę NaftowąOPEC – skupia obecnie (stan na 2020 r.) 13 państw. Ich decyzje dotyczące wydobycia i sprzedaży ropy naftowej wielokrotnie w ciągu ostatnich sześćdziesięciu lat wpływały na jej ceny.

Potęgą w eksporcie gazu ziemnego od lat pozostaje Rosja. Kolejne państwa reprezentują niemal wszystkie kontynenty. W grupie eksporterów znajdują się: Norwegia, Katar, Kanada, Stany Zjednoczone, Turkmenistan i Algieria. W przyszłości mogą jednak nastąpić znaczące zmiany dzięki popularności LNG. W 2018 roku 20 państw produkowało i eksportowało LNG, natomiast 42 importowały. Do największych światowych eksporterów LNG należą: Katar (105 mld m³), Australia (92 mld m³), Malezja (33 mld m³) i Stany Zjednoczone (22 mld m³). Największym odbiorcą LNG były: Japonia, Chiny i Korea Południowa.

RkDJVqAh3kllI
W trudno dostępnych lub słabo zaludnionych regionach buduje się rurociągi naziemne (Alaska, Stany Zjednoczone).
Źródło: M. Klapczynski, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
RSBfmJp74Xs2S
Systemy rurociągów i gazociągów najczęściej są umieszczane pod powierzchnią terenu.
Źródło: LutzBruno, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
RVhmyJFAdpKeB
Międzykontynentalny przewóz ropy naftowej odbywa się głównie tankowcami.
Źródło: dostępny w internecie: pixabay.com, domena publiczna.
RrCPoVM5AwRWs
Transport skroplonego gazu wymaga specjalistycznych jednostek – gazowców.
Źródło: Pline, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
RYA3rLT9dFwyV
Największy aktualnie gazowiec na świecie – Mozah – może przetransportować do 266 tys. m³ skroplonego naturalnego gazu ziemnego.
Źródło: Nakilat, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.
Ciekawostka

Przez terytorium Polski przebiegają ważne magistrale przesyłu ropy i gazu ziemnego. W latach 60. XX wieku wybudowano rurociąg Przyjaźń, którym do naszego kraju trafia ropa z rosyjskich pól naftowych. Rurociąg dostarcza surowiec do rafinerii w Płocku. Drugą drogą dostaw ropy naftowej do Polski jest transport morski. Terminal przeładunkowy zlokalizowany jest w Porcie Północnym w Gdańsku.

Aż do roku 2015 jedyną drogą dostaw gazu ziemnego do naszego kraju był wybudowany w latach 90. XX wieku gazociąg Jamał–Europa. Z tego względu praktycznie cały import gazu pochodził z Rosji. Aby zapewnić Polsce bezpieczeństwo energetyczne, priorytetem stała się dywersyfikacjadywersyfikacjadywersyfikacja dostaw surowców. W 2006 roku podjęto decyzję o budowie gazoportu, który zlokalizowano w Świnoujściu. Do końca 2020 roku obsłużył on 120 statków LNG. Większość dostaw pochodziła z Kataru, mniejsze ilości ze Stanów Zjednoczonych oraz Norwegii.

RGwFkoAChh7lR
Gazoport w Świnoujściu
Źródło: R. Drożdżewski, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.
RoOlWYvLTtFaO
Nabrzeże w Świnoujściu, które umożliwia przeładunek LNG.
Źródło: R. Drożdżewski, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Słownik

dywersyfikacja
dywersyfikacja

różnicowanie np. asortymentu produkcji, usług czy dostawców w celu zmniejszenia ryzyka w prowadzeniu działalności gospodarczej

LNG
LNG

(ang. liquefied natural gas) skroplony gaz ziemny wysokometanowy, zamieniony w postać płynną w celu ułatwienia transportu

mazut
mazut

pozostałość po destylacji ropy naftowej pod ciśnieniem atmosferycznym; oleista ciecz o barwie od ciemnobrązowej do czarnej, wrząca powyżej temp. 350°C; jest najczęściej poddawany destylacji próżniowej w celu otrzymania frakcji olejowych (pozostałość stanowi gudron); może też być poddawany krakingowi, w którego wyniku uzyskuje się benzynę i oleje napędowe; stosowany jako paliwo do opalania kotłów
Indeks dolny Źródło: Encyklopedia PWN Indeks dolny koniec

regazyfikacja
regazyfikacja

proces przemysłowy polegający na zamianie gazu ziemnego LNG w postaci skroplonej na postać gazową

szelf
szelf

fragment dna morskiego o głębokości do 200 m

transport przesyłowy
transport przesyłowy

polega na przenoszeniu (przesyłaniu) ładunków rurociągami, taśmociągami lub przewodami