Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
bg‑red

Choroby układu krążenia

Prawidłowo funkcjonujący układ krążenia człowieka jest warunkiem sprawnego działania wszystkich pozostałych narządów. Wszelkie zaburzenia tego układu i dotykające go długotrwałe, postępujące zmiany chorobowe stanowią zagrożenie dla życia. Według statystyk choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie.

bg‑red

Najczęstsze przyczyny zgonów

1

Wśród chorób układu krążenia za największą liczbę zgonów odpowiada choroba niedokrwienna serca. Na drugim miejscu plasują się choroby naczyń mózgowych. Pierwotną przyczyną obu grup schorzeń jest miażdżyca tętnicmiażdżycamiażdżyca tętnic, która może się rozwijać w każdej tętnicy, ale najczęściej atakuje naczynia mózgowe i wieńcowenaczynia wieńcowewieńcowe, aortę oraz tętnice kończyn dolnych.

bg‑red

Rozwój miażdżycy naczyń krwionośnych

RL0sSJSfrVAfm1
Ilustracja interaktywna przedstawia dwa przepływy krwi - normalny i zaburzony na przykładzie tętnicy. W normalnym przepływie krwi i zdrowej tętnicy jest warstwa tkanki łącznej - zewnętrzna warstwa tętnicy, pod nią jest warstwa mięśni gładkich, a wnętrze tętnicy wyścieła śródbłonek. Cała tętnica jest czerwona. W przypadku zaburzonego przepływu krwi w tętnicy odkłada się blaszka miażdżycowa. Na obrazku to żółta warstwa w środku tętnicy. Opis: Blaszka miażdżycowa. Powstaje, kiedy nadmiar cholesterolu LDL we krwi przylega do ścian tętnic i wywołuje stan zapalny. W naczyniu powstaje włóknista tkanka, która składa się z włókien mięśniowych oraz elementów macierzy pozakomórkowej i zakłóca przepływ krwi.
Główną przyczyną miażdżycy są złogi cholesterolu odkładające się w ścianach tętnic. Niewykryta i nieleczona miażdżyca rozwija się bezobjawowo przez wiele lat. Często prowadzi do zawału mięśnia sercowego lub udaru mózgu.
Źródło: Photo by Blausen.com staff, courtesy of Oregon State University, Englishsquare.pl Sp. z o. o., Flickr.com, licencja: CC BY-SA 2.0.

Innym czynnikiem wpływającym na występowanie zawałów mięśnia sercowego lub udarów mózgu jest pierwotne nadciśnienie tętnicze, którego przyczyny jak dotąd nie zostały dobrze poznane. W przewlekłej postaci nadciśnienie uszkadza śródbłonek wyściełający tętnice, co powoduje tworzenie się blaszek miażdżycowych. Ich powstawanie wiąże się ze zmniejszaniem światła naczyń i sprzyja nadciśnieniu wtórnemu, które może być przyczyną np. udaru krwotocznegoudar krwotocznyudaru krwotocznego mózgu.

bg‑red

Czynniki ryzyka chorób układu krążenia

Choroby układu krążenia powstają w wyniku działania różnych czynników, nazywanych czynnikami ryzyka. Ich występowanie pozwala przewidzieć prawdopodobieństwo rozwoju choroby. Szczególnie narażone na jej rozwój są te osoby, u których występuje kilka czynników ryzyka jednocześnie.

RaY76VWvGuMwb1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA
    • Elementy należące do kategorii CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA
    • Nazwa kategorii: niemodyfikowalne czynniki ryzyka
      • Elementy należące do kategorii niemodyfikowalne czynniki ryzyka
      • Nazwa kategorii: obciążenia genetyczne
      • Nazwa kategorii: płeć męska
      • Nazwa kategorii: starszy wiek
      • Koniec elementów należących do kategorii niemodyfikowalne czynniki ryzyka
    • Nazwa kategorii: nawyki jako modyfikowalne czynniki ryzyka
      • Elementy należące do kategorii nawyki jako modyfikowalne czynniki ryzyka
      • Nazwa kategorii: nieprawidłowa dieta
      • Nazwa kategorii: dieta bogata w cholesterol
      • Nazwa kategorii: palenie tytoniu
      • Nazwa kategorii: nadużywanie alkoholu
      • Nazwa kategorii: brak lub niska aktywność fizyczna
      • Nazwa kategorii: nadmierny stres
      • Koniec elementów należących do kategorii nawyki jako modyfikowalne czynniki ryzyka
    • Nazwa kategorii: choroby jako modyfikowalne czynniki ryzyka
      • Elementy należące do kategorii choroby jako modyfikowalne czynniki ryzyka
      • Nazwa kategorii: cukrzyca
      • Nazwa kategorii: otyłość
      • Nazwa kategorii: nadciśnienie tętnicze krwi
      • Koniec elementów należących do kategorii choroby jako modyfikowalne czynniki ryzyka
      Koniec elementów należących do kategorii CZYNNIKI RYZYKA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA
Dziedziczna skłonność do chorób układu krążenia, wiek czy płeć to czynniki ryzyka, na które nie mamy wpływu. Jednak istotną rolę w rozwoju chorób układu krążenia odgrywają niewłaściwe nawyki składające się na współczesny styl życia. Nawyki te powtarzane w długim okresie mogą prowadzić do zaburzeń metabolicznych i fizjologicznych, a w rezultacie do chorób takich jak otyłość, cukrzyca czy wtórne nadciśnienie tętnicze. Schorzenia te również są zaliczane do czynników ryzyka chorób układu krążenia.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑orange

Choroby takie jak cukrzyca, otyłość czy nadciśnienie tętnicze mogą być rezultatem zarówno nieodpowiedniego stylu życia, jak i uwarunkowań genetycznych. Zastanów się, czy odziedziczenie skłonności do choroby oznacza brak naszego wpływu na jej wystąpienie i przebieg? Jakie działania należałoby polecić osobom, u których w rodzinie występują cukrzyca, otyłość i nadciśnienie tętnicze? Co osoby te powinny zrobić, jeśli podejrzewają u siebie takie choroby?

Ciekawostka
RH6OlyKBcuinb
Elektrownie węglowe są jednym ze źródeł zanieczyszczeń gleby, wody i powietrza. W 2015 roku 42% emisji CO2 na świecie było związane z produkcją energii.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Istotnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia są zanieczyszczenia powietrza, które nie tylko nasilają przebieg istniejących chorób, ale też przyczyniają się do ich powstawania. Oddychanie powietrzem o wysokich stężeniach pyłu zawieszonego PM2,5 (pył zawieszony o średnicy nie większej niż 2,5 mum) i PM10 (o średnicy nie większej niż 10 mum), tlenków siarki, węgla i azotu oraz ozonu wiąże się z takimi chorobami jak: choroba niedokrwienna sercachoroba niedokrwienna sercachoroba niedokrwienna serca, miażdżyca, udar mózguudar mózguudar mózgu czy zaburzenia rytmu sercazaburzenia rytmu sercazaburzenia rytmu serca. Związek pomiędzy poszczególnymi jednostkami chorobowymi a zanieczyszczeniem powietrza potwierdzono w licznych badaniach, ale nie do końca znany jest mechanizm wpływu zanieczyszczeń na układ sercowo‑naczyniowy. Prowadzone są dalsze badania w tej dziedzinie.

bg‑red

Profilaktyka chorób układu krążenia

Choroby takie jak miażdżycamiażdżycamiażdżyca czy nadciśnienie tętnicze rozwijają się już w dzieciństwie. Przez wiele lat nie dają żadnych objawów, a ujawniają się dopiero w razie groźnych powikłań.

R1Hpo9zvBedYT1
Obszerne zmiany miażdżycowe aorty. Preparat sekcyjny.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Nieleczona miażdżyca prowadzi do zwężenia tętnic. W wyniku pęknięcia odkładającej się w naczyniach blaszki miażdżycowej i powstania zakrzepicy dochodzi do niedrożności żył i tętnic. Wystąpienie zakrzepicy w żyłach powoduje ich nadmierne rozciąganie w wyniku gromadzenia się krwi, która nie może swobodnie przepływać. Z kolei możliwą konsekwencją zwężenia lub zablokowania przepływu krwi w tętnicach jest choroba wieńcowa serca, podczas której dochodzi do niedotlenienia mięśnia sercowego i jego niewydolności. W skrajnych przypadkach zatrzymanie przepływu krwi może być przyczyną martwicy mięśnia sercowego (zawału serca). Jeśli zostaną zablokowane tętnice mózgowe, dochodzi do niedokrwiennego udaru mózguudar niedokrwiennyniedokrwiennego udaru mózgu. Z kolei najczęstszą przyczyną krwotocznego udaru mózgu jest nadciśnienie tętnicze i związane z nim stale podwyższone ciśnienie tętnicze, które prowadzi do pękania tętnic i wylewu krwi do mózgu. Choroby układu krwionośnego rozwijają się w dzieciństwie, a ich następstwa mogą być widoczne dopiero w późniejszych latach życia. Dlatego ważne jest, aby działania mające na celu zapobieganie tym chorobom (czyli ich profilaktyka) nie ograniczały się tylko do osób starszych.

Wczesne i konsekwentne eliminowanie czynników ryzyka daje szansę na skuteczną profilaktykę i leczenie chorób układu krążenia. Profilaktyka chorób układu krążenia polega przede wszystkim na prawidłowym odżywianiu, unikaniu używek takich jak tytoń, powstrzymaniu się od nadużywania alkoholu oraz codziennej aktywności fizycznej i umiejętności radzenia sobie ze stresem.

Ciekawostka

W latach 60. XX wieku w Finlandii wschodniej notowano największą na świecie umieralność na choroby sercowo‑naczyniowe. Badania ludności wykazały bardzo duże stężenie cholesterolu we krwi, które wynikało ze spożywania tłuszczów nasyconych, głównie z przetworów mlecznych. W 1972 roku, dzięki interpelacji grupy posłów z tego regionu, fiński parlament uchwalił program profilaktyczny pod nazwą North Karelia Project. Cel programu – redukcja poziomu cholesterolu, ciśnienia tętniczego i palenia tytoniu wśród mieszkańców. Metoda – promocja zasad zdrowego stylu życia. Efekty – w latach od 1972 do 2012 stężenie cholesterolu we krwi mieszkańców Finlandii Wschodniej zmniejszyło się średnio o 21%.

bg‑red

Jak dbać o swoje serce?

R1650nrTUf6zv1
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ważne!

Czynniki ryzyka często występują jednocześnie. Im ich więcej, tym większe jest ryzyko rozwoju chorób układu krążenia. Dlatego bardzo ważne jest stosowanie zasad zdrowego stylu życia – w ten sposób ogranicza się wiele czynników ryzyka naraz.

bg‑red

Jak przeciwdziałać powstawaniu żylaków?

Żylaki obserwuje się częściej u kobiet niż u mężczyzn. Pierwsze objawy występują u co drugiej kobiety i u co piątego mężczyzny po 40. roku życia. Powstawaniu żylaków sprzyjają: siedzący i stojący tryb życia, nieodpowiedni ubiór (noszenie uciskających naczynia krwionośne ubrań) oraz palenie papierosów.

Aby przeciwdziałać powstawaniu żylaków:

RsFCHg1HM8yqz
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Słownik

cholesterol LDL
cholesterol LDL

(ang. low‑density lipoprotein – lipoproteina o niskiej gęstości) lipoproteina odpowiedzialna za transport cholesterolu z wątroby do tkanek; jej wysokie stężenie we krwi należy do czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca, zawału mięśnia sercowego oraz udaru mózgu

choroba niedokrwienna serca
choroba niedokrwienna serca

zespół objawów chorobowych spowodowany długotrwałym niedostatecznym zaopatrzeniem serca w tlen i substancje odżywcze; może prowadzić do zawału mięśnia sercowego

kwasy tłuszczowe omega‑3
kwasy tłuszczowe omega‑3

nienasycone kwasy tłuszczowe, których ostatnie wiązanie podwójne w łańcuchu węglowym znajduje się przy trzecim od końca atomie węgla; ich spożycie wiąże się z obniżeniem poziomu triglicerydówtriglicerydytriglicerydów we krwi, a regularne przyjmowanie zmniejsza ryzyko zawałów mięśnia sercowego

R1gIrmBZPRdG9
Przykładem kwasu tłuszczowego omega-3 jest kwas α-linolenowy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
miażdżyca
miażdżyca

przewlekła choroba układu krążenia polegająca na odkładaniu się złogów lipidowych (głównie cholesterolu) w postaci płytki na wewnętrznej stronie tętnic, co powoduje ich stwardnienie i zarastanie, a przez to prowadzi do zaburzeń krążenia krwi

naczynia wieńcowe
naczynia wieńcowe

naczynia krwionośne (tętnicze i żylne); tętnice wieńcowe zaopatrują mięsień sercowy w krew; naczynia wieńcowe wychodzą z początkowego odcinka aorty i oplatają mięsień sercowy, dając odgałęzienia do jego wnętrza; w przypadku zaczopowania zakrzepem któregoś z odgałęzień naczynia tętniczego następuje zawał mięśnia sercowego

tłuszcze trans
tłuszcze trans

tłuszcze nienasycone, które zawierają reszty kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans (oba atomy wodoru znajdują się po przeciwnych stronach wiązania nienasyconego); w niewielkich ilościach występują naturalnie w mleku i jego przetworach oraz czerwonym mięsie; znacznie większe ich ilości zawierają stałe tłuszcze roślinne, takie jak margaryna i masło roślinne; częste spożywanie tłuszczów trans może powodować wzrost stężenia cholesterolu LDLcholesterol LDLcholesterolu LDL we krwi, a tym samym zwiększać ryzyko chorób miażdżycowych

triglicerydy
triglicerydy

organiczne związki chemiczne należące do lipidów (tłuszczów prostych); wraz z wolnymi kwasami tłuszczowymi są materiałem energetycznym i zapasowym organizmu; gromadzą się w postaci tkanki tłuszczowej

udar mózgu
udar mózgu

zaburzenie czynności mózgu w wyniku nieprawidłowości krążenia; udar może być krwotoczny (wywołany wylewem krwi do mózgu) lub niedokrwienny (wywołany zatrzymaniem dopływu krwi do mózgu); w wielu przypadkach stanowi zagrożenie życia

udar krwotoczny
udar krwotoczny

zespół objawów klinicznych spowodowany nagłym wylewem krwi z pękniętego naczynia krwionośnego

udar niedokrwienny
udar niedokrwienny

zespół objawów klinicznych spowodowanych gwałtownym zatrzymaniem dopływu krwi do mózgu, czego przyczyną jest zwężenie lub całkowite zamknięcie światła naczyń tętniczych; udar niedokrwienny stanowi 85–90% wszystkich udarów

zaburzenia rytmu serca
zaburzenia rytmu serca

stan nieregularnych skurczów mięśnia sercowego, często wiążący się z ich zbyt wysoką częstotliwością (powyżej 60 do 100 uderzeń na minutę)