bg‑red

Dlaczego serce musi korzystać z dodatkowego źródła ukrwienia, skoro ciągle wypełnione jest przepływającą przez nie krwią?

Serce jest narządem, którego ciągła funkcja, jaką jest pompowanie krwi, wymaga sprawnego i wydajnego systemu zasilania w energię w postaci ATPATPATP. Choć narząd ten waży średnio 270 g u kobiet i 320 g u mężczyzn, co stanowi jedynie ok. 0,4% masy ciała, zużywa ok. 30 ml tlenu na minutę, czyli prawie 10% tlenu pobranego podczas wymiany gazowej w płucach. Porównując zapotrzebowanie serca na tlen z innym intensywnie pracującym narządem – mózgiem, który stanowi 2% masy ciała i zużywa 20%, możemy wyliczyć, że zapotrzebowanie na tlen mięśnia sercowego wynosi 0,1 ml/g/min, natomiast mózgu – 0,06 ml/g/min. Widzimy więc, że stosunkowo niewielki narząd, jakim jest serce, ma ogromne zapotrzebowanie na tlen. Serce wykorzystuje go do oddychania wewnątrzkomórkowego tlenowego, aby zapewnić sobie energię do pracy. Zarówno w stanie spoczynku naszego organizmu, jak i maksymalnej aktywności zapotrzebowanie serca na tlen musi być całkowicie zaspokojone, aby praca serca nie uległa przerwaniu. Zadanie to jest spełniane właśnie przez układ wieńcowy, którego naczynia muszą zaopatrzyć w krew każdy fragment miokardiummiokardiummiokardium, a ich dysfunkcja w konsekwencji może powodować bóle, zawał oraz zgon.

bg‑red

Anatomia układu wieńcowego

RAy07hhQaaT2B1
Na grafice przedstawiono schemat serca z zaznaczonymi naczyniami wchodzącymi w skład krążenia wieńcowego serca. Od aorty wychodzi prawa tętnica wieńcowa, która wraz ze swoimi odgałęzieniami okala prawą stronę serca oraz lewa tętnica wieńcowa, od której odchodzą dwie główne gałęzie: gałąź okalająca oraz gałąź międzykomorowa przednia. Obok gałęzi międzykomorowej przedniej biegnie żyła wielka serca również posiadająca liczne odgałęzienia.
Krążenie wieńcowe serca.
Źródło: Servier Medical Art HEART VASCULARIZATION, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Naczynia zaopatrujące serce w krew tworzą charakterystyczny wzór, który kojarzył się anatomom badającym ten narząd z wieńcem okalającym głowę. Z tego względu nazwano je wieńcowymi, od łacińskiego słowa corona, czyli „wieniec”. Głównymi naczyniami wchodzącymi w skład układu krążenia wieńcowego są dwie tętnice nasierdziowe, położone w zewnętrznej warstwie serca (nasierdziunasierdzienasierdziu). Odchodzą one nad płatkami półksiężycowatymi prawym i lewym od rozszerzonego początku aorty, zwanego opuszką. Od dwóch głównych tętnic wieńcowych odchodzą naczynia, które tworzą liczne, coraz mniejsze rozgałęzienia, sięgające w głąb wsierdziawsierdziewsierdzia. Lewa tętnica wieńcowa dzieli się na gałąź międzykomorową przedniągałąź okalającą, natomiast od prawej tętnicy wieńcowej odchodzą gałąź międzykomorowa tylnagałąź brzeżna prawa. Ostatnim elementem dostarczającym krew w układzie wieńcowym są tętniczki i naczynia włosowate, które zaopatrują każdy fragment mięśnia sercowego. Na skutek intensywnej pracy komórek mięśniowych serca do krwi trafiają dwutlenek węgla i inne produkty przemian metabolicznych. Odtlenowana krew odprowadzana jest z układu wieńcowego przez żyły wieńcowe do zatoki wieńcowej.

ROj0xXdQncqM8
Krążenie wieńcowe odbywa się w bardzo licznych naczyniach. Ilustracja przedstawia model wypreparowanych naczyń wieńcowych z zaznaczeniem zaopatrzenia serca przez lewą tętnicę wieńcową (na czerwono) i prawą tętnicę wieńcową (na żółto). Dzięki tej sieci możliwe jest też powstanie krążenia obocznego, w wyniku zatoru w którymś z naczyń.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
bg‑red

Odmiany anatomiczne tętnic wieńcowych

Większość populacji ludzkiej ma dwie tętnice wieńcowe, które równomiernie zaopatrują mięsień sercowy w krew. Występują też jednak pewne odmiany anatomiczne krążenia wieńcowego. U części osób (szacuje się, że u ok. 15%) lewa tętnica zaopatruje w krew większy obszar serca. W niektórych przypadkach występuje pojedyncza tętnica wieńcowa, która dostarcza krew zarówno do lewej, jak i prawej części serca. Innym wariantem anatomicznym układu wieńcowego może być obecność dodatkowej tętnicy wieńcowej. Występowanie pojedynczej lub dodatkowej tętnicy wieńcowej jest stosunkowo rzadkie (0,6–1,3%) i traktowane jako anomalia rozwojowa.

R1KL37oef17qf1
Grafika przedstawia schemat budowy serca i naczyń wieńcowych. Z górnej części serca wychodzą główne naczynia - aorta układająca się w łuk, żyła główna, żyły oraz tętnice płucne. Ścianę serca unaczyniają liczne cieńsze naczynia. Z aorty po prawej oraz lewej stronie serca wychodzą prawa i lewa tętnica wieńcowa z licznymi odgałęzieniami. Obok lewej tętnicy wieńcowej biegnie żyła wielka serca, której odgałęzienia zbierają krew ze ściany serca.
Główne naczynia wieńcowe odchodzą od aorty, następnie stopniowo się rozgałęziają, umożliwiając dotarcie krwi do każdego fragmentu mięśnia sercowego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Tętnica wieńcowa lewa zaopatruje w krew:

Tętnica wieńcowa prawa zaopatruje w krew:

  • ściany lewego przedsionka

  • ściany lewej komory

  • mięśnie brodawkowate komory lewej

  • ⅔ przegrody międzykomorowej

  • węzeł zatokowo‑przedsionkowy u 40% osób

  • ściany prawego przedsionka

  • ściany prawej komory

  • mięśnie brodawkowate komory prawej

  • ⅓ przegrody międzykomorowej

  • węzeł zatokowo‑przedsionkowy u 60% osób

bg‑red

Fizjologia krążenia wieńcowego

Układ wieńcowy ma za zadanie przetaczać krew zgodnie z zapotrzebowaniem energetycznym serca, które ulega ciągłym skurczom i rozkurczom. Fizjologia pracy serca wymaga stałego dopływu substancji odżywczych i tlenu do kardiomiocytówkardiomiocytykardiomiocytów. Ciśnienie perfuzyjneciśnienie perfuzyjneCiśnienie perfuzyjne układu wieńcowego związane jest z ciśnieniem w aorcie i ciśnieniem w przedsionku prawym. W obu przypadkach ciśnienia te są praktycznie stałe, co zapewnia stabilność ciśnienia perfuzyjnego w naczyniach wieńcowych. Przepływ wieńcowy uzależniony jest od średnicy naczyń, nacisku wywieranego zewnętrznie na ściany naczyń i od ich tonusutonustonusu wewnętrznego. Podobnie jak w innych naczyniach układu krążenia możliwa jest regulacja przepływu krwi w wyniku działania układu nerwowego i hormonów, reakcji zachodzących w obrębie śródbłonka oraz działania mięśniówki naczyń krwionośnych. Dzięki tym mechanizmom zapewnione jest względnie stałe ciśnienie wewnątrz naczyń, a drobne naczynia chronione są przed nadmiernym ciśnieniem.

bg‑red

Patofizjologia krążenia wieńcowego

Dzięki bogatej sieci naczyniowej układ krążenia wieńcowego charakteryzuje się pewną tolerancją na zwężenia występujące w głównych naczyniach krwionośnych. Z tego powodu objawy chorób naczyń wieńcowych pojawiają się zwykle stosunkowo późno, gdy opór w naczyniach jest wysoki, a blaszka miażdżycowablaszka miażdżycowablaszka miażdżycowa często zamyka już światło tętnic w ponad 50%.

RPxL2lfX4FTX41
Ilustracja przedstawia przybliżenie na tętnicę wieńcową serca. Oznaczono w niej blaszkę miażdżycową. W świetle tętnicy widoczne są czerwone krwinki. Mają one postać owalną, spłaszczoną. Wzdłuż ścianki tętnicy, na niewielkim odcinku widoczne są zgrubienia. Powoduje to zmniejszenie światła tętnicy. Te zgrubienia tworzą blaszki miażdżycowe. Przez takie przewężenie spowodowane zgrubieniem, przepływa mniejsza ilość czerwonych krwinek.
Blaszka miażdżycowa zmniejsza światło tętnicy wieńcowej.
Źródło: Scientific Animations , licencja: CC BY-SA 4.0.
bg‑red

Rezerwa wieńcowa

Sprawność pracy serca zależna jest od podaży tlenu docierającego do kardiomiocytów. W ciągu doby mięsień sercowy jest w stanie wyprodukować ok. 5 kg ATP, z czego 80% zużywane jest na skurcz i rozkurcz kardiomiocytów, a 20% służy jako substrat energetyczny dla układu przewodzenia i do zasilania kanałów jonowych oraz dostarczane jest do szlaków metabolicznych zachodzących w sercu. W trakcie wysiłku naczynia układu wieńcowego muszą zaopatrywać w krew szybko i intensywnie kurczące się kardiomiocyty. Pozwala na to tzw. rezerwa wieńcowa. Oznacza to, że zdolność przepływu krwi przez naczynia wieńcowe nie jest maksymalna w trakcie spoczynku i może zostać znacznie zwiększona podczas wysiłku fizycznego. Wynosi ona nawet 300–400% więcej w stosunku do wartości spoczynkowej. Tak duża rezerwa sprawia, że w trakcie maksymalnego wysiłku możliwe jest zaspokojenie podaży tlenu i pozostawienie jeszcze pewnego zapasu. Dzięki temu krążenie wieńcowe u osób zdrowych nie stanowi czynnika ograniczającego maksymalną aktywność fizyczną organizmu.

Słownik

anoksja
anoksja

niedobór tlenu w tkankach, na skutek zaburzeń krążenia krwi lub niedotlenienia krwi

aorta
aorta

(gr. aeiro – dźwigam, unoszę w górę) największa tętnica, odpowiedzialna za odprowadzanie utlenowanej krwi z lewej komory serca

ATP
ATP

adenozyno‑5′-trifosforan, nukleotyd adeninowy, zbudowany z adeniny, rybozy i trzech reszt fosforanowych; związek wysokoenergetyczny

blaszka miażdżycowa
blaszka miażdżycowa

zmiana występująca w świetle tętnic zbudowana z komórek zapalnych i cholesterolu

ciśnienie perfuzyjne
ciśnienie perfuzyjne

ciśnienie wywierane przez przepływ płynu ustrojowego przez tkankę lub narząd

dyfuzja
dyfuzja

(łac. diffusio – rozlanie) samorzutny proces, którego rezultatem jest mieszanie się materii; dyfuzja towarzyszy procesom fizycznym i chemicznym; jednym z jej rodzajów jest samorzutne, bezładne mieszanie się gazów

ischemia
ischemia

zmniejszenie przepływu krwi w określonej okolicy ciała; upośledzenie dopływu krwi do tkanki, narządu lub tylko do ich części powstaje w wyniku zwężenia lub zamknięcia tętnic doprowadzających krew; bywa następstwem skurczu tętnic (np. zblednięcie), zmian w ścianie tętnicy (miażdżyca, zapalenie), zatoru w świetle tętnic lub ucisku

kardiomiocyty
kardiomiocyty

komórki mięśnia sercowego

miokardium
miokardium

mięśniówka serca

nasierdzie
nasierdzie

błona surowicza pokrywająca mięsień sercowy (śródsierdzie); nasierdzie jest zbudowane z tkanki łącznej, ściśle przylegającej do śródsierdzia

tonus
tonus

napięcie mięśni

wsierdzie
wsierdzie

pokryta śródbłonkiem łącznotkankowa błona wyściełająca komory i przedsionki serca