Retoryka – znaczenie pojęcia

Słowo „retorykaretorykaretoryka” bywało różnie rozumiane. Niekiedy utożsamiano je ze stylistyką albo uważano za synonim oratorstwaoratorstwooratorstwa. Wyraz wywodzi się z języka greckiego, w którym rethoriké oznacza sztukę mówienia, a raczej – umiejętność przemawiania. Początków tej dyscypliny upatruje się w wydarzeniach, które miały miejsce w V w. p.n.e. na Sycylii. Obalono tam miejscowego tyrana, a konsekwencją przewrotu były procesy sądowe, w których pokrzywdzeni przez władcę musieli udowadniać przed sądem swoje racje do odszkodowań. Jeden z filozofów opracował wówczas zasady głoszenia wystąpień sądowych, które miały skutecznie przekonywać.

Już w Grecji można dostrzec dwa odmienne podejścia do retoryki jako sztuki, która stała się podstawą wykształcenia obywatela. Platon (424 r.–348 r.) zarzucał retorom, że dążą do udowodnienia rzeczy, które mogą być niezgodne z prawdą i moralnością, więc w rzeczywistości posługują się kłamstwem. Inni jednak – na czele z Gorgiaszem (ok. 480 r.–ok. 385 r.), filozofem uważanym za „ojca” retoryki – wskazywali na neutralny charakter retoryki: sama sztuka pięknego i skutecznego przemawiania nie ma nic wspólnego z rozróżnianiem prawdy i fałszu, może więc zostać użyta zarówno w słusznej, jak i niesłusznej sprawie.

Obecnie retorykę definiuje się jako sztukę tworzenia perswazyjnejperswazjaperswazyjnej wypowiedzi ustnej lub pisemnej. Wypowiedź retoryczna zbudowana jest na określonych zasadach i często ma praktyczne zastosowanie w debatach politycznych, społecznych lub w sądownictwie.

Retoryka w renesansie

R8hflkvHkM12D1

Obraz przedstawia starszego mężczyznę siedzącego przy stole. Mężczyzna ubrany jest w czarną sutannę. Zapisuje coś gęsim piórem w księdze, którą trzyma uniesioną lewą dłonią. W pobliżu mężczyzny leżą biało‑czerwone szaty biskupie.

Retoryka rozwijała się w starożytności: Grecy i Rzymianie traktowali ją jako wiedzę i umiejętność niezbędną do udziału w życiu społecznym i wykorzystywaną głównie w sądownictwie, polityce i działalności artystycznej. W następnych epokach nie tylko korzystano z podstaw antycznej retoryki, ale i rozwijano tę sztukę.

Retoryka miała bardzo duże znaczenie w renesansie. Nauczano jej w szkołach jako jednej z głównych dziedzin filologicznych. Traktowano ją jako istotny element dziedzictwa antycznego, ale także sięgano po nią w praktycznych, istotnych sytuacjach, np. podczas zjazdów sejmików i sejmów czy w trakcie dysputdysputadysput religijnych. Retoryka była postrzegana jako nieodzowny składnik szeroko pojętej pedagogiki – za ideał wychowawczy uważano wykształconego oratora, który wykorzystuje umiejętności przemawiania lub pisania mów, by aktywnie uczestniczyć w działalności społecznej.

Nastawienie parenetyczneparenetycznyparenetyczne można również dostrzec w polityce Towarzystwa Jezusowego - zakonu, do którego Piotr Skarga wstąpił w wieku 33 lat. Dydaktyka realizowana za pośrednictwem retoryki okazywała się szczególnie ważna w polemikach religijnych. Nacisk na wykształcenie retoryczne pozwalał kształtować sprawnych mówców, którzy potrafili przekonywać do swych racji w sporach z innowiercami.

Piotr Skarga – retor

RV3PvTOSyvrhI1

Zdjęcie przedstawia pomnik. Na owalnej kolumnie znajduje się postać stojącego mężczyzny. Jest w długiej szacie, ma przewieszoną przez szyję stułę. Trzyma uniesioną w górę prawą rękę, a w dłoni książkę.

Piotr Skarga poznał zasady retoryki podczas studiów w Akademii Krakowskiej. W latach 1552–1555 pobierał tam nauki zakończone otrzymaniem tytułu bakałarzabakałarzbakałarza, co wiązało się m.in. z przejściem kursu retoryki. Jednak znaczenie, jakie Skarga uzyskał w staropolskim piśmiennictwie, nie wynika z przyswojenia przez niego teorii, lecz jest efektem późniejszej wieloletniej praktyki kaznodziejskiej oraz talentu (umiejętne obrazowanie za pomocą m.in. anaforyanaforaanafory i paralelizmuparalelizmparalelizmu). Docenił go m.in. Zygmunt III Waza, który tuż po koronacji powołał Skargę na nieistniejące dotąd stanowisko kaznodziei królewskiego. Jezuita pełnił jego obowiązki niemal do samej śmierci.

Niewiele dokumentów pochodzących z epoki wskazuje na Piotra Skargę jako retora. Ich zawartość w dużym stopniu zależy od tego, czy ich autorami są katolicy, czy przeciwnicy religijni. Pierwsi podkreślają umiejętności krasomówczekrasomówstwokrasomówcze Skargi, potwierdzane przez tłumy uczestniczące w jego kazaniach w świątyniach Krakowa czy Wilna. Pośrednio o wysokiej jakości piśmiennictwa i praktyki oratorskiej autora Kazań sejmowych poświadczają przedstawiciele innych wyznań, a więc – paradoksalnie – krytycy tych wystąpień. Zarzucali oni Skardze gwałtowność i brak tolerancji, ale i wskazywali na jego skuteczność w roli polemisty.

Program oratorski Piotra Skargi

Piotr Skarga w broszurze zatytułowanej Na artykuł o jezuitach zjazdu sędomierskiego sam charakteryzował swój cel jako mówcy:

Słownik