Przed Konstantynem

MegaryjskaMegaraMegaryjska kolonia Byzantion powstała ok. 660 r. p.n.e. we wschodniej TracjiTracjaTracji, nad cieśniną Bosfor, oddzielającą Europę od Azji. Nazwę miasto zawdzięczało na wpół mitycznemu królowi Byzasowi, który według podań miał stanąć na czele grupy Megaryjczyków szukających terenów na założenie nowej siedziby. Od samego początku dogodne położenie miasta było źródłem zarówno jego powodzenia, jak i problemów. Styk Europy i Azji był bowiem punktem, w którym przecinały się nie tylko drogi handlowe, ale także interesy wielkich mocarstw. Od początku miasto było częstym obiektem napaści ze strony barbarzyńskich Traków, natomiast w połowie VI w. p.n.e. dostało się we władanie ekspansywnego imperium perskiegoimperium Achemenidów (Persja)imperium perskiego. W następnych stuleciach Byzantion uznawało nad sobą hegemonię Aten, Sparty i Macedonii, by w połowie II w. p.n.e. na trwałe znaleźć się w rzymskiej strefie wpływów. Wcielona ostatecznie do cesarstwa w 73 r. dawna grecka kolonia weszła wówczas w długi okres prosperityprosperitaprosperity. Do czasów Konstantyna nic jednak nie zapowiadało sukcesu, jaki miał się stać jej udziałem.

Herodian Historia Cesarstwa Rzymskiego

Największe wówczas i kwitnące miasto Tracji, posiadające wielką liczbę mieszkańców i znaczne zasoby pieniężne; dzięki bowiem swojemu położeniu w najwęższym miejscu cieśniny wiodącej do PropontydyPropontydaPropontydy posiadało wielkie dochody z opłat portowych i rybołówstwa, a że miało także wielki i urodzajny obszar na lądzie, więc zarówno z morza, jak i z lądu poważne ciągnęło zyski.

Herodian Źródło: Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz.
R1Tdki860tihU
Położenie miasta Byzantion po europejskiej stronie cieśniny Bosfor. Nazwa tej greckiej kolonii posłużyła nowożytnym historykom do ukucia terminu Bizancjum na określenie późnoantycznego i średniowiecznego cesarstwa wschodniorzymskiego. Sami „Bizantyńczycy” do końca istnienia swego państwa nazywali się Romaioi (Rzymianami).
Źródło: Evil berry, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Stolica chrześcijańskiego cesarstwa

W przeciwieństwie do swych poprzedników na cesarskim tronie Konstantyn nie prześladował chrześcijan. Wprost przeciwnie – otwarcie sprzyjał wyznawcom Chrystusa, doceniając zarówno spójność i prostotę ich doktryny religijnej, jak i sprawność spajającej wspólnotę chrześcijańską organizacji kościelnej. W 312 r.bitwa przy moście Mulwijskim312 r., kiedy to, w przekonaniu Konstantyna, Bóg chrześcijan umożliwił mu zjednoczenie pod swym władaniem zachodniej części imperium, cesarz nawrócił się na nową wiarę i zaczął ostentacyjnie podkreślać swe przywiązanie do wyznania chrześcijańskiego.

Stara stolica, Rzym, i znajdująca się tam elita senatorska pozostawały niechętne zrywającym z tradycyjnymi wierzeniami grecko‑rzymskimi nowinkom religijnym Konstantyna. Z niechęcią patrzono na licznych chrześcijan na cesarskim dworze, z oburzeniem przyglądano się pomijaniu odwiecznych rytuałów podczas świąt publicznych. Cesarz zdawał sobie sprawę z tych nastrojów, a w związku z tym, że Rzym i tak tracił na znaczeniu ze względu na swe położenie na uboczu wielkiego imperium, Konstantyn postawił sobie za cel założenie nowej stolicy dla nowego, chrześcijańskiego, cesarstwa. Pod uwagę brano wiele miejscowości, jednak wojna z Licyniuszem i trudy poniesione podczas oblężenia Byzantion zadecydowały, że właśnie to miejsce miało się stać centrum konstantyńskiego państwa.

Zosimos Nowa historia

[Konstantyn] szukał miasta, które byłoby odpowiednikiem Rzymu i gdzie mógłby wznieść pałac królewski. […] udał się do Bizancjum. Był pełen podziwu dla położenia miasta; postanowił je rozbudować i przystosować do potrzeb rezydencji cesarskiej. […] Ponieważ chciał, żeby miasto stało się jeszcze większe, piętnaście stadiów [ok. 3 km] za starym murem otoczył je nowym, który oddzielał cały przesmyk od morza do morza.

Zosimos Źródło: Zosimos, Nowa historia, ks. II, XXX.
R1Pjfy9Krxj1H
Mapa Konstantynopola autorstwa Cristofora Buondelmontiego jest najstarszą zachowaną do dziś mapą tego miasta. Powstała w 1422 r. i jako jedyna przedstawia stan bizantyńskiej (wschodniorzymskiej) stolicy przed tureckim podbojem w 1453 r. Podczas gdy dolna część mapy ukazuje samo miasto Konstantyna i morze Marmara, górny jej fragment przedstawia oddzieloną od stolicy zatoką Złoty Róg Galatę – osadę zamieszkaną w XV w. przez włoskich Genueńczyków. Natomiast po prawej stronie mapy możemy dostrzec wody cieśniny Bosfor i ledwo zarysowane wybrzeże Azji Mniejszej. Wskaż i nazwij przynajmniej dwie słynne bizantyńskie budowle wyobrażone na powyższej mapie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Konstantynopol. Nowy Rzym

Nowa stolica została ostatecznie poświęcona 11 maja 330 r. W ciągu sześciu lat, jakie dzieli ten moment od nadania miastu miana Konstantynopola (324 r.), jego teren zapełnił się nowymi budynkami, wspaniałymi monumentami i obiektami użyteczności publicznej. Wiele skarbów, które znalazło się w dawnym Byzantion, pochodziło z pogańskich świątyń i kaplic z terenów całej Grecji, plądrowanej przez specjalnych komisarzy na polecenie samego cesarza. Powstający w błyskawicznym tempie Konstantynopol miał być drugim Rzymem, musiał więc przytłaczać przepychem, monumentalnością budowli i wyjątkowością znajdujących się w nim dzieł sztuki. Jednak na tym nie poprzestano. Nova Roma (łac., Nowy Rzym) miała przypominać starą stolicę nie tylko pod względem architektonicznym. Stąd w Konstantynopolu powstał senat, a mieszkańcy zostali zwolnieni z płacenia podatków i zapewniono im dostęp do darmowego zboża. Wszystko wzorem rozwiązań „starego” Rzymu.

Sokrates Scholastyk Historia Kościoła

[Konstantyn] rozbudował więc dawne Byzantion, otoczył je murami i przyozdobił przeróżnymi budowlami; uczynił z niego miasto równe Rzymowi, stolicy świata, zmienił jego nazwę na Konstantynopol (tj. miasto Konstantyna) i w specjalnej ustawie zapewnił mu tytuł drugiego Rzymu. Ustawa ta wyryta została na kamiennej kolumnie i wystawiona na widok publiczny w tak zwanym Strategium w pobliżu posągu, przedstawiającego cesarza na koniu.

Sokrates Źródło: Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, tłum. S.J. Kazikowski, ks. I, 16.

Słownik

bitwa przy moście Mulwijskim
bitwa przy moście Mulwijskim

bitwa, w wyniku której Konstantyn pokonał swojego rywala Maksencjusza i przejął władzę nad zachodnią częścią imperium rzymskiego; według chrześcijańskich przekazów źródłowych tuż przed bitwą cesarz miał doznać objawienia: Kiedy słońce zeszło już z południa i dzień począł się chylić ku zachodowi, ujrzał [Konstantyn] na niebie słup światła w kształcie krzyża, a na nim napis głoszący: w tym zwyciężaj (Sokrates Scholastyk, Historia Kościoła, tłum. S.J. Kazikowski, ks. I, 2)

imperium Achemenidów (Persja)
imperium Achemenidów (Persja)

starożytne państwo irańskie w zachodniej Azji istniejące w latach 550–330 p.n.e.; u szczytu potęgi imperium perskie rozciągało się od wschodnich Bałkanów (Tracji) i Egiptu po tereny dzisiejszego Pakistanu

Megara
Megara

(gr. Megara, „duże, eleganckie domy, dwory”) starożytna grecka polis (miasto‑państwo) położona w Attyce, w niewielkiej odległości od Aten

Propontyda
Propontyda

termin, którym starożytni Grecy określali współczesne Morze Marmara, czyli zbiornik wodny znajdujący się między cieśninami Dardanele i Bosfor

prosperita
prosperita

(od łac. prosperitas – powodzenie, pomyślność) okres najwyższego rozwoju, rozkwitu.

Tracja
Tracja

(łac. Thracia) w starożytności kraina położona między Dunajem, Morzem Czarnym i Morzem Egejskim

Słowa kluczowe

Bizancjum, Byzantion, Hagia Sophia, hipodrom, Konstantyn Wielki, Konstantynopol, Tracja

Bibliografia

Christ K., Historia Cesarstwa Rzymskiego. Od Augusta do Konstantyna, Poznań–Gniezno 2016.

Jaczynowska M., Dzieje Imperium Romanum, Warszawa 1995.

Konstantynopol. Nowy Rzym, red. nauk. Leszka M. J., Wolińska T., Warszawa 2011.

Odahl Ch., Konstantyn i chrześcijańskie cesarstwo, Oświęcim 2015.

Ziółkowski A., Historia Rzymu, Poznań 2008.