Wielokulturowość

Wielokulturowość to występowanie w określonej przestrzeni (np. w państwie, regionie, mieście) grup o różnych charakterystykach kulturowych. Odmienność ta może być warunkowana wieloma czynnikami, na przykład wyznawaną religią lub pochodzeniem etnicznym jednostek zaliczanych do innej kultury.

bg‑green

Skąd się bierze wielokulturowość? Czy na takie pytanie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi?

Wielokulturowość jest zawsze konsekwencją ruchliwości przestrzennej (migracji) lub podboju jednej grupy przez inną. Czasami obie te przyczyny łączą się ze sobą. Tak jest na przykład w wypadku kolonializmu, który w drodze podboju podporządkowywał państwom europejskim kraje i ludy o różnej kulturze i organizacji społecznej. Rozpad imperiów kolonialnych nie zlikwidował jednak powiązań społecznych, politycznych i gospodarczych ani różnic kulturowych. Wywołał natomiast migracje z dawnych kolonii do krajów dawnych kolonizatorów. Wszystkie inne (poza migracjami i podbojami) zjawiska, uznawane za przyczyny wielokulturowości, mają charakter pośredni, bo są w istocie przyczynami procesów migracyjnych. Można zaliczyć do nich na przykład różnice ekonomiczne między Północą a Południem, sytuację na rynku pracy współczesnych gospodarek Europy Zachodniej, polityki migracyjne i zagrożenia wynikające z konfliktów militarnych.

bg‑green

Jakie są konsekwencje wielokulturowości rozumianej jako występowanie na określonym obszarze ludzi żyjących według norm stworzonych w obrębie różnych kultur? Czy te konsekwencje można określić jako jednoznacznie negatywne lub pozytywne?

Można je ujmować w wielu różnych wymiarach: politycznym, społecznym, kulturowym, ekonomicznym. Ich ocena jest zależna od poziomu asymilacjiasymilacjaasymilacji społecznej i integracji kulturowej między społeczeństwem przyjmującym przedstawicieli obcej kultury a przybyszami. Wpływ na te konsekwencje ma także bieżąca polityka społeczna i migracyjna oraz narracja polityczna. Konflikty w społeczeństwie wielokulturowym może wywołać nie tylko obiektywne zróżnicowanie (np. w zakresie uwarunkowanych religijnie wartości albo poziomu życia), ale i manipulowanie opinią publiczną. Wielokulturowość może być zatem zarówno źródłem rozwoju, jak i zarzewiem konfliktu. Jak każde zróżnicowanie społeczne.

Źródła wielokulturowości współczesnej Europy

Wielokulturowość współczesnej Europy nie jest zjawiskiem nowym. Została ukształtowana historycznie w procesie wyłaniania się obecnej struktury państw. Natomiast w wyniku procesów migracyjnych zapoczątkowanych w II połowie XX wieku wielokulturowość Europy uzyskała nową jakość. Dzięki tym procesom niektóre społeczeństwa europejskie stały się istną mozaiką kultur.

RtYSso7Ei0jSS
Kontekst historyczny Złożone procesy gospodarcze, polityczne i oczywiście kulturowe w państwach europejskich, począwszy od wczesnego średniowiecza, tworzyły na niektórych obszarach domkniętych granicami państw mozaikę kulturową różnych grup etnicznych, różniących się pochodzeniem, czasem zasiedlenia tych terenów, językiem, a w niektórych przypadkach również religią. Dobrą ilustracją tego zjawiska jest Sycylia z czasów Rogera II, gdzie w jednym państwie żyli Arabowie, Grecy, ludność włoska i normańscy zdobywcy.
Europa feudalna nie była w stanie zlikwidować odrębności politycznej, a przede wszystkim kulturowej terenów wchodzących w skład ówczesnych państw. Tak było w Hiszpanii, Francji, Niemczech czy Anglii. Podobnie wyglądało Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie. W niektórych krajach do dziś nie udało się zlikwidować różnic etnicznych i kulturowych. Dobrą ilustracją zróżnicowania tożsamości kulturowych w obrębie jednego kraju są Baskowie i Katalończycy w Hiszpanii, Walijczycy i Szkoci w Anglii, Walonowie i Flamandowie w powstałej w XIX wieku Belgii.
Pomiędzy władzą centralną, a niektórymi narodowościami do dziś istnieje ostry konflikt polityczny spowodowany dążeniem tych etniczności do większej autonomii lub niepodległości.

Problemy funkcjonowania tak rozumianych narodowości najczęściej jednak rozwiązywane są w ramach istniejącego ładu demokratycznego. Mimo różnic wspólnoty polityczne w poszczególnych państwach odwołują się do wspólnych kulturowych korzeni europejskich, wartości podzielanych zarówno przez dominującą większość, jak i mniejszości etniczne. Dysponują wspólnym językiem urzędowym oraz systemem instytucjonalnego państwa zapewniającego równe prawa i uczestnictwo we wszystkich wymiarach życia społecznego, ekonomicznego i politycznego. Bycie Walijczykiem, Katalończykiem czy Flamandem oznacza swobodę korzystania ze wszystkich praw obywatelskich w ramach istniejącego porządku prawnego., Wiek XX W dwudziestym wieku wynikająca ze zróżnicowania kulturowego sytuacja społeczna w Europie zaczęła się komplikować. W okresie międzywojennym imigranci zaczęli napływać do niektórych państw europejskich. Przybywali z innych krajów europejskich o niższym tempie rozwoju gospodarczego, jak również z krajów pozaeuropejskich, najczęściej z kolonii. Z reguły nie nabywali pełnych praw obywatelskich. Ich pobyt traktowany był jako pobyt tymczasowy, a ich aktywność ekonomiczna (praca) miała uzupełnić deficyt siły roboczej, będący konsekwencją ubytków demograficznych wywołanych I wojną światową i rozwojem gospodarczym krajów przyjmujących.
Demontaż systemu kolonialnego radykalnie zwiększył liczbę imigrantów w poszczególnych krajach europejskich i – co jest najistotniejsze w przypadku wielokulturowości – byli to imigranci odmienni od większości społeczeństwa kraju, do którego przybywali. Różnice dotyczyły: wyglądu fizycznego (odmienności rasowe), języka, religii, wartości, norm, wzorów kulturowych respektowanych przez nich i podtrzymywanych również w nowym środowisku kulturowym krajów przyjmujących., Wiek XXI Wspólnota europejska i kraje stowarzyszone są nadal atrakcyjnym celem migracji. Przy tym wyraźnie należy oddzielić dwa strumienie migracji.
  • Pierwszy to przepływy w obrębie Unii Europejskiej obywateli państw członkowskich, którzy zgodnie z wewnętrznymi przepisami mają prawo pobytu w dowolnie wybranym kraju wspólnoty i możliwość korzystania z rynku pracy, zabezpieczeń społecznych, systemu instytucjonalnego. W niektórych państwach mogą uczestniczyć również w wyborach na poziomie lokalnym. Polityka w stosunku do tej kategorii imigrantów musi spełniać standardy unijne, czyli zapewniać dostęp do zasobów, jakimi to społeczeństwo dysponuje.
  • Drugi to napływ imigrantów spoza UE oraz obecność w tych społeczeństwach osób i zbiorowości kulturowych tworzonych przez kolejne pokolenia wcześniej przybyłych imigrantów. Według Eurostatu w styczniu 2018 roku na terytorium UE mieszkało 22,3 mln imigrantów spoza Unii Europejskiej. Krajami najbardziej atrakcyjnymi dla imigrantów były w tym czasie: Wielka Brytania, Niemcy, Francja, kraje Beneluksu i Włochy.
R1HXVufq7IqCI
W Niemczech w 2018 roku było 1 476 410 Turków (czyli 13,5% imigrantów). Polacy w tym samym czasie stanowili 7,9% imigrantów (860 145). Podobnie jest w Wielkiej Brytanii, gdzie drugą, po Hindusach, populacją imigrantów są Polacy (w 2015 było tam 776 603 Hindusów i aż 703 050 Polaków). Biorąc pod uwagę te dane, rozważ inne, poza wymienionymi w lekcji, wymiary wielokulturowości. Czy potrafisz na przykład znaleźć kontekst, w którym Polaków połączysz z jednej strony z Anglikami i Niemcami, a z drugiej z Hindusami i Turkami?
Źródło: domena publiczna.

Polityka wobec przedstawicieli obcych kultur

Wyzwaniem dla społeczeństw przyjmujących imigrantów, a przede wszystkim rządów tych państw było zdefiniowanie polityki w stosunku do „innych”, „obcych”, różniących się pod względem wyglądu fizycznego, ubioru, kompetencji językowych i kulturowych – przybyszów spoza krajów europejskich. Politykę w stosunku do imigrantów warunkowały wewnętrzne regulacje prawne i rozwiązania instytucjonalne poszczególnych państw, na przykład dotyczące obywatelstwa, ale również i międzynarodowe konwencje dotyczące praw człowieka. Niezwykle złożonym dylematem i zarazem wyzwaniem dla polityki w stosunku do imigrantów jest respektowanie i otaczanie opieką państwa przyjmującego odrębności kulturowej zbiorowości imigranckich. Kryzys migracyjny, jaki jest udziałem krajów europejskich w latach 20. XXI wieku, dowodzi, że na poziomie UE trudno wypracować jednolite stanowisko wobec rosnącej liczby imigrantów usiłujących znaleźć dla siebie lepsze warunki egzystencji w krajach unijnych.

Europejskie państwa przyjmujące imigrantów realizowały różne, zmieniające się w czasie polityki integracyjne w stosunku do przybyszów. Wynikały one z wcześniejszych doświadczeń państw migracyjnych: USA, Kanady, Australii. Ponadto państwa europejskie też miały własne doświadczenia wynikające z istnienia wielonarodowych państw i przepływów ludności pomiędzy krajami europejskim oraz metropoliami kolonialnymi. Najogólniej rzecz ujmując, polityka integracji imigrantów może być realizowana przez kraje przyjmujące w dwóch wariantach:

  • obiektem polityki są jednostki, z ich indywidualnymi charakterystykami: płeć, wykształcenie, rasa, przynależność etniczna;

  • obiektem polityki są zbiorowości, grupy o odrębnych cechach kulturowych; w tym wypadku mamy do czynienia z respektowaniem wielokulturowości w polityce integracyjnej.

Z tych dwóch rozwiązań wynikają praktyki integracyjne poszczególnych państw, które prezentujemy poniżej jako modele integracji.

R1Cd6xjPCAwZ81
Mapa świata, Modele integracji na przykładzie wybranych państw. na której zaznaczone są: [bold]Francja[/] Model republikański zakłada asymilację imigrantów, którzy zobowiązani są do respektowania wartości konstytuujących polityczną wspólnotę narodową. Uzyskanie obywatelstwa, naturalizacja jest relatywnie łatwa, a zgodnie z [font-style: italic;]ius soli[/], urodzone dzieci imigrantów stają się automatycznie obywatelami francuskimi. Uzyskanie obywatelstwa ma umożliwić integrację migranta ze społeczeństwem francuskim. Jednakże polityka ta nie dała oczekiwanych rezultatów, szczególnie w przypadku ludności muzułmańskiej, która sukcesywnie napływała do Francji. Obecnie, podobnie jak w innych krajach, coraz większą wagę przywiązuje się do edukacji imigrantów.[bold]Stany Zjednoczone[/] To model tygla wielokulturowego, w którym z rzeszy imigrantów ma się wykształcić w procesie asymilacji homogeniczne, niezróżnicowane etnicznie i kulturowo społeczeństwo amerykańskie. Zakłada się, że nabędą oni wszystkie podstawowe cechy społeczeństwa amerykańskiego, wyzbywając się wcześniejszej tożsamości etnicznej i kulturowej. Chociaż obiektem polityki były i są jednostki, a nie zbiorowości (grupy odmienne kulturowo), nie zapobiegło to tworzeniu enklaw etnicznych w wielkich miastach amerykańskich, a także – w zmienionych warunkach politycznych, społecznych i ekonomicznych – względnie trwałych wspólnot imigranckich.[bold]Niemcy[/] Niemcy realizowały odmienny model polityki, umożliwiając wejście imigrantom ([font-style: italic;]gastarbeiterom[/]) na niemiecki rynek pracy (Niemcy zawarły z Turcją umowę o naborze pracowników w 1961 roku, w czasie wielkiego [font-style: italic;]boomu gospodarczego[/]), wyłączając jednocześnie ich z uczestnictwa w innych obszarach życia społecznego. Można stwierdzić, że taka polityka była rzeczywistym brakiem polityki integracyjnej. Mimo wprowadzenia w 1973 roku zakazu rekrutacji pracowników z zagranicy liczba imigrantów sukcesywnie rosła. Niemcy otworzyły się na imigrantów z Europy Wschodniej (tzw. [font-style: italic;]aussiedlerów[/]), czyli osoby mające niemieckie pochodzenie oraz uchodźców politycznych. Obowiązywanie zasady [font-style: italic;]ius sanguinis[/] powodowało, że obywatelstwa nie mogli uzyskać imigranci, nawet bardzo długo mieszkający w tym państwie. Dopiero w końcu lat 90. XX wieku nastąpiła zmiana polityki migracyjnej poprzez rozszerzenie prawa do naturalizacji dla ludności niemającej niemieckiego pochodzenia oraz przyznawanie obywatelstwa dzieciom imigrantów stałe mieszkającym w Niemczech ([font-style: italic;]ius soli[/]). W XXI wieku w Niemczech uchwalono nowe prawo imigracyjne i wprowadzono kursy integracyjne (naukę języka i kultury obywatelskiej Niemiec), które stały się kursami obowiązkowymi.[bold]Wielka Brytania[/] Model brytyjski zakłada istnienie obok siebie różnorodnych kultur imigranckich w społeczeństwie przyjmującym ([font-style: italic;]salad bowl[/]). Metafora sałatki warzywnej dobrze oddaje tę politykę: składniki wielokulturowego społeczeństwa istnieją obok siebie, nie mieszając się ze sobą. W modelu tym brakuje jasno sformułowanej polityki integracyjnej. Zróżnicowanie kulturowe społeczeństwa jest naturalne i nie wynika jedynie z napływu migrantów. Każda grupa musi mieć równe szanse uczestnictwa w życiu publicznym i społecznym, nabycie obywatelstwa jest relatywnie łatwe. Różnorodność rasowa i etniczna społeczeństwa brytyjskiego, szczególnie wielkich brytyjskich metropolii, jest tak skomplikowana, że zdaniem niektórych badaczy dotychczasowe instytucjonalne rozwiązania już się nie sprawdzają. Konieczne jest szukanie nowych sposobów radzenia sobie z tym hiperzróżnicowaniem. W ostatnich latach w polityce integracyjnej coraz większą wagę przywiązuje się do wyposażenia imigrantów w niezbędną wiedzę, umożliwiającą łatwiejsze funkcjonowanie w społeczeństwie przyjmującym (uczenie języka, reguł prawno-instytucjonalnych i kultury kraju przyjmującego).NiderlandyMjanma
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

asymilacja
asymilacja

(z łac. assimilatio, od silimils – podobny) przystosowanie się do życia w innej, obcej grupie przez przyjęcie jej kultury i przyswojenie sobie cech właściwych tej grupie

denizen
denizen

termin określający osobę mającą pozwolenie na pobyt w danym kraju i tym samym prawa do pracy, zasiłku, bezpłatnej opieki zdrowotnej, a w niektórych krajach do uczestnictwa w wyborach lokalnych

integracja społeczna
integracja społeczna

sytuacja, w której imigranci o określonych cechach (płeć, wykształcenie, wiek) zajmują w kraju przyjmującym podobne lub identyczne miejsce jak inni jego obywatele o tych samych cechach społecznych

ius domicili
ius domicili

cudzoziemiec nabywa prawo do obywatelstwa po określonym prawnie czasie nieprzerwanego pobytu w danym kraju

ius soli
ius soli

prawo ziemi: prawo do obywatelstwa nabywa dziecko z samego faktu urodzenia się w danym państwie

ius sanguinis
ius sanguinis

prawo do obywatelstwa przysługuje dziecku, którego przynajmniej jedno z rodziców było obywatelem tego państwa

kultura dominująca
kultura dominująca

kultura większości społeczeństwa zróżnicowanego etnicznie, religijnie

mniejszość etniczna
mniejszość etniczna

zbiorowość zamieszkująca terytorium zajmowane przez inny naród, o odrębnym pochodzeniu, języku, kulturze, a często również religii

multikulturalizm
multikulturalizm

podejście w polityce w stosunku do imigrantów, zakładające możliwość podtrzymywania i kultywowania rodzimych kultur w kraju przyjmującym

transnarodowość
transnarodowość

uczestnictwo w życiu społecznym, ekonomicznym, codziennym więcej niż jednego kraju, dzięki tworzeniu sieci nieformalnych instytucjonalnych powiązań imigrantów tak z krajem pochodzenia, jak i z krajem przyjmującym