Zakończenie wojny z I koalicją

Rz3r7diHOTL5N1
Cesarz Napoleon w swoim gabinecie w Tuileries, 1812 r. Obraz znanego malarza Jacques’a Louisa Davida (1748‑1825). Artysta przedstawił Napoleona w mundurze pułkownika grenadierów piechoty Gwardii Cesarskiej. Pierwszy medal z lewej strony przypięty do kurtki to Order Korony Żelaznej, odznaczenie za zasługi napoleońskiego Królestwa Italii. Drugi to medal Legii Honorowej. Zwróć uwagę na prawą dłoń cesarza, która schowana jest mundurze. To charakterystyczna poza Napoleona. Do dziś pionowa kieszeń zapinana na zamek po lewej stronie nazywana jest kieszenią napoleońską.
Źródło: Jacques-Louis David, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wiosną 1796 r. Napoleon Bonaparte, 27‑letni generał artylerii i pogromca paryskiego spisku monarchistów, został mianowany dowódcą frontu włoskiego. Zamierzał on uderzyć stamtąd w kierunku północnym, by zagrozić Wiedniowi. Za jego sprawą odcinek zmagań ustępujący dotąd znaczeniem frontowifrontfrontowi nad Renem niespodziewanie stał się najważniejszym teatrem wojny. Po błyskawicznym rozgromieniu armii piemonckiej Francja zajęła Sabaudię z Niceą, wkrótce zaś w wyniku klęski Austriaków pod Lodi – całą Lombardię z Mediolanem, gdzie proklamowano Republikę Lombardzką o ustroju wzorowanym na francuskim. W ciągu zaledwie kilku miesięcy Francuzi zdobyli panowanie nad większą częścią terytorium Italii, łącznie z Państwem Kościelnym. Do Paryża trafiały obfite kontrybucje w pieniądzu i dziełach sztuki.

Porażki zmusiły Austrię do zawarcia rozejmu, a następnie pokoju w Campo Formio w 1797 r. Na jego mocy Habsburgowie zrzekli się Lombardii oraz południowych Niderlandów i terenów Rzeszy na zachód od Renu. Francja uzależniła od siebie także Holandię, tworząc tam Republikę Batawską, i większość państw włoskich. Założona przez Napoleona w północnej Italii Republika Cisalpińska dawała Włochom nadzieję na rychłe zjednoczenie (jej trójkolorowy, zielono‑biało‑czerwony, sztandar, wzorowany na rewolucyjnej chorągwi Francuzów, stał się flagą narodową Włoch).

R1MNwY3kDLpEw
Generał Bonaparte wydaje rozkazy, bitwa pod Lodi 1796 r., Louis‑François Lejeune. Wskaż na obrazie Napoleona.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wyprawa egipska i początek wojny z II koalicją

RQUTyKpfDdIdH1
Portret Karola Talleyranda namalowany przez Pierre’a‑Paula Prud’hona. Talleyrand był biskupem, czy jakieś elementy jego stroju wskazują na to, że był przedstawicielem stanu duchownego? Wskaż jakie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Antyrewolucyjna koalicja się rozpadła, a Anglia ściągnęła całą flotę do ochrony wybrzeży, obawiając się, że Francja podejmie inwazję na wyspy. Było to jednak nierealne, DyrektoriatDyrektoriatDyrektoriat postanowił więc zorganizować wyprawę do Egiptu, tureckiej prowincji, w której rządzili Mamelukowie, uznający zwierzchnictwo sułtana. Francuzi chcieli w ten sposób zagrozić wpływom brytyjskim w LewancieLewantLewancie, a nawet zachwiać pozycją Kompanii WschodnioindyjskiejKompania WschodnioindyjskaKompanii Wschodnioindyjskiej. Członkom Dyrektoriatu dało to okazję do pozbycia się z kraju Bonapartego, który korzystając z narastającego niezadowolenia ludności, mógłby w drodze zamachu stanu sięgnąć po władzę. Wreszcie pomysłodawca egipskiej awantury, minister spraw zagranicznych Karol Talleyrand, kierował się także interesem osobistym, Anglicy bowiem sowicie wynagrodzili go za oddalenie widma francuskiej inwazji.

R1193o2JmVQyA
Napoleon w Egipcie autorstwa Wojciecha Kossaka. Kossak namalował ten obraz w 1911 r. Jak myślisz, dlaczego polski malarz, tworzący prawie 100 lat po rządach Napoleona tak często wracał do tematu wojen napoleońskich?
Źródło: Wojciech Kossak, 1911, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W maju 1798 r. wojska ekspedycyjne rozbiły siły Mameluków w bitwie pod piramidami. Napoleon opanował Egipt, ale okręty brytyjskie pod wodzą admirała Horatia Nelsona zniszczyły flotę francuską u przylądka Abukir. Francuzi znaleźli się w pułapce, a próba przedarcia się przez Syrię spełzła na niczym. Na domiar złego z początkiem 1799 r. Wielka Brytania, Austria i Rosja przy współudziale Turcji i Neapolu zawiązały II koalicję antyfrancuską. Wspierane przez Rosjan wojska austriackie doprowadziły do wyparcia Francuzów z Italii. Odpowiedzialność za losy republiki podjął wówczas gen. André Masséna. Rozbił on siły koalicji w bitwie pod Zurychem i zmusił armię gen. Aleksandra Suworowa do wycofania się do Bawarii. Cesarz rosyjski Paweł I winą za klęskę obarczył Austriaków i odwołał swe wojska do kraju. Rewolucyjna Francja jeszcze raz została uratowana, chociaż zmęczenie społeczeństwa wojną i niechęć do rządów dyrektoriatu owocowały kolejnymi rojalistycznymi spiskami.

1

Konsulat, czyli kres rewolucji

RGWaIu9jGj4Vl1
Satyryczne przedstawienie przewrotu 18 brumaire’a. Na ilustracji Napoleon ze swoimi grenadierami wypędzający członków Rady Pięciuset. Na bębnie napis: Niech żyje wolność. Pod stopami Napoleona dokumenty, na których jest napisane: Rezygnacja z funkcji przewodniczącego, Lista członków Rady Pięciuset. Autorem ilustracji jest James Gillray, jeden z najbardziej znanych karykaturzystów swoich czasów. Wskaż członków rady Pięciuset. W jaki sposób przedstawił ich autor?
Źródło: James Gillray, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Obawiający się o swą przyszłość, członkowie Dyrektoriatu za radą Emmanuela Sieyèsa postanowili oddać władzę Napoleonowi, który powrócił z Egiptu incognitoincognitoincognito. 9 listopada 1799 r. doszło do przewrotu, który zgodnie z obowiązującym kalendarzem rewolucyjnym nazwano zamachem 18 brumaire’a VIII roku ery republikańskiej. Na mocy opracowanej zawczasu i teraz ustanowionej konstytucji władzę wykonawczą otrzymali trzej konsulowie, mianowani na 10‑letnią kadencję. Daleko idącemu osłabieniu uległa władza ustawodawcza: projekty uchwał zgłaszał pierwszy konsul (urząd ten objął, rzecz jasna, sam Bonaparte) po konsultacji z pozostałymi, następnie trafiały one do Rady Stanu, potem miał nad nimi dyskutować TrybunattrybunatTrybunat, wreszcie zaś przegłosowywała je trzecia izba, zwana Ciałem Prawodawczym. Zgodność ustaw z konstytucją badać miał Senat, którego członków mianował dożywotnio pierwszy konsul. Nowa konstytucja oznaczała zatem odejście od zasad politycznych Deklaracji praw człowieka i obywatela z 1789 r., lecz zarazem przywracała niezależność władzy od nieprzewidywalnego ludu.

R6MJCD5pgrFq11
Karykatura przedstawiająca Paula Barrasa w towarzystwie dwóch nagich tancerek. Barras (1755‑1829) był jedną z głównych postaci polityki francuskiej okresu Dyrektoriatu. Słynął z braku moralności. Jak myślisz, kto odchyla zasłonę?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ze zwyczajami republikańskimi zerwano też w stworzonych przez rewolucyjne ustawodawstwo departamentach i niższych jednostkach administracji, gdzie urzędnicy pochodzili teraz z nominacji. W ten sposób powstał niezwykle sprawny aparat państwowy, który przetrwał liczne przewroty w XIX i XX w., a charakterystyczny dlań centralizmcentralizmcentralizm do dziś cechuje ustrój Francji. Sprzeczne z rewolucyjnymi zasadami, choć zgodne z powszechną praktyką, było powołanie tajnej policji, kontrolującej obywateli na każdym kroku. Z punktu widzenia rewolucjonistów krokiem wstecz było zniesienie w 1801 r. konstytucji cywilnej duchowieństwa i zawarcie konkordatukonkordatkonkordatu ze Stolicą Apostolską, co unormowało stosunki państwo – Kościół, a także przywrócenie kalendarza gregoriańskiego cztery lata później. Zmianom towarzyszyły znamienne gesty, takie jak ogłoszenie amnestii i zaproszenie emigrantów do powrotu, bez prawa jednak do odszkodowań za utracony majątek. Dawało to monarchistom nadzieję, że konsulat będzie tylko etapem przejściowym ku restauracji ancien régime’uancien régimeancien régime’u.

R13IVoaHCtXyu1
Kodeks Napoleona wprowadzony we Francji w 1804 r. przez Napoleona Bonapartego.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ustanowienie Konsulatu uznaje się za symboliczny koniec rewolucji francuskiej. Bonaparte nie skreślał jednak całego jej dorobku i np. w dziedzinie legislacji był kontynuatorem jej dzieła. Wprowadzone we Francji w 1804 r. prawo cywilne, zwane Kodeksem NapoleonaKodeks NapoleonaKodeksem Napoleona, ugruntowało wolność zawierania umów oraz równość wobec prawa i zniesienie przywilejów stanowych, a także nienaruszalność własności.

Tytuł konsula to dla Bonapartego było za mało. W marcu 1804 r. Senat zwrócił się do niego z prośbą, by koronował się na cesarza. Przeprowadzono ogólnokrajowy plebiscyt, którego wyniki okazały się dla Napoleona korzystne. Z woli ludu 2 grudnia 1804 r. został koronowany w paryskiej katedrze Notre Dame, przyjmując tytuł cesarza.

R1Z1hmUicynbU1
Mapa ilustruje Europę w czasach napoleońskich. Francja w 1804 roku zajmowała obecny teren Francji oraz, Danii, zachodnich Niemiec. Ziemie włączone do Francji do 1812 roku Holandia, centralna część Włoch. Chorwacja, Hiszpania. Kraje uznające zwierzchnictwo Napoleona w 1912 roku południowo- wschodnia Polska, Niemcy, Austria, Szwajcaria, północ i południe Włoch. Bitwy: 1810 Fuengirola, 1809 Talavera, 1808 Przeł. Samosierra, 1813 Vitoria, 1809 Saragossa, 1805 Przy;. Trafalgar, 1800 Marengo, 1814 La Rotherie 1814, 1814 Loan, 1815 Waterloo, 1806 Auer, 1798 Rzym, 1800 Hohenlinden, 1805 Ulm, 1806 Jena, 1806 Auerstedt, 1813 Lipsk, 1809 Wagram, 1805 Austerlitz, 1805 Aspern, 1809 Raszyn, 1812 Studzianka, 1812 Orsza, 1812 Smoleńsk, 1812 Witebsk, 1812 Borodino, 1807 Iława.
Wymień państwa, które powstały w Europie po 1804 r.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Koniec wojny z II koalicją

RbGnRoEkE9Rm31
Generał Jourdan na czele żołnierzy – kampania 1794 r. Jean‑Baptiste Jourdan (1762‑1833) przyczynił się do zwycięstwa Francji pod Hondschoote 8 września 1793 r. i wkrótce został mianowany naczelnym wodzem. Miesiąc później wygrał bitwę pod Wattignies, gdzie Francja starła się wojskami I koalicji. 12 czerwca 1794 r. zdobył Charleroi, a 26 wygrał decydującą bitwę pod Fleurus, Przegrał jednak pod Neumarck z arcyksięciem Karolem i z tego powodu stracił dowództwo. Trafił do Rady Pięciuset, w której zajmował się głównie organizacją wojska. Wskaż na ilustracji generała Jourdana.
Źródło: Victor Adam, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kampania 1800 r. przyniosła klęskę Austrii. Szczęśliwa wygrana Francuzów w bitwie pod Marengo – której losy rozstrzygnęły się w momencie, gdy austriacki generał Michael von Melas pisał już do Wiednia o zwycięstwie – oraz ich triumf pod Hohenlinden zmusiły Habsburgów do zawarcia pokoju w Lunéville w 1801 r. Utrwalał on panowanie Francji nad Italią, powtarzając ustalenia traktatu z Campo Formio. Z koalicji definitywnie wyłamał się wówczas car Paweł I, zapowiadając nawet rosyjską inwazję na Indie, która mogłaby zagrozić brytyjskim wpływom. Niebezpieczeństwo oddaliła jednak rychła śmierć cesarza, zamordowanego w wyniku przewrotu pałacowego za wiedzą jego synów, Aleksandra, który objął tron po ojcu, i Konstantego.

R17sUvTTQpO0w
II koalicja antyfrancuska. Bitwa pod Marengo 1800 r. Decydująca bitwa drugiej kampanii włoskiej Napoleona Bonapartego, stoczona w dniu 14 czerwca 1800 r. z armią austriacką, zakończona zwycięstwem Francuzów, jej następstwem było wycofanie się Austriaków z Włoch. Określ, które to wojska francuskie.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

ancien régime
ancien régime

(fr., stary ustrój, dawny porządek) nazwa absolutystycznego systemu społeczno‑politycznego, panującego w monarchicznych państwach Europy XVIII w., w szczególności we Francji; w czasie i po rewolucji francuskiej pojęcie to stało się synonimem rządów przedrewolucyjnych

centralizm
centralizm

system organizacji rządów oparty na podporządkowaniu niższych szczebli administracji państwowej władzom centralnym zachowującym większość uprawnień

Dyrektoriat
Dyrektoriat

rząd Republiki Francuskiej w latach 1795–1799

front
front

rejon bezpośrednich działań wojennych
(definicja na podstawie słownika PWN)

incognito
incognito

(wł. nieznany) nieoficjalnie, skrycie, tajnie; zachowanie anonimowości, zatajenie tożsamości

Kodeks Napoleona
Kodeks Napoleona

(franc. Code Napoléon, Code civil) francuski kodeks cywilny z 1804 r., opracowany za konsulatu Napoleona Bonapartego, który wywarł duży, osobisty wpływ na szybkie tempo prac kodyfikacyjnych i niekiedy uczestniczył w tych pracach
(definicja na podstawie Encyklopedii PWN)

Kompania Wschodnioindyjska
Kompania Wschodnioindyjska

holenderska kompania handlowa w latach 1602‑1798; otrzymała od Stanów Generalnych monopol na handel na wschód od Przylądka Dobrej Nadziei i na zachód od Cieśniny Magellana; rywalizowała z kupcami portugalskimi oraz angielskimi

konkordat
konkordat

dwustronna umowa między władzą państwową a Stolicą Apostolską, określająca pozycję Kościoła katolickiego w danym państwie, regulująca m.in. kwestie własności Kościoła i wpływu władz na obsadę stolic biskupich

Lewant
Lewant

(z wł. levante – wschód) określenie państw leżących na wschodnim, azjatyckim wybrzeżu Morza Śródziemnego

trybunat
trybunat

(łac.) urząd, godność trybuna; urzędowanie trybuna; ciało polityczne we Francji podczas konsulatu (1799—1804), rozważające projekty prawodawcze
(definicja na podstawie M. Arcta, Słownik ilustrowany języka polskiego)

Słowa kluczowe

Napoleon Bonaparte, Francja, koalicja, Kodeks Napoleona, Dyrektoriat, Konsulat, epoka napoleońska

Bibliografia

A. Manfred, Napoleon Bonaparte, tłum. A. Szymański, Warszawa 1980.

A. Zahorski, Napoleon, Warszawa 1982.

K. Sójka‑Zielińska, Kodeks Napoleona. Historia i współczesność, Warszawa 2008.

P. Miguel, Tak żyli ludzie w czasach Napoleona 1795–1815, Wrocław 1994.

Wielka Historia Świata, t. 1–12 (praca pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności), Świat Książki 2004–2006

Seria Historia powszechna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011‑2019.