Początki życia politycznego

Jesienią 1831 r., po upadku powstania listopadowego, Królestwo Polskie opuściła blisko 50‑tysięczna rzesza Polaków. Znajdowali się wśród nich członkowie rządu, posłowie i senatorowie, sympatycy powstania, a przede wszystkim walczący w nim szeregowcy i oficerowie.

Mikołaj I

Wkrótce dużą część z nich udało się Mikołajowi IMikołaj IMikołajowi I zawrócić – car ogłosił amnestię, czyli darowanie kar, w zamian za przysięgę lojalności. We Francji (i nie tylko) pozostali jedynie ci, których w kraju czekał wyrok śmierci, a ich majątki skonfiskowano. Ci, którym car nigdy nie zapomniał udziału w wojskowym sprzysiężeniu lub rewolucyjnym rządzie, sejmowego aktu detronizacji, rozniecania powstania na Ziemiach Zabranych. Swój pobyt na emigracji traktowali oni jako tymczasowy – jako czas, który muszą wykorzystać na przygotowanie politycznej i zbrojnej walki o niepodległość Polski. Ilustracja poniżej przedstawia polskiego emigranta przyjmowanego we Francji.

R1dZFbq0782jB
XIX‑wieczna anonimowa grafika przedstawiająca scenę przyjęcia polskiego emigranta we Francji. Polscy emigranci – zazwyczaj wykształceni, z doświadczeniem wojskowym – stanowili zdecydowanie największą grupę wśród ówczesnych politycznych emigrantów: Rosjan, Włochów czy Niemców.
Źródło: domena publiczna.

Już w listopadzie 1831 r. powstał w Paryżu Komitet Tymczasowy Emigracji Polskiej, szybko jednak upadł, nie znajdując poparcia wśród polskich emigrantów. Przede wszystkim dlatego, że na jego czele stanął ostatni premier powstańczego rządu – Bonawentura NiemojowskiBonawentura NiemojowskiBonawentura Niemojowski. Tymczasem wśród polskich wychodźców wrzało i rosła potrzeba rozliczeń. Niedługo później dawni działacze Towarzystwa Patriotycznego utworzyli na emigracji Komitet Narodowy Polski (KNP). Na jego czele stanął Joachim LelewelJoachim LelewelJoachim Lelewel, historyk i działacz polityczny – niekwestionowany autorytet wśród sporej liczby emigrantów. Cieszył się sympatią przedstawicieli dawnej opozycji sejmowej i demokratycznych radykałów. Podobnie jak oni krytycznie oceniał dotychczasowe działania polskich elit, a jego wizja przyszłej Polski jako republiki stała się hasłem dużej części emigracyjnego środowiska. Środkiem do realizacji tego celu miała być współpraca z siłami rewolucyjnymi w Europie, zwłaszcza z włoskimi karbonariuszamikarbonariuszekarbonariuszami i rosyjskimi rewolucjonistami. Pod koniec 1832 r. KNP ogłosił odezwę Do Braci Rosjan, wzywając do wspólnej walki z caratem. Zaprotestowała wówczas gromko ambasada rosyjska w Paryżu i główni działacze komitetu dostali nakaz opuszczenia Francji.

Bonawentura Niemojowski
Joachim Lelewel

Po opuszczeniu Francji zwolennicy Lelewela nawiązali w Szwajcarii kontakty z włoską organizacją emigracyjną Młode Włochy Giuseppe MazziniegoGiuseppe MazziniGiuseppe Mazziniego. Wkrótce, wiosną 1834 r., działacze emigracyjni z Niemiec, Włoch i Polski powołali Młodą EuropęMłoda EuropaMłodą Europę, wspólną organizację spiskową, w której skład weszła także powołana przez Lelewela Młoda PolskaMłoda PolskaMłoda Polska. Przetrwała cztery lata, a później część jej działaczy przystąpiła do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego.

Giuseppe Mazzini

Pozostający we Francji emigranci – wśród nich m.in. Maurycy Mochnacki (na zdjęciu poniżej) – nie zaprzestali aktywności ani burzliwych dyskusji. Potrzeba wskazania przyczyn klęski powstania i zbudowania strategii na przyszłość doprowadziła do utworzenia dwóch wielkich stronnictw emigracyjnych, które w odmienny sposób podchodziły do tych kluczowych spraw.

R6QCQ3NG7g969Maurycy Mochnacki, działacz rewolucyjny, uczestnik i kronikarz powstania listopadowego, a także świetny publicysta polityczny. W odezwie „Do Polaków bawiących w Paryżu” na prezesie Bonawenturze Niemojowskim nie zostawił suchej nitki. Wcześniej zasłynął przenikliwością, z jaką przewidywał, że powstanie upadnie z powodu braku jasnego planu działania i rzeczywistego wsparcia elit Królestwa Polskiego. Nie pomylił się zbytnio. Poszukaj informacji o jego życiu i działalności w przededniu powstania listopadowego.
Maurycy Mochnacki, działacz rewolucyjny, uczestnik i kronikarz powstania listopadowego, a także świetny publicysta polityczny. W odezwie „Do Polaków bawiących w Paryżu” na prezesie Bonawenturze Niemojowskim nie zostawił suchej nitki. Wcześniej zasłynął przenikliwością, z jaką przewidywał, że powstanie upadnie z powodu braku jasnego planu działania i rzeczywistego wsparcia elit Królestwa Polskiego. Nie pomylił się zbytnio. Poszukaj informacji o jego życiu i działalności w przededniu powstania listopadowego.
Źródło: wikipedia.org, domena publiczna.

Towarzystwo Demokratyczne Polskie

Dużą rolę w dziejach polskiej emigracji odegrało Towarzystwo Demokratyczne Polskie (TDP), założone w 1832 r. przez kilku działaczy‑współpracowników Lelewela z Wiktorem HeltmanemWiktor HeltmanWiktorem Heltmanem na czele. Opuścili oni Komitet Tymczasowy Emigracji Polskiej, szukając lepszej formuły dla wyrażenia swoich radykalnych poglądów. Uważali, że powstanie listopadowe upadło z powodu nierozwiązanych problemów społecznych, czyli zaniedbania kwestii chłopskiej. W ciągu kilku lat TDP wyrosło na najpopularniejszą organizację – liczyło blisko 2 tys. działaczy.

Wiktor Heltman

TDP widziało przyszłą Polskę jako demokratyczną republikę z nowatorskim programem społecznym. Jego przywódcy deklarowali walkę o wolność siłami własnymi narodu polskiego, w tym mas chłopskich. Aby je pozyskać, planowali likwidację pańszczyznypańszczyznapańszczyzny i przeprowadzenie uwłaszczeniauwłaszczenieuwłaszczenia. Chcieli odrodzenia Polski w granicach z 1772 r., czyli sprzed pierwszego rozbioru, zorganizowanej na zasadzie federacji zamieszkujących ją narodów. Dopuszczali możliwość współpracy z postępowymi siłami w Rosji.

TDP współpracowało z organizacjami spiskowymi w kraju, tworzącymi się na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego, w Galicji i Rzeczypospolitej Krakowskiej. Jego działacze uczestniczyli także we wszelkich rewolucyjnych zamieszkach w Europie – we Frankfurcie nad Menem, w Szwajcarii czy Sabaudii. Te akcje, tyleż szaleńcze, co całkowicie nieskuteczne, inspirował Giuseppe Mazzini. W ten właśnie sposób polscy działacze szukali nowych metod działania, rozbudowywali ideowe sojusze i nabywali doświadczenia w walce o własne cele polityczne.

R1Hj0NYxMAw9z„Mały Manifest TDP” opublikowany w 1832 stanowił pierwszy program tej największej, emigracyjnej organizacji. Cechował się ostrym radykalizmem i surowo rozliczał dotychczasowe elity Królestwa Polskiego za upadek powstania. Gdy na początku istnienia TDP rozgorzały w nim ostre spory wewnętrzne i od organizacji oddzieliła się grupa lewicowych działaczy, spisano nowy manifest ideowy. Tzw. „Wielki Manifest” uchwalony w 1836 roku w Poitiers stał się głównym aktem politycznym organizacji demokratów, jego ogólnym programem i wytyczną działania.  Zawarta w nim całościowa wizja demokratyzacji Polski oddziaływały przez wiele następnych dziesięcioleci na ideologię zarówno polskich, jak i europejskich organizacji politycznych. A do tego był to kawał świetnej literatury.
„Mały Manifest TDP” opublikowany w 1832 stanowił pierwszy program tej największej, emigracyjnej organizacji. Cechował się ostrym radykalizmem i surowo rozliczał dotychczasowe elity Królestwa Polskiego za upadek powstania. Gdy na początku istnienia TDP rozgorzały w nim ostre spory wewnętrzne i od organizacji oddzieliła się grupa lewicowych działaczy, spisano nowy manifest ideowy. Tzw. „Wielki Manifest” uchwalony w 1836 roku w Poitiers stał się głównym aktem politycznym organizacji demokratów, jego ogólnym programem i wytyczną działania.  Zawarta w nim całościowa wizja demokratyzacji Polski oddziaływały przez wiele następnych dziesięcioleci na ideologię zarówno polskich, jak i europejskich organizacji politycznych. A do tego był to kawał świetnej literatury.
Źródło: Polona.pl, dostępny w internecie: Biblioteka Narodowa, domena publiczna.

Hotel Lambert

Emigracja miała także swój odłam konserwatywny, którego przywódcą został książę Adam Jerzy CzartoryskiAdam Jerzy CzartoryskiAdam Jerzy Czartoryski. Stronnictwo jego zwolenników przybrało nazwę Hotel Lambert, wywodzącą się od nazwy paryskiej siedziby księcia (na ilustracji poniżej). Zakładali oni, że drogą do odzyskania niepodległości jest szeroko rozbudowana akcja dyplomatyczna, a niezbędną okolicznością – wybuch wojny europejskiej. Ów obóz polityczny dysponował niemałymi środkami finansowymi i zaufaniem emigracyjnej starszyzny wojskowej. Przede wszystkim zaś – co odróżniało go od szukającego „wsparcia ludów” TDP – miał rozległe kontakty wśród europejskich elit politycznych, szczególnie we Francji i Wielkiej Brytanii.

Adam Jerzy Czartoryski
R13fBM4jLxovKHotel Lambert, czyli położony na wyspie św. Ludwika paryski pałac został zakupiony tanio przez żonę księcia Adama Czartoryskiego, Annę z Sapiehów, w początku lat 40. XIX wieku, Było to możliwe tylko dzięki temu, że ówcześnie była tu jedna z najgorszych dzielnic Paryża. W emigracyjnej siedzibie sztabu politycznego księcia Czartoryskiego mieścił się słynny salon, w którym bywali Fryderyk Chopin, Adam Mickiewicz i Cyprian Kamil Norwid. Pałac, idealnie wkomponowany w niewielki trójkątny teren, zachwycał pięknym wystrojem aż do początku XXI wieku. Spłonął w nocy z 8 na 9 lipca 2013 roku.
Hotel Lambert, czyli położony na wyspie św. Ludwika paryski pałac został zakupiony tanio przez żonę księcia Adama Czartoryskiego, Annę z Sapiehów, w początku lat 40. XIX wieku, Było to możliwe tylko dzięki temu, że ówcześnie była tu jedna z najgorszych dzielnic Paryża. W emigracyjnej siedzibie sztabu politycznego księcia Czartoryskiego mieścił się słynny salon, w którym bywali Fryderyk Chopin, Adam Mickiewicz i Cyprian Kamil Norwid. Pałac, idealnie wkomponowany w niewielki trójkątny teren, zachwycał pięknym wystrojem aż do początku XXI wieku. Spłonął w nocy z 8 na 9 lipca 2013 roku.
Źródło: Tangopaso,, wikipedia.org, domena publiczna.

Początkowo przedstawiciele stronnictwa skupiali się na przypominaniu brytyjskiej i francuskiej opinii publicznej o konieczności respektowania postanowień kongresu wiedeńskiegokongres wiedeńskikongresu wiedeńskiego w kwestii ziem polskich. Jednak pod wpływem haseł demokratycznych, głoszonych przez TDP, program Hotelu Lambert rozbudowano i unowocześniono. Poszerzono go o postulaty społeczne: zniesienie pańszczyzny i stopniowe uwłaszczenie chłopów. Książę Czartoryski tworzył plany powstania zbrojnego jako głównego sposobu odzyskania niepodległości, przy szerokim wsparciu dyplomatycznym na forum europejskim. Polska miała być monarchią konstytucyjnąmonarchia konstytucyjnamonarchią konstytucyjną, podobnie jak było nią Królestwo Kongresowe, funkcjonujące na ziemiach zaboru rosyjskiego przed powstaniem listopadowym.

R14tZ4jlhE2RM
Polonez Chopina – Bal w Hôtel Lambert. To wizja życia na emigracji zaprezentowana przez ówczesnego malarza Teofila Kwiatkowskiego – wytworna, wskazująca na ciągłość historyczną i piękno tradycji, ale mająca również wymowę symboliczną. Na ilustracji można rozpoznać Fryderyka Chopina przy fortepianie i jego przyjaciół, artystów na emigracji, w tym żywo gestykulującego Adama Mickiewicza. Są także przedstawiciele familii Czartoryskich, a więc przywódców obozu politycznego. Siwowłosy książę Adam stoi w płaszczu królewskim, jego żona, księżna Anna (w lewej części obrazu), zaangażowana w pomoc emigrantom filantropka, ma na sobie kostium wzorowany na stroju Barbary Radziwiłłówny. U jej boku stoją ich dorosłe dzieci: opierający dłoń na biodrze Władysław i patrząca na nas Izabella, kontynuatorzy dzieła rodziców, ubrani w stroje narodowe. Na dalszym planie widać sztandary wojskowe, symbolizujące gotowość Polaków do walki. Można też dostrzec średniowiecznego bohatera Zawiszę Czarnego (jako ideał rycerza).
Źródło: wikipedia.org, domena publiczna.

Słownik

Hotel Lambert
Hotel Lambert

nazwa powstałego w 1833 r. na emigracji we Francji ugrupowania konserwatywnego kierowanego przez księcia Adama Czartoryskiego; obóz ten liczył na interwencję państw zachodnich w sprawie polskiej i odzyskanie niepodległości dzięki wojnie między europejskimi mocarstwami.

Towarzystwo Demokratyczne Polskie
Towarzystwo Demokratyczne Polskie

demokratyczna organizacja emigracyjna utworzona 1832 r. w Paryżu przez radykalnych działaczy, zwolenników ustroju republikańskiego

karbonariusze
karbonariusze

członkowie tajnego europejskiego ruchu politycznego w XIX w. skierowanego przeciwko absolutyzmowi

Młoda Europa
Młoda Europa

założona przez Giuseppe Mazziniego międzynarodowa organizacja rewolucyjna, występująca przeciwko Świętemu Przymierzu i reakcyjnym europejskim rządom; jej członkowie chcieli stworzyć w Europie republikańskie i wzajemnie się wspierające państwa; częścią Młodej Europy była m.in. Młoda Polska

Młoda Polska
Młoda Polska

półtajna organizacja emigracyjna o charakterze demokratyczno‑republikańskim, założona w 1834 r. przez polskich karbonariuszy i związana z Młodą Europą Giuseppe Mazziniego; jej celem było wywalczenie niepodległości Polski

pańszczyzna
pańszczyzna

przymusowa i darmowa praca oraz posługi wykonywane przez chłopów na rzecz pana feudalnego w zamian za możliwość użytkowania gospodarstwa

uwłaszczenie
uwłaszczenie

nadawanie chłopom prawa własności do użytkowanej przez nich ziemi połączone ze zniesieniem feudalnych obciążeń, które obowiązywały chłopów na rzecz panów (np. pańszczyzny)

kongres wiedeński
kongres wiedeński

międzynarodowa konferencja w latach 1814–1815, której zadaniem było dokonanie zmian terytorialnych oraz ustrojowych w Europie po upadku Napoleona I

monarchia konstytucyjna
monarchia konstytucyjna

forma ustroju państwa, w której władza monarchy jest ograniczana zapisami konstytucji i współdzielona z parlamentem

Słowa kluczowe

Wielka Emigracja, Hotel Lambert, TDP, Towarzystwo Demokratyczne Polskie, ks. Adam Jerzy Czartoryski, Joachim Lelewel, emigranci