RzUbWlAxYZLz01
Czy wiesz, że pierwszy teatr zawodowy w Polsce powstał w czasach oświecenia? Został utworzony z inicjatywy ostatniego króla Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Stanisława Augusta Poniatowskiego (1732‑1798). Ówczesny teatr funkcjonował jako antrepryza, czyli prywatne przedsiębiorstwo, na której czele stał antreprener. Instytucja ta nie była jednak całkowicie niezależna od władz. Król przekazywał na rzecz teatru subwencję. W zamian za tę nieodpłatną i bezzwrotną pomoc finansową, władca otrzymywał dostęp do kilku lóż na wyłączność oraz możliwość sprawowania nadzoru przez specjalnie do tego wyznaczonych inspektorów.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Początkowo teatr narodowy działał w tzw. Operalni, gdzie w roku 1765 Józef Bielawski zainaugurował jego działalność, wystawiając komedię Natręci. W 1779 roku otwarto nową siedzibę Teatru NarodowegoTeatr NarodowyTeatru Narodowego na obecnym Placu Krasińskich, gdzie obecnie znajduje się budynek Sądu Najwyższego. To właśnie w tym miejscu Wojciech Bogusławski, autor Cudu mniemanego, wystawiał swoje najważniejsze dzieła.

Teatr czasów Poniatowskiego był otwarty dla każdego. Wystarczyło zapłacić za wejście lub wykupić specjalny abonament. Obserwując widownię, można było zdobyć wiele informacji na temat pozycji społecznej poszczególnych widzów. Miejsce w przeszklonej loży, znajdującej się blisko sceny, zajmował król, który był stałym bywalcem teatru na Placu Krasińskich. W lożach zasiadały damy wraz z towarzyszącymi im mężami lub znajomymi. Dla najuboższej widowni przeznaczono galerię i paradyz, czyli najwyżej położony punkt widowni teatralnej. Natomiast na parterze, najniżej położonym punkcie widowni, przebywali sami mężczyźni – mieszczanie oraz oficerowie warszawskiego garnizonu. Mimo tak widocznych podziałów społeczeństwa, jak w Krótkiej historii teatru polskiego relacjonuje wybitny historyk teatru profesor Zbigniew Raszewski:

Zbigniew Raszewski Krótka historia teatru polskiego

Cała działalność teatru Stanisławowskiego upływała w atmosferze rozrywki niekrępującej, pogodnej, przeważnie gwarnej lub hałaśliwej.

ca Źródło: Zbigniew Raszewski, Krótka historia teatru polskiego, Warszawa 1990, s. 66.

Sytuacja polityczna

Zbigniew Raszewski Bogusławski

Cud mniemany pojawił się w przełomowym momencie historycznym i od początku sprzągł swoje losy z historią naszego kraju. Nic dziwnego, że i historia tej opery jest burzliwa, a co za tym idzie – wysoce niejasna.

cud Źródło: Zbigniew Raszewski, Bogusławski, Warszawa 1972, s. 310.

Na temat Cudu mniemanego powstało wiele ciekawych teorii interpretacyjnych, jednak współcześni badacze literatury nie znaleźli dowodów na potwierdzenie większości z nich. Natomiast niewątpliwym jest, że autor Krakowiaków i Górali był twórcą aktywnie angażującym się w życie polityczne i społeczne.

Kryzys ekonomiczny, liczne bankructwa, liczne nadużycia władz spowodowały, że w roku 1793 powstał spisek, który miał doprowadzić do zbrojnego powstania. Do spisku należał również sam Bogusławski. Na czele powstania miał stanąć Tadeusz Kościuszko. Jak pisze Z. Raszewski w jednym ze swoich opracowań dotyczących twórczości Bogusławskiego:

Zbigniew Raszewski Bogusławski

Naczelną władzę cywilną i wojskową zamierzano powierzyć Kościuszce, który w 1792 udał się za granicę, ale wkrótce nawiązał kontakt z konspiracją działającą w kraju. We wrześniu 1793 przybył potajemnie do Podgórza pod Kraków, by zbadać krajowe możliwości, a ponieważ wydały mu się niezadowalające, postanowił odwlec termin wybuchu. Jednocześnie postanowił, że powstanie – ze względu na dogodniejsze warunki – zacznie się w Krakowie, nie w Warszawie.

nacz Źródło: Zbigniew Raszewski, Bogusławski, Warszawa 1972, s. 328.

Istotną rolę w powstaniu mieli odegrać chłopi. Kościuszko uważał, że jeżeli uda się uwolnić chłopów z poddańczej roli, jaką do tej pory im przypisywano i obudzi się w nich chęć walki, to powstanie zyska charakter narodowy. Ich bronią miały być głównie kosy z ostrzem osadzonym pionowo na drzewcu. Temu rozbudzaniu powstańczych nastrojów towarzyszyły liczne działania o charakterze symbolicznym np. Przywdzianie przez Kościuszkę stroju, które powszechnie nosili chłopi, czy podkreślanie zasług w walkach chłopów, mieszczan oraz Żydów.

R14bO6AG0JpKs1
Jan Matejko, Bitwa pod Racławicami, 1888.
Najważniejszą bitwą powstania kościuszkowskiego była ta, którą stoczono w miejscowości Racławice (obecnie województwo Małopolskie). Oprócz regularnego wojska w bitwie udział wzięło 2000 kosynierów, na których czele stanął Wojciech Bartos Głowacki.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale

Wróćmy na chwilę do tego, dla kogo wystawiano sztuki w Teatrze Narodowym. Jak już wspomnieliśmy, na widowni mógł zasiąść każdy, od chłopów po króla. Tak dostosowana przestrzeń stanowiła więc idealne miejsce do głoszenia treści politycznych.

Największą przeszkodą w głoszeniu tez wyzwoleńczych na scenie była cenzura. Bogusławskiego czekało trudne zadanie. Musiał się zastanowić, jak napisać i wyreżyserować sztukę, aby przemycić w niej niewygodne dla zaborców treści.

Decyduje się na napisanie opery. Do tej pory reżyserował już inne sztuki należące do tego gatunku, ale na swój warsztat brał wyłącznie teksty włoskie. W tym przypadku postanowił jednak powrócić do rodzimej tradycji i stworzyć operę ludową.

Premiera Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali odbyła się 1 marca 1794 roku, gdy społeczeństwo w gotowości czekało na wybuch powstania. Tematem utworu jest konflikt pomiędzy dwiema gromadami – Krakowiakami i Góralami.

R1OIg1udVowPy1
Wieś Mogiła obecnie znajduje się na terenie krakowskiej dzielnicy Nowa Huta.
Źródło: Zygmunt Put, 1.05.2018 r., Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Słownik

powstanie kościuszkowskie (insurekcja kościuszkowska)
powstanie kościuszkowskie (insurekcja kościuszkowska)

narodowe powstanie przeciwko Rosji i Prusom (24 marca 1794 - 16 listopada 1794); przyczynami powstania był II rozbiór Polski i rządy Targowicy; na czele powstania stał Tadeusz Kościuszko, który 24 marca w Krakowie Najwyższym Naczelnikiem; do najważniejszych wydarzeń należy zwycięska bitwa pod Racławicami, która przyspieszyła wybuch powstania; szczególną rolę w walkach zbrojnych przypisywano chłopom i społeczeństwu mieszczańskiemu

Teatr Narodowy
Teatr Narodowy

pierwszy polski stały teatr zawodowy, powstały z inicjatywy Stanisława Augusta Poniatowskiego; pierwsza siedziba teatru znajdowała się w tzw. Operalni przy ul. Królewskiej; w 1833 roku został przeniesiony do budynku przy placu Krasińskich; w tym samym roku został przeniesiony do Teatru Wielkiego; nazwę Teatr Narodowy uzyskał dopiero w roku 1924, gdy odbudowano spaloną w 1919 roku scenę Rozmaitości