Nowy wymiar polityki

Gdy wiosną 1814 roku ważyły się losy imperium napoleońskiego, 1 marca tego roku w Chaumont cztery mocarstwa: Austria, Wielka Brytania, Prusy i Rosja zawiązały sojusz. Strony porozumienia obiecały sobie i Europie ogólny pokój, na mocy którego prawa wolności wszystkich narodów zostaną ustanowione i zapewnione.  W rzeczywistości obietnicę tę rozumiano dość przyziemnie, już wówczas planując podział łupów między zwycięzców.

Indeks górny * W. Zajewski, Kongres Wiedeński i Święte Przymierze, w: Europa w dobie restauracji, romantyzmu i rewolucji, T. 1, s. 21. Indeks górny koniec

Los Francji zdawał się przesądzony. Wkrótce - pomimo oporu wojsk Napoleona - sprzymierzeni dotarli do Paryża. 31 marca 1814 r. stolica upadła, a marszałkowie zmusili Cesarza Francuzów do abdykacji. Senat pospiesznie ogłosił królem Ludwika XVIII Burbona.

Zgodnie z zawartym wówczas traktatem pokojowym (tzw. pokój paryski podpisany 30 maja 1814 roku) jesienią zwołano kongres w celu rozstrzygnięcia losu terytoriów zajętych wcześniej przez Napoleona. Dla władców i dyplomatów jasne było także, że trzeba będzie ustanowić nowe zasady polityki międzynarodowej. Co ciekawe, kongres, który zorganizowano w stolicy Cesarstwa Austrii, odbył się bez uroczystej inauguracjiinauguracjainauguracji. Nie było również żadnego oficjalnego posiedzenia końcowego. Nigdy też nie odbyło się plenarne zebranie wszystkich uczestników. Jednak po kilkunastu miesiącach obrad – w czerwcu 1815 roku - podpisano akt końcowy Kongresu WiedeńskiegoKongres wiedeńskiKongresu Wiedeńskiego, który na długo ustalił nowy porządek w Europie.

Rty55UrGF18Hr1
Dokument pod nazwą Akt Końcowy Kongresu Wiedeńskiego sporządzono w języku francuskim. Liczył 120 artykułów i został podpisany przez osiem państw. Sprawdź w zasobach Internetu, gdzie dokument ten jest przechowywany.
Źródło: Thomas Ledl, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Główni „aktorzy” i dyplomatyczne zaplecze kongresu

RwfJ4WtaWw4Fg1
Sekretarzem generalnym Kongresu był niemiecki pisarz Friedrich von Gentz, uczeń słynnego filozofa niemieckiego Immanuela Kanta i wielki zwolennik tradycjonalistycznego konserwatyzmu.
Źródło: domena publiczna.

Choć w Wiedniu zebrało się blisko 150 koronowanych głów, książąt i pretendentów do tronu oraz 450 dyplomatów, tylko niewielu z nich miało decydujący głos. Jeszcze mniej – jasną wizję, co do przyszłości kontynentu. Wynikało to zarówno z osobistych zalet uczestników, jak i realnej siły danego państwa. Najmocniejszą pozycję miał tzw. Komitet Czterech. Należały do niego: udzielająca gościny kongresowi Austria, panująca na morzach Wielka Brytania, największe europejskie mocarstwo lądowe – Rosja oraz poszukujące satysfakcji za doznane upokorzenia Prusy. Piątym decydentem była Francja, włączona do tego grona dopiero w trakcie trwania obrad, w styczniu 1815 roku, wyłącznie dzięki talentom dyplomatycznym jej ministra spraw zagranicznych, którym był wówczas Charles Maurice Talleyrand. Austrię reprezentował minister spraw zagranicznych Klemens Metternich, Wielką Brytanię – minister spraw zagranicznych Robert Stewart Castlereagh, Prusy - minister Karl Hardenberg, a  Rosję – sam car, Aleksander I. Carowi towarzyszył książę Adam Jerzy Czartoryski, jeden z oficjalnych delegatów Rosji na kongresie.

W trosce o zasady

R1KYlN3CK7Ltd1
Charles‑Maurice de Talleyrand (1754‑1838)
Pomysłodawcą i promotorem zasady legitymizmu był minister spraw zagranicznych Francji Charles‑Maurice de Talleyrand, książę Benewentu. Na początku kariery był duchownym Kościoła katolickiego, później zwolennik rewolucji francuskiej i sekularyzacji dóbr Kościoła katolickiego. Kiedy zrezygnował z kapłaństwa, zajął się polityką. Poparł zamach stanu Napoleona Bonaparte i w czasach Cesarstwa stał się jednym z najważniejszych twórców polityki zagranicznej Francji. Po przegranej wojnie z Rosją przeszedł do opozycji, w 1814 roku został doradcą Ludwika XVIII, a później premierem Francji.
Źródło: Pierre-Paul Prud'hon, Portret Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord, olej na płótnie, Zamek w Valençay, domena publiczna.

W Wiedniu wypracowano fundamenty polityki międzynarodowej. Złożyły się na nie w szczególności dwie zasady: legitymizmu i równowagi sił. Zasada legitymizmu głosiła, że władza monarchów jest nienaruszalna (nie można ich jej pozbawić), bo pochodzi z woli bożej. Stanowić miała ona naturalny punkt odniesienia dla rządzących i rządzonych, gwarantować porządek wewnętrzny i międzynarodowy. Stawiano wówczas znak równości między pokojem i prawowitymi rządami monarchów. LegitymizmlegitymizmLegitymizm stał się najważniejszym uzasadnieniem restauracjirestauracjarestauracji, czyli przywracania na trony europejskie historycznych dynastii. Stąd niekiedy mówimy o zasadzie restauracji. Działania takie zgodnie uznano w Wiedniu za najlepszą zaporę przeciw rewolucjom i niepokojom społecznym. Olbrzymie znaczenie dla Europy miała kolejna z przyjętych na kongresie reguł: zasada równowagi sił. Jej głównym zwolennikiem była Wielka Brytania. Ustalenia terytorialne miały zostać przeprowadzone w taki sposób, aby żadne z państw nie zyskało zbyt wyraźnej przewagi nad rywalami. Miało to zapobiec nie tylko ponownej hegemoniihegemoniahegemonii Francji, ale i rysującemu się nowemu zagrożeniu – ekspansji Rosji na zachód Europy. Car Aleksander liczył bowiem, że zdoła zatrzymać okupowane wówczas przez armię rosyjską Księstwo Warszawskie, popierał też starania Prus o zagarnięcie Saksonii. Rosyjskie ambicje udało się zahamować poprzez odpowiednie rozwiązanie sprawy polskiej i saskiej, najważniejszych i najtrudniejszych kwestii kongresu.

RoalB2l0dgLAU
Monarchowie i dyplomaci obradowali w Wiedniu podczas nieoficjalnych spotkań, a często nawet podczas przyjęć i balów. Zdarzało się, że decyzje podejmowano przy uroczystych posiłkach i w tańcu. Stąd się wzięła ironiczna nazwa kongresu wiedeńskiego - „tańczący kongres”. Nr 1 to Klemens Lothar von Metternich, minister spraw zagranicznych Austrii; nr 2 to Friedrich von Gentz, sekretarz kongresu; nr 3 - Robert Stewart, wicehrabia Castlereagh; nr 4 - Charles‑Maurice de Talleyrand‑Périgord, minister spraw zagranicznych Francji. Wśród sportretowanych polityków nie ma cara Aleksandra I.
Źródło: Jean-Baptiste Isabey Kongres Wiedeński, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

inauguracja
inauguracja

(łac. inauguratio), uroczyste rozpoczęcie jakiegoś wydarzenia

hegemonia
hegemonia

(gr. hēgemonia - panowanie, kierownictwo, przewaga), przywództwo lub przewaga np. państwa, grupy społecznej lub partii politycznej nad innymi organizacjami

Kongres wiedeński
Kongres wiedeński

zjazd monarchów w Wiedniu, którego celem było ustalenie nowego ładu politycznego w ponapoleońskiej Europie

legitymizm
legitymizm

(fr. légitimisme od łac. legitimus - zgodny z prawem), doktryna polityczna głosząca nienaruszalność praw dynastii; uznawanie i przestrzeganie obowiązującego porządku prawnego

restauracja
restauracja

(łac. restauro), przywrócenie obalonej dynastii lub obalonego ustroju

równowaga sił
równowaga sił

koncepcja polityki zagranicznej, której istotę stanowi samoograniczanie się poszczególnych państw (grupy państw) np. w kwestii wielkości posiadanego potencjału militarnego, etc., tak by nie przewyższał on potencjału państwa (grupy państw) oponenta

sygnatariusz
sygnatariusz

państwo podpisujące umowę międzynarodową i tym samym zobowiązujące się do przestrzegania jej postanowień. Sygnatariuszem może być również osoba, która robi to w imieniu swojego kraju

Słowa kluczowe

kongres wiedeński, legitymizm, równowaga sił, zasady kongresu wiedeńskiego, historia dyplomacji, Europa i świat po kongresie wiedeńskim

Bibliografia

W. Zajewski, Kongres Wiedeński i Święte Przymierze, w: Europa i świat w epoce restauracji, romantyzmu i rewolucji , 1815‑1849, Warszawa 1991.

A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008.

encyklopedia.pwn.pl