bg‑azure

1. Atmosfera (zakres podstawowy)

Atmosfera to gazowa powłoka otaczająca kulę ziemską, która krąży razem z nią. Stanowi ją mieszanina gazów zwana powietrzem atmosferycznym. Jest ono bezbarwne, bezwonne, bez smaku i słabo rozpuszcza się w wodzie. Skroplone powietrze przyjmuje barwę bladoniebieską, a jego gęstość jest mniejsza od gęstości wody. Masa atmosfery Ziemi koncentruje się przy jej powierzchni.

Ściśliwość gazówściśliwość gazówŚciśliwość gazów budujących atmosferę powoduje, że pod wpływem siły grawitacji gęstość powietrza atmosferycznego gwałtownie wzrasta w pobliżu powierzchni Ziemi. Osiąga tam wartość ok. 1,29 kg/m³. Zależy ona w dużej mierze od ciśnienia, temperatury i składu powietrza. Zmniejsza się w miarę wzrostu wysokości. Na wysokości 20 km wynosi tylko 87 g/m³, a na wysokości 500 km - ułamki grama. Masa powietrza atmosferycznego również maleje wraz z wysokością (0‑5 km – ok. 50%, 0‑35 km – ok. 99%, 0‑100 km – ok. 99,9997%) i podobnie zmniejsza się ciśnienie atmosferyczne.

bg‑violet

1.1. Etapy powstawania atmosfery (zakres rozszerzony)

Praatmosfera powstała ok. 4,5 mld lat temu w wyniku uwalniania gazów podczas wybuchów wulkanów, uderzeń innych ciał niebieskich i stygnięcia roztopionej materii skalnej. Składała się z wody – HIndeks dolny 2O, azotu – NIndeks dolny 2, amoniaku – NHIndeks dolny 3, metanu – CHIndeks dolny 4, wodoru – HIndeks dolny 2, dwutlenku siarki – SOIndeks dolny 2, tlenku węgla – CO i dwutlenku węgla – COIndeks dolny 2. Była ona wówczas beztlenowa. Wolny tlen pojawił się później, dzięki następującym procesom:

  • fotodysocjacji, czyli rozpadowi wody na jony wodoru i tlenu pod wpływem promieni UV:

    • jony te łączyły się ponownie, chyba że proces ten nastąpił w górnych warstwach atmosfery – wówczas małe i lekkie atomy wodoru uciekały w przestrzeń kosmiczną,

    • proces ten zachodzi bardzo wolno i gdyby był on jedynym, to potrzeba by ok. 26 mld lat do uzyskania obecnego składu atmosfery,

  • fotosyntezie odbywającej się przy współudziale bakterii beztlenowych, sinic i glonów w oceanach:

    • polega na rozszczepianiu cząsteczek wody przy udziale promieni słonecznych i zamianie COIndeks dolny 2 na związki organiczne,

    • jest o wiele bardziej efektywna.

Nadmiar tlenu zbierał się w atmosferze, gdzie przy udziale Słońca przemieniał się w ozon (OIndeks dolny 3). Ilość tlenu systematycznie wzrastała. Lekkie gazy zostały „zdmuchnięte” w przestrzeń kosmiczną przez wiatr słoneczny, pozostawiając – oprócz tlenu – głównie NIndeks dolny 2 i COIndeks dolny 2. Ze względu na dużą zawartość ostatniego z nich miał miejsce efekt cieplarniany.

bg‑azure

1.2. Skład atmosfery (zakres podstawowy)

Składniki atmosfery można podzielić na stałe i zmienne.

Do składników stałych zaliczamy: azot, tlen i niektóre gazy szlachetne (głównie argon). Do wysokości ok. 80–100 km ich stężenia są niezmienne ze względu na intensywne mieszanie się powietrza w kierunku pionowym, co uniemożliwia także zróżnicowanie warstwowe gazów wynikające z ich ciężaru właściwego. Natomiast powyżej 80–100 km ubywa tlenu cząsteczkowego (OIndeks dolny 2), do czego przyczynia się intensywne promieniowanie UV – znajduje się tam wyłącznie tlen w postaci atomowej. W wyniku różnicy gęstości gazów na wysokości 1000–2000 km głównym gazem jest hel, natomiast powyżej 2000 km większość stanowi wodór.

R10rI7HlNOUOY1
Skład chemiczny atmosfery (procent objętości)
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie R. Malarz, M. Więckowski, Oblicza geografii 1, Nowa Era, Warszawa 2019, licencja: CC BY-SA 3.0.

Do składników zmiennych powietrza należą gazy (para wodna, dwutlenek węgla, tlenki siarki i azotu, ozon i inne), a także aerozole. Ich zawartość jest kształtowana przez procesy naturalne i antropogeniczne.

RN8lr1YYjLe7j

Azot

Źródła:

  • rozkład substancji organicznych,
  • wyładowania atmosferyczne.

Funkcje:

  • obniża stężenie tlenu (rozpuszczalnik), co spowalnia spalanie i przemianę materii,
  • bierze udział w procesie wytwarzania białka w roślinach (np. rośliny motylkowe potrafią pobierać go prosto z atmosfery za pomocą bakterii symbiotycznych).

opis WCAG

Obieg azotu w przyrodzie.

,

Tlen

Źródła:

  • fotosynteza,
  • fotodysocjacja.

Funkcje: niezbędny w procesach: oddychania, spalania, butwienia

,

Tlenki siarki i azotu

Źródła: procesy naturalne i antropogeniczne, np. przemysł, transport, rolnictwo.

Funkcje:

  • warunkują rozwój wietrzenia i procesów glebotwórczych,
  • wchodzą w reakcję z wodą i powodują kwaśne deszcze.
,

Ozon

Źródła:

  • oddziaływanie promieniowania UV Słońca na cząsteczki tlenu,
  • wyładowania atmosferyczne,

Wraz ze wzrostem szerokości geograficznej jego ilość zmniejsza się.

Funkcje:

  • w stratosferze: pochłania szkodliwe promieniowanie UV,
  • w troposferze: jest szkodliwy dla roślin i zwierząt.
,

Para wodna

Źródła:

  • parowanie i ewapotranspiracja,
  • sublimacja.

Funkcje:

  • zmienia stan skupienia, co wiąże się z wymianą ciepła,
  • chmury (zbudowane są one z pary wodnej) rozpraszają i odbijają promienie słoneczne i długofalowe,
  • wiąże się z licznymi zjawiskami meteorologicznymi,
  • sprzyja powstawaniu opadów atmosferycznych i dzięki temu oczyszczaniu atmosfery.
,

Dwutlenek węgla

Źródła:

  • wybuchy wulkanów,
  • spalanie paliw kopalnych i biomasy,
  • rozpad związków organicznych w glebie,
  • wymiana gazowa,
  • emitowany i pochłaniany przez rośliny (oddychanie, gnicie),
  • od rewolucji przemysłowej jego zawartość rośnie, lecz jest pobierany przez rośliny i wody oceanów,
  • rozpuszczony w wodzie morskiej.

Funkcje:

  • cięższy od innych gazów,
  • wzrost zawartości zwiększa intensywność procesów krasowych,
  • jest jednym z gazów cieplarnianych – odpowiada za efekt cieplarniany i jego wzrost.
opis WCAG Obieg dwutlenku węgla w przyrodzie.,

Aerozole

Są to drobne cząstki ciał stałych lub cieczy zawieszonych głównie w dolnych warstwach atmosfery. Powstały w sposób naturalny lub sztuczny. Zmniejszają one przejrzystość atmosfery. Dzielą się na:

  • morskie: kryształki soli, krople wody,
  • lądowe: ziarna mineralne (np. pustynne, wulkaniczne),
  • atmosferyczne: krople wody, sole, cząstki lodu,
  • biogeniczne: pyłki, spory, zarodniki, bakterie, wirusy, przetrwalniki grzybów, cząstki gleby,
  • antropogeniczne: sadza, tlenki metali i sole pochodzące z przemysłu, transportu.
bg‑violet

1.3. Profil pionowy atmosfery (zakres rozszerzony)

W tabeli przedstawiono charakterystykę warstw atmosfery. Należy ją czytać od dołu.

11

Warstwa

Zasięg [km]

Temperatura [°C]

Ciśnienie [hPa]

Inne cechy

termosfera

• 80(85)-800

  • wzrasta od -80 w dolnej do ok. 1000 (1500) w górnej części

  • spada do ok. 0,1

  • na wysokości ok. 85‑2000 km wyróżnia się jonosferę, w której występują zorze polarne – w wyniku promieni UV dochodzi do zjonizowania gazów, co powoduje wydzielanie ciepła

  • większość stacji i sztucznych satelitów

  • zjonizowane gazy przyczyniają się do odbicia fal radiowych, co umożliwia ich przesyłanie

  • linia Kármána (wysokość – 100 km) to umowna granica kosmosu (przyjęta przez FAI)

mezopauza

mezosfera

• 50(55)-80(85)

• spada wraz z wysokością do ok. -80 w górnej części

  • spada do ok. 1 w górnej części

  • w górnej części tworzą się chmury srebrzyste

  • zachodzą zjawiska turbulencji na skutek szybkiego spadku temperatury

stratopauza

stratosfera

  • 7(18)-50(55)

  • w dolnej warstwie temperatura jest niemal stała (ok. -60), następnie od wysokości ok. 20 km wzrasta wraz z wysokością do ok. 0, gdyż podczas powstawania ozonu wyzwala się ciepło

  • spada od ok. 200 w dolnej części do ok. 14 w górnej części

  • na wysokości 15‑50 km znajduje się ozonosfera, która pochłania szkodliwe promieniowanie UV (największe stężenie ozonu występuje na wysokości 20‑30 km)

  • zimą powstają chmury perłowe (obłoki iryzujące) zbudowane z drobnych kryształków lodu

  • w dolnej części powstają prądy strumieniowe,

  • skupia 20% masy atmosfery oraz niewielką ilość pary wodnej

tropopauza

troposfera

  • 0‑7(9)* – strefa okołobiegunowa

  • 0‑10(13)* – szerokości średnie

  • 0‑18 – strefa równikowa

  • stały spadek o 0,6/100 m,

  • w górnej części spada od -70/-80 na obszarach międzyzwrotnikowych oraz od -45 latem do -70 zimą nad biegunami, stały spadek o 11,5/100 m

  • stały spadek o 11,5/100 m,

  • w górnej części spada do ok. 200

  • skupia 80% masy atmosfery i prawie całą zawartość pary wodnej

  • znajduje się tu większość zanieczyszczeń

  • wszystkie podstawowe procesy pogodowe

  • silne turbulencje i konwekcje

  • na granicy ze stratosferą na szerokości 35‑65° występują prądy strumieniowe (silne, poziome ruchy powietrza przekraczające nawet 300 km/h).

* Bez nawiasów podano wartości dla zimy, a w nawiasach – dla lata; zróżnicowana grubość troposfery wynika z niejednakowego nagrzewania się podłoża oraz różnych wartości siły odśrodkowej działającej na cząsteczki powietrza.

RgnxynPIXSvy41
Schemat pionowej budowy atmosfery
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑azure

1.4. Znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi (zakres podstawowy)

RGyuUymyA6tAL1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi
    • Elementy należące do kategorii znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi
    • Nazwa kategorii: dzięki odpowiedniej zawartości tlenu możliwe jest oddychanie i wymiana gazowa u ludzi, zwierząt oraz roślin
    • Nazwa kategorii: zatrzymuje ciepło – chroni przed jego wypromieniowaniem w przestrzeń kosmiczną
    • Nazwa kategorii: bierze udział w obiegu wody w przyrodzie
    • Nazwa kategorii: chroni przed niebezpiecznym promieniowaniem kosmicznym
    • Nazwa kategorii: chroni przed szkodliwym promieniowaniem UV
    • Nazwa kategorii: zabezpiecza przed dotarciem do powierzchni Ziemi meteoroidów
    • Nazwa kategorii: wpływa na procesy geomorfologiczne, glebotwórcze i krajobraz (np CO[subscript]2[/] – krasowienie)
    • Koniec elementów należących do kategorii znaczenie atmosfery dla życia na Ziemi
bg‑violet

2. Pole magnetyczne Ziemi (zakres rozszerzony)

Ruchy naszej planety oraz związane z nimi ruchy płynnej materii wewnątrz niej powodują powstawanie pola magnetycznego. Na jego natężenie ma wpływ aktywność Słońca. Obszar, w którym silnie oddziałuje pole magnetyczne, nazywany jest magnetosferą. Chroni ona Ziemię przed szkodliwymi cząstkami wiatru słonecznego. Cząstki te nazywa się wiatrem słonecznym. Stanowią go silnie naładowane cząstki elektryczne, które pochodzą od Słońca. Przemieszczają się one z prędkością ok. 300–800 km/s. Wiatr słoneczny powoduje, że magnetosfera jest asymetryczna – spłaszczona od strony Słońca i rozciągnięta w przeciwnym kierunku (przypomina kroplę). Pułapką dla cząstek wiatru są pasy Van Allena.

RjplxVw5F0UkR
Wiatr słoneczny i kształt magnetosfery
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Cząstki wiatru słonecznego, które dotarły do jonosfery, zderzają się z innymi atomami i cząsteczkami (głównie azotu i tlenu). Obserwuje się wówczas zjawisko zorzy polarnej. Powstaje ona na różnych wysokościach: od 70 do nawet 1000 km. Kolor zorzy zależy od wysokości, na której występuje to zjawisko, a także od tego, jaki gaz został wzbudzony przez cząstki energii docierające ze Słońca. Na przykład tlen świeci w odcieniach czerwieni i zieleni, azot – czerwieni i purpury, a wodór i hel – na niebiesko i fioletowo. Barwa żółta jest natomiast efektem zmieszania się zieleni i czerwieni. Zjawisko zorzy polarnej jest najlepiej widoczne zimą na obszarach okołobiegunowych, gdyż tam zbiegają się linie pola magnetycznego.

Pole magnetyczne ma wpływ na kierunek minerałów w skałach (układ minerałów zgodny z jego liniami).

Rpsu7yj238F7M
Zorza polarna
Źródło: United States Air Force, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1234235, domena publiczna.
bg‑azure

3. Czynniki klimatotwórcze (zakres podstawowy)

Klimat – charakterystyczny dla danego obszaru zespół warunków pogodowych, określonych na podstawie wieloletnich obserwacji (minimum przez 30 lat). Nauką geograficzną zajmującą się badaniem klimatu jest klimatologia.

Zróżnicowanie klimatyczne Ziemi spowodowane jest przez zespół czynników geograficznych oraz przez szereg procesów meteorologicznych.

Rw1rBSynxE6UK1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: geograficzne czynniki klimatotwórcze
    • Elementy należące do kategorii geograficzne czynniki klimatotwórcze
    • Nazwa kategorii: szerokość geograficzna
    • Nazwa kategorii: rzeźba terenu i wysokość nad poziomem morza
    • Nazwa kategorii: rozkład lądów i mórz
    • Nazwa kategorii: prądy morskie
    • Nazwa kategorii: pokrycie terenu
    • Nazwa kategorii: działalność człowieka
    • Koniec elementów należących do kategorii geograficzne czynniki klimatotwórcze
bg‑azure

3.1. Geograficzne czynniki klimatotwórcze (zakres podstawowy)

Szerokość geograficzna

Jest to główny czynnik strefowy. Decyduje o strefowości klimatycznej. Od szerokości zależy bowiem wysokość Słońca nad horyzontem wpływająca na ilość docierającego promieniowania słonecznego, rozkład temperatury powietrza na kuli ziemskiej, występowanie pór roku oraz długość trwania dnia i nocy. Zależy od niej także układ globalnej cyrkulacji atmosfery. Wraz z jej wzrostem:

  • maleje średnia roczna temperatura powietrza,

  • rośnie średnia roczna amplituda temperatury powietrza,

  • maleje roczna suma opadów atmosferycznych.

Rzeźba terenu i wysokość nad poziomem morza

Wraz ze wzrostem wysokości spada temperatura powietrza (o ok. 0,6°C/100 m, choć w dolinach i kotlinach śródgórskich często obserwuje się inwersję termicznąinwersja termicznainwersję termiczną) i ciśnienie atmosferyczne (o ok. 1 hPa/8–9 m), zmniejsza się zawartość pary wodnej w atmosferze i zwiększa prędkość wiatru (choć w dolinach i kotlinach – słabnie). W górach występuje ponadto znaczna ilość opadów rocznych – zwłaszcza po stronie dowietrznej (choć w wyższych partiach gór może wystąpić inwersja opadowainwersja opadowainwersja opadowa), wzrost częstotliwości opadów śnieżnych i stosunkowo długi okres zalegania pokrywy śnieżnej.

Na stokach dowietrznych suma opadów atmosferycznych jest większa niż na zawietrznych. Obserwuje się nierównomierne nagrzewanie się stoków oraz zboczy w dolinach i kotlinach śródgórskich w zależności od ekspozycji względem stron świata. Na półkuli północnej stoki o ekspozycji południowej są cieplejsze niż stoki o ekspozycji północnej. Na półkuli południowej jest na odwrót.

RiuD6ZsT7U0l7
Intensywność promieniowania słonecznego w zależności od nachylenia i ekspozycji zbocza (teren płaski = 100%)
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W zależności od rozległości, przebiegu oraz wysokości względnych, łańcuchy górskie  mogą ułatwiać bądź utrudniać przemieszczanie się mas powietrza.

Rozkład lądów i mórz

Ma wpływ na występowanie kontynentalnychmorskich cech klimatu. Latem obszary lądowe są cieplejsze niż zbiorniki wodne (szybciej się nagrzewają). Kontynentalne masy powietrza zalegające lub przemieszczające się nad rozległymi obszarami lądowymi są bardziej suche niż morskie masy powietrza nad dużymi obszarami oceanów. W związku z tym im dalej w głąb lądu (klimat nabiera wówczas cech bardziej kontynentalnych), tym wyższa roczna amplituda temperaturyamplituda temperaturyamplituda temperatury powietrza. Ponadto im bliżej zbiorników wodnych (klimat nabiera wówczas cech bardziej morskich), tym większa wilgotność i większe opady atmosferyczne.

Czynnik ten powoduje także powstawanie ośrodków barycznych i wiatrów sezonowo i dobowo zmiennych (monsunów, bryzy).

Prądy morskie

Ciepłe prądy morskie, gdy dopłyną zimą do obszarów lądowych w wyższych szerokościach geograficznych, są przyczyną wysokich opadów i często podwyższonej temperatury powietrza w stosunku do pozostałych części lądu. Dla przykładu ciepły Prąd Zatokowy powoduje ocieplenie Europy Zachodniej i zwiększone opady atmosferyczne.

Zimne prądy morskie, gdy dopłyną do obszarów lądowych w niższych szerokościach geograficznych, zmniejszają ilość opadów, ochładzają wybrzeża oraz sprzyjają powstawaniu mgieł. Dla przykładu zimny Prąd Peruwiański przyczynia się do ochładzania i wysuszania wybrzeży w Chile i Peru.

Pokrycie terenu

Rodzaj pokrycia terenu

Wpływ na klimat

Brak roślinności (pustynia)

Obserwuje się duże dobowe wahania temperatury powietrza. Grunt pozbawiony szaty roślinnej w ciągu dnia szybko się ogrzewa, w nocy zaś szybko się ochładza, zwłaszcza przy bezchmurnym niebie.

Kompleksy leśne

Występują małe dobowe i roczne wahania temperatur, zatrzymywane są duże ilości wilgoci, a ruch powietrza słabnie.

Bliskość wód stojących

Sąsiedztwo jezior powoduje zmniejszenie kontrastów termicznych w ciągu doby i roku. Jeziora i bagna zwiększają wilgotność powietrza.

Pokrywa śnieżna

Chroni grunt przed utratą ciepła oraz zmniejsza dobowe i roczne amplitudy temperatury podłoża. Jednocześnie jej wysokie albedo (ok. 90%) oraz intensywne promieniowanie powietrza nocą obniżają temperaturę przygruntowej warstwy powietrza.

Działalność człowieka (antropogeniczne czynniki klimatu)

Gospodarcza działalność człowieka i rozwój motoryzacji powodują emisję zanieczyszczeń do atmosfery oraz zmianę jej składu chemicznego. Większa liczba jąder kondensacji powoduje rozwój chmur, mgieł i wzrost opadów, a zwiększona emisja gazów cieplarnianych wpływa na wzrost temperatury powietrza.

Poprzez tworzenie rozległych obszarów miejskich zmieniane są sposoby zagospodarowania i użytkowania terenu, a tym samym – cechy podłoża. W miastach tworzą się specyficzne klimaty miejskie.

bg‑azure

3.2. Procesy kształtujące klimat (zakres podstawowy)

R7uoa4hYK0rcQ
Schemat. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: procesy kształtujące
    • Elementy należące do kategorii procesy kształtujące
    • Nazwa kategorii: obieg ciepła
    • Nazwa kategorii: cyrkulacja powietrza
    • Nazwa kategorii: obieg wilgoci
    • Koniec elementów należących do kategorii procesy kształtujące

Obieg ciepła

Jedynym źródłem docierającej do powierzchni Ziemi energii cieplnej jest promieniowanie słoneczne. Jego część jest odbijana, a część pochłaniania przez Ziemię w postaci promieniowania krótkofalowego. Ogrzewając się, planeta oddaje ciepło do atmosfery.

Ilość promieniowania słonecznego w poszczególnych częściach kuli ziemskiej zależy od usłonecznienia, czyli czasu bezpośredniej operacji Słońca, a także od szerokości geograficznej. Zmienia się wówczas oświetlenie Ziemi, różna jest wysokość Słońca nad horyzontem w różnych porach roku, a w związku z tym także długość dnia i nocy. Jednocześnie pewna część promieniowania zostaje odbita przez powierzchnię Ziemi. Miarą pozwalającą określić stosunek ilości promieniowania odbitego od powierzchni Ziemi do ilości promieniowania słonecznego docierającego do powierzchni jest tzw. albedo.

Cyrkulacja powietrza

Krążenie powietrza atmosferycznego odbywa się zarówno w kierunku poziomym, jak i pionowym. Z cyrkulacją powietrza związany jest też przebieg wiatrów stałych (pasatów, wiatrów wschodnich i zachodnich), prądów powietrza (antypasatów) oraz wiatrów lokalnych (fenów, monsunów, bryz, cyklonów).

Obieg wilgoci

Jest to zamknięty cykl procesów parowania, transpiracji, tworzenia się chmur, powstawania opadów atmosferycznych, spływu powierzchniowego, a także wsiąkania wody w podłoże.

bg‑azure

4. Klimaty kuli ziemskiej (zakres podstawowy)

bg‑azure

4.1. Klimaty strefowe (zakres podstawowy)

Najbardziej znana w Polsce jest klasyfikacja klimatów Wincentego Okołowicza. Kryteriami, o które jest ona oparta, są: rozkład opadów atmosferycznych w ciągu roku, wartość i przebieg temperatury powietrza oraz przystosowanie zespołów roślinnych do cech panującego klimatu. Wyróżnia ona następujące strefy klimatyczne: jedną równikową, dwie zwrotnikowe, dwie podzwrotnikowe, dwie umiarkowane oraz dwie okołobiegunowe. Strefy umiarkowane zostały podzielone na grupę klimatów ciepłych (w niższych szerokościach geograficznych) oraz grupę klimatów chłodnych (w wyższych szerokościach geograficznych).

RIknn68a6VFUk
Strefy klimatyczne według Wincentego Okołowicza
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., oprac. na podstawie E. Jaworska, P. Jaworski, Geografia. Repetytorium, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2012, licencja: CC BY-SA 3.0.

Przebieg poszczególnych stref i wewnętrzne ich zróżnicowanie jest modyfikowane przez inne czynniki. Są one podstawą do wyznaczenia typów klimatów:

  • w strefie klimatów równikowych i zwrotnikowych: wilgotny, suchy, wybitnie wilgotny, skrajnie (wybitnie) suchy czy pośredni (o własnych, wyróżniających się cechach, innych niż w klimatach wilgotnych i suchych). Dodatkowo w strefie równikowej wydzielono klimat podrównikowy: suchy i wilgotny;

  • w strefie klimatów podzwrotnikowych i umiarkowanych: morski, kontynentalny i przejściowy (o właściwościach stopniowo przechodzących z klimatu morskiego w kontynentalny);

  • w strefie klimatów okołobiegunowych: polarny (średnia temperatura powietrza najcieplejszego miesiąca jest mniejsza niż 0°C) i subpolarny (średnia temperatura powietrza najcieplejszego miesiąca jest większa niż 0°C).

cechy

klimat morski

klimat kontynentalny

dobowe i roczne amplitudy temperatury powietrza

małe

duże

wilgotność powietrza

duża

mała

zachmurzenie

duże (maksimum jesienią i zimą)

małe (maksimum lato)

ilość i rozkład opadów

duża (równomierne z przewagą jesieni i zimy)

mała (maksimum latem, a minimum zimą)

lato

chłodne i wilgotne

gorące i suche

zima

łagodna i wilgotna

mroźna i sucha

Charakterystyka szczegółowa tego zagadnienia znajduje się na następnej stronie (grafika interaktywna).

bg‑azure

4.2. Klimaty astrefowe (zakres podstawowy)

Swoistym klimatem odznaczają się obszary górskie oraz obszary będące w zasięgu oddziaływania monsunów.

Klimat astrefowy

Charakterystyka

górski

Poszczególne elementy klimatu i pogody nie zmieniają się wraz z szerokością geograficzną, ale z wysokością nad poziomem morza:

  • spadek temperatury powietrza (o ok. 0,6°C na 100 m) wraz z wysokością, jednakże w niektórych częściach (np. w dolinach i kotlinach) zachodzi często inwersja termiczna,

  • spadek ciśnienia atmosferycznego (o ok. 11,5 hPa na 100 m) wraz z wysokością,

  • spadek wilgotności bezwzględnej wraz z wysokością, choć jednocześnie wilgotność względna przyjmuje wartości bardzo wysokie,

  • przy niższych niż na nizinach temperaturach powietrza łatwiej jest osiągnąć w atmosferze stan nasycenia, czego skutkiem jest powstawanie chmur,

  • wzrost ilości opadów wraz z wysokością, ale najwyższe partie gór, które znajdują się powyżej poziomu chmur, odznaczają się inwersją opadową,

  • wzrost natężenia promieniowania słonecznego wraz z wysokością,

  • wzrost prędkości wiatru z wysokością,

  • występowanie fenu, wiatrów zboczowych i tunelowych,

  • zależność nasłonecznienia od ekspozycji stoków i układu łańcuchów górskich,

  • duża zmienność pogody,

  • piętrowość klimatyczna – poszczególne pasma stanowią naturalne granice typów klimatu (w zależności od szerokości geograficznej granice te przebiegają na różnych wysokościach).

RUTNwMK9Q4fd8
Występowanie pięter klimatyczno‑roślinnych w Alpach, Górach Skandynawskich i Himalajach
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R14KXB3yhMXEg
Piętra klimatyczne w Tatrach i zmiana ich granic względem ekspozycji stoków
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

monsunowy

  • występowanie w zasięgu cyrkulacji monsunowej,

  • dwie pory roku: ciepła (z nawalnymi opadami, kiedy napływa ciepłe i wilgotne powietrze znad oceanu) i zimna (sucha, kiedy napływa chłodne i suche powietrze z wnętrza lądu).

Makroklimat jest charakterystyczny dla dużych obszarów. Reprezentuje zespół cech klimatycznych w dużej skali przestrzennej, strefy klimatycznej, kontynentu, czasem kraju. Zmiany elementów klimatu w tej skali są powiązane głównie ze zmianami szerokości geograficznej.

Mezoklimat, określany też jako klimat lokalny, to klimat charakterystyczny dla niewielkiego regionu geograficznego, cechujący się wewnętrzną jednorodnością oraz odrębnością w stosunku do warunków klimatycznych obszarów sąsiednich. Kształtuje się on pod wpływem rzeźby terenu, roślinności, podłoża czy wód powierzchniowych i obejmuje zróżnicowane jednostki geograficzne, np. dolinę rzeczną, pasmo wzgórz, kompleks leśny, dużą powierzchnia wodną, miasto czy osiedle. Czasem w obrębie mezoklimatu (klimatu lokalnego) wyróżniane są mniejsze powierzchnie nazywane topoklimatami o zróżnicowanych charakterystykach meteorologicznych wynikających z położenia. Przykładem są np. stoki północne i południowe wzniesienia różniące się dopływem energii promieniowania słonecznego albo zbocza i dno doliny rzecznej o różnych warunkach wilgotnościowych.

Klimat lasu

Klimat miasta

  • występują małe dobowe i roczne wahania temperatury powietrza,

  • zatrzymywane są duże ilości wilgoci (przyczynia się do tego parowanie ściółki i transpiracja drzew oraz osłabiona wymiana powietrza we wnętrzu lasu), w związku z czym występują tam większe opady atmosferyczne (zwłaszcza zimą; dzięki zwiększonej turbulencji nad koronami drzew),

  • latem jest chłodniej, a zimą cieplej niż na zewnątrz,

  • ruch powietrza słabnie.

  • większe zachmurzenie i większa ilość opadów spowodowane większą liczbą jąder kondensacji pochodzących z zanieczyszczeń z zakładów przemysłowych, transportu, a także ogrzewania domów zimą,

  • większa średnia roczna temperatura powietrza wewnątrz miasta niż na terenach podmiejskich (o ok. 2°C), tzw. miejska wyspa ciepła, spowodowana: występowaniem powierzchni asfaltowych, ceglanych i betonowych (w ciągu dnia gromadzą dużą ilość ciepła i oddają je nocą), niskim albedo (duża liczba ciemnych budynków absorbuje ciepło), dużą ilością emitowanego ciepła (w wyniku rozwoju przemysłu, ogrzewania mieszkań i nieszczelnej izolacji) i dużą ilością zanieczyszczeń (utrudniają one wypromieniowanie ciepła); w sezonie letnim wzrost efektu miejskiej wyspy ciepła tłumaczy się rosnącą rolą promieniowania pochłoniętego (małe albedo) oraz małej straty ciepła na parowanie,

  • bryza miejska wiejąca w stronę centrum – nad miastem tworzy się ośrodek niskiego ciśnienia, a poza nim – wyż,

  • efekt kurtynowy (osłabienie siły wiatru) i efekt tunelowy (wzrost prędkości wiatru między wysokimi budynkami).

Przykłady działań, które mogą ograniczyć rozwój wysp ciepła w mieście: zachowanie w przestrzeni miasta powierzchni niezabudowanych; wprowadzenie obszarów zielonych na terenach przewidzianych dla dalszej intensywnej zabudowy; wprowadzenie monitoringu miejskiej wyspy ciepła; zaprzestanie wycinania drzew w miastach; termomodernizacja budynków.

Mikroklimat odzwierciedla lokalne oddziaływania elementów środowiska na warunki atmosferyczne w skali mikro. Przykładem może być:

  • zróżnicowanie klimatyczne pięter leśnych pozwalające na wyróżnienie mikroklimatu koron drzew albo runa leśnego w klimacie lasu,

  • poszczególne części obszaru leśnego, np. granica lasu i łąki, teren o mniejszej gęstości drzew, zagajnik itp.

  • określona strona budynku lub dane pomieszczenie.

Słownik

amplituda temperatury
amplituda temperatury

różnica między najwyższą i najniższą temperaturą w przebiegu rocznym (roczna amplituda temperatury powietrza) lub dobowym (dobowa amplituda temperatury powietrza)

inwersja opadowa
inwersja opadowa

spadek ilości opadów wraz z wysokością

inwersja termiczna
inwersja termiczna

wzrost temperatury wraz z wysokością

promieniowanie kosmiczne
promieniowanie kosmiczne

strumień cząstek pochodzących z wybuchów na Słońcu i wybuchów innych gwiazd

ściśliwość gazów
ściśliwość gazów

zdolność ciała do odwracalnej zmiany objętości pod wpływem trójosiowego ściskania (np. ciśnienia hydrostatycznego)