Wiwat Konstytucja!

Twórcy Konstytucji 3 maja 1791 r. zdawali sobie sprawę, że zarówno sposób jej uchwalenia, jak i niektóre zapisy budziły sprzeciw części szlachty. Z tego powodu podjęli działania mające na celu zjednanie opinii publicznej. Już 5 maja tego roku sejm przyjął uchwałę wprowadzającą kary za publiczne krytykowanie konstytucji. W tym samym miesiącu powstało Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji (nazywane również Klubem Przyjaciół Konstytucji), którego liderem został Hugo Kołłątaj. Członkowie klubu – posłowie, intelektualiści, działacze polityczni – zbierali się w pałacu Radziwiłłowskimpałac Radziwiłłowskipałacu Radziwiłłowskim.

Pałac Radziwiłłowski

Na spotkaniach omawiali taktykę polityczną oraz projekty ustaw, które chcieli wnieść pod obrady sejmu. W sposobie funkcjonowania nowe stronnictwo przypominało francuskie kluby polityczne z czasów rewolucji 1789 r. Dbać o dobre imię konstytucji miało także wojsko, które ruszyło na prowincję, aby agitować na rzecz ustawy rządowej i zwalczać malkontentówMalkontentmalkontentów (m.in. Franciszka Ksawerego Branickiego, Stanisława Szczęsnego Potockiego, Seweryna Rzewuskiego, Józefa i Szymona Kossakowskich). Również król podjął działania mające na celu popularyzację konstytucji. Na ilustracjach w galerii interaktywnej przedstawiono sposoby upamiętniania Konstytucji 3 maja zarówno w XVIII stuleciu, jak i kolejnych.

Co na to zaborcy?

R1UOO6du3vq6l1
January Suchodolski, Szturm Oczakowa w 1789 roku, 1853 r. Rosja od początku była przeciwna Konstytucji 3 maja, ale zwlekała i pozostawała oficjalnie neutralna, aż do momentu podpisania pokoju kończącego wojnę rosyjsko-turecką w styczniu 1792 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Uchwalenie konstytucji usprawniającej rządy i zamanifestowanie niezależności przez Rzeczpospolitą najbardziej uderzało w interesy Rosji i Prus. Katarzyna II wyraźnie traciła wpływy w Polsce, natomiast Fryderyk Wilhelm II obawiał się wzmocnienia Rzeczpospolitej i jej ewentualnych dążeń do odzyskania zagarniętych przez Prusy prowincji. Ponadto Berlin (Prusy) chciał poszerzać swoje terytorium kosztem państwa polskiego, a nie bronić status quoStatus quostatus quo. Austria była skłonna poprzeć polską Ustawę Rządową, która zakładała przekazanie polskiego tronu po śmierci Stanisława Augusta elektorowi saskiemu. Cesarz Leopold II liczył na stworzenie układu, w którym połączona unią Rzeczpospolita i Saksonia zneutralizują aktywność Prus, co zagwarantuje utrzymanie równowagi politycznej w regionie. Fryderyk August II uzależniał jednak swoją decyzję o przyjęciu polskiej korony od reakcji wszystkich państw zaborczych, zwłaszcza Rosji.

RcxFAi8oiVUf3
Ustawa Rządowa z dnia 3 maja, wydanie z roku 1791.
Źródło: Michał Gröll, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rewolucja francuska a Polska

R1AklojxVAdPP1
Gazeciarz z Koblencji, karykatura z kwietnia 1792 r. Poseł wiedeński ogłasza wybuch wojny między Francją a Austrią na spotkaniu w Koblencji (dziś w zachodnich Niemczech), dokąd wyemigrowała część francuskich kontrrewolucjonistów.
Źródło: gallica.fr, domena publiczna.

Wypadki we Francji miały duży wpływ na wydarzenia w Rzeczpospolitej. Aktywność francuskiej dyplomacji w tej części Europy praktycznie wygasła, gdyż rewolucjoniści skupili się na tłumieniu kontrrewolucji i mobilizacji sił na wypadek interwencji Austrii w obronie króla Ludwika XVI. Wobec nieuchronności konfliktu między Francją a cesarstwem Habsburgów pod koniec 1791 r. cesarz Austrii Leopold II intensywnie zabiegał o sojusz z Prusami. Przetasowania na arenie międzynarodowej skutkowały zbliżeniem się Austrii i Prus, a ich sojusz źle wróżył Polsce. Kiedy Francja wypowiedziała wojnę Austrii 20 kwietnia 1792 r., Katarzyna II przyjęła tę wiadomość z zadowoleniem. Osobiście potępiała działania rewolucjonistów, a dodatkowo związanie Prus i Austrii na zachodzie Europy dawało jej wolną rękę w Rzeczpospolitej.

KonfederacjaKonfederacjaKonfederacja targowicka

Pomimo usilnych starań stronnictwa patriotycznego i dworu stosunkowo duża część szlachty pozostawała przeciwna konstytucji. Przywiązana do swoich wolności, utyskiwała na zniesienie wolnej elekcji. W jej oczach ustanowienie monarchii dziedzicznej groziło wprowadzeniem absolutyzmu, który łączyła z tyranią i despotyzmemDespotyzmdespotyzmem. Niezadowolenie budziły także nielegalny sposób uchwalenia konstytucji, pozbawienie szlachty gołotySzlachta gołotaszlachty gołoty prawa do czynnego udziału w sejmikach oraz otworzenie furtki do likwidacji podziałów stanowych. Te sceptyczne nastroje rozbudzali przedstawiciele obozu hetmańskiego, którzy zamierzali unieważnić wszystkie wprowadzone od 1788 r. ustawy. W marcu 1792 r. Stanisław Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki oraz Szymon Kossakowski udali się do Petersburga, gdzie podpisali akt konfederacji przeciwko nielegalnie uchwalonej Konstytucji 3 maja 1791 r. i uderzającym w szlachecką wolność reformom Sejmu Wielkiego. Konfederaci wezwali na pomoc Katarzynę II, a ta chętnie jej udzieliła, usprawiedliwiając w ten sposób zbrojną interwencję wojsk rosyjskich w Polsce, planowaną od dłuższego czasu. Akt konfederacji został ogłoszony 14 maja 1792 r. w Targowicy na Ukrainie – przyznanie, że zwołano ją w Rosji, a nie w Rzeczpospolitej, czyniłoby ją nielegalną.

Mir, Zieleńce, Dubienka i kapitulacja

Wojsko polskie liczyło ok. 57 tys. żołnierzy i pod względem wielkości sił odstawało od liczących w sumie 100 tys. żołnierzy oddziałów rosyjskich. Również poziom wyszkolenia żołnierzy i ich wyposażenie nie dorównywały temu, którym dysponowali rosyjscy dowódcy. Taktyka przyjęta przez rząd w Warszawie sprowadzała się do rozstawienia oddziałów wokół granic i cofania się w miarę przebiegu działań wojennych w kierunku Warszawy, tak aby uchronić ją możliwie jak najdłużej przed zajęciem przez obce wojska.

RcPPGARI5hm4P
Książę Ludwik Wirtemberski z synem Adamem i bratem Aleksandrem, 1796 r. Książę Ludwik Wirtemberski, zięć Adama Kazimierza Czartoryskiego, dowodził armią litewską. Książę spokrewniony był z władcami wszystkich trzech państw zaborczych i dlatego wzbraniał się przed stawianiem oporu armii rosyjskiej, co zaowocowało licznymi porażkami w Wielkim Księstwie, m.in. w bitwie pod Mirem.
Jaki wizerunek rodziny kreuje obraz?
Źródło: Wendelin Moosbrugger, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Ry4wWtMOtxAO1
Wojciech Kossak, Po bitwie pod Zieleńcami, 1898 r. Kościuszko wraz z ks. Józefem odbierają defiladę wojsk polskich z jeńcami po pobiciu wojsk rosyjskich. Armia koronna z ks. Józefem Poniatowskim i podlegającym mu Tadeuszem Kościuszką na czele odniosła kilka spektakularnych zwycięstw, m.in. pod Zieleńcami i Dubienką, jednak wojska rosyjskie przekroczyły linię Bugu już w lipcu 1792 r.
W jakim celu malarz wyeksponował właśnie tę scenę?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wobec osamotnienia na arenie międzynarodowej i przewagi militarnej Rosji król próbował porozumieć się z Katarzyną II. Zaproponował przymierze i oddanie polskiego tronu jej wnukowi Konstantemu, ale caryca nie zamierzała iść na ustępstwa. Zaleciła Stanisławowi Augustowi zaprzestanie działań wojennych i przystąpienie do konfederacji targowickiej, co wiązało się z oddaniem realnej władzy w państwie liderom Targowicy. Podczas narady króla z najbliższymi współpracownikami, m.in. Ignacym Potockim, Hugonem Kołłątajem i Adamem Kazimierzem Czartoryskim, większość opowiedziała się za przystąpieniem do konfederacji i król tak też uczynił. W ten sposób zakończył wojnę polsko‑rosyjską, ale poświęcił reformy Sejmu Czteroletniego. Część elit politycznych, w tym najbliżsi współpracownicy Stanisława Augusta, którzy jak Hugo Kołłątaj doradzili mu szukanie porozumienia z Rosją, potępili później tę decyzję, oskarżając go o zdradę.

R1AsjOtox01Om
Mapa ukazująca wojnę polsko-rosyjską w obronie Konstytucji 3 maja. Polecenie: Wskaż na mapie wygrane przez Polaków bitwy. Dlaczego te zwycięstwa nie wpłynęły na ostateczny wynik wojny?
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie static.polityka.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

celebracja
celebracja

(fr. celebration), świętowanie, uroczyste zachowywanie się

despotyzm
despotyzm

(gr. despotes - pan, władca), rządy władcy wyposażonego w nieograniczone uprawnienia

konfederacja
konfederacja

(łac. confoederatio –  związek) zawiązywana przez szlachtę w wyjątkowych sytuacjach, takich jak bezkrólewie lub kryzys państwowy; mogła być zwołana przeciwko królowi, ale ten mógł do niej również przystąpić; w organach konfederacji decyzje podejmowano większością głosów

malkontent
malkontent

(fr. malcontent – niezadowolony) osoba niezadowolona; bywało także stosowane w odniesieniu do opozycji antykrólewskiej

status quo
status quo

(z łac. obecny stan rzeczy) stan prawny lub polityczny istniejący w danej chwili

szlachta gołota
szlachta gołota

szlachta nieposiadająca ziemi na własność

Słowa kluczowe

Konstytucja 3 maja, konfederacja targowicka, wojna polsko‑rosyjska z 1792 r., upadek Rzeczypospolitej, rozbiory Polski, II rozbiór Polski

Bibliografia

Łojek J., Ku naprawie Rzeczypospolitej. Konstytucja 3 maja, Warszawa 1988.

Markiewicz M., Historia Polski 1492‑1795, Kraków 2004.

Rostworowski E., Ostatni król Rzeczypospolitej. Geneza i upadek Konstytucji 3 maja, Warszawa 1966.

Smoleński W., Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kraków 1897.