Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Początki komunizmu i socjaldemokracji

Druga połowa XIX w. to okres prężnego rozwoju technologicznego i dominacji doktryny liberalnejdoktryna liberalnadoktryny liberalnej w gospodarce. Doprowadziło to nie tylko do rozwoju ruchu robotniczego i narodzin idei broniących praw robotniczych i socjalnych, ale także, ze względu na specjalizację w produkcji, do zróżnicowania interesów w obrębie samej klasy robotniczej. Nastąpiło wówczas także wiele zmian politycznych. W państwach Europy Zachodniej rozwijały się instytucje demokratyczne, zwiększała się rola parlamentów, a dzięki rozszerzaniu grup, które miały prawa wyborcze, również robotnicy zaczęli zyskiwać wpływ na działania instytucji państwa. Część działaczy robotniczych dostrzegła możliwość wpływu na zmiany społeczne drogą reform parlamentarnych zamiast rewolucji. Zmiany te stały się podstawą rozłamu w ruchu socjalistycznym i początkiem kształtowania się dwóch nowych doktryn: rewolucjoniści poszli w kierunku sformułowania doktryny komunistycznej, a reformiści (nowy nurt w ruchu robotniczym) dali początek doktrynie socjaldemokratycznej.

Zdaniem wielu badaczy doktryna socjalizmu demokratycznego zaczęła rozwijać się w państwach, które przeszły rewolucję przemysłową. Ukształtowała się w nich klasa robotnicza świadoma swoich potrzeb i rozpoczęła walkę o swoje prawa. Dlatego do twórców idei socjalizmu demokratycznego zaliczymy m.in. Ferdinanda Lassalle’a.

Ferdinand Lassalle był zwolennikiem reformizmureformizmreformizmu w doktrynie socjalizmu. Reformiści odrzucali teorię walki klas i rewolucyjnego obalenia kapitalizmu na rzecz jego stopniowych przemian w drodze reform parlamentarnych. Sprzyjał temu fakt, że w tym czasie w państwach Europy Zachodniej prawo wyborcze było rozszerzane na kolejne grupy społeczne. Sam Lassalle głosił koncepcję socjalizmu państwowego, twierdząc, że państwo stanowi organizację ponadklasową całego społeczeństwa i powinno służyć dobru powszechnemu. Według niego robotnicy mieli dość siły, aby wymusić na strukturach państwa wprowadzenie powszechnego prawa wyborczego, a potem przeprowadzenie reform socjalnych drogą parlamentarną.

Kolejnym przedstawicielem idei socjalizmu demokratycznego i krytykiem myśli Karola Marksa był Eduard Bernstein.

Swoje poglądy zawarł w książce Zasady demokracji i zadania socjaldemokracji wydanej w 1899 r. Wskazywał w niej błędy w rozumowaniu Marksa. Przede wszystkim nie zgadzał się z jego prognozami dotyczącymi szybkiego upadku kapitalizmu i zaostrzania się walki klasowej. Obserwując rozwój społeczeństwa kapitalistycznego, nie dostrzegał zaniku klasy średniej i nie uważał, że biedni biednieją. Wręcz przeciwnie, uważał, że systemy kapitalistyczne demokratyzują się, a te procesy łagodzą walkę klasową. Bernstein był zwolennikiem stopniowego wzrostu płac klasy robotniczej, który jego zdaniem ograniczyłby, a nawet zlikwidował wyzysk. Według niego tego typu procesy mogły zajść w obrębie systemu kapitalistycznego, stąd wniosek, że obalenie kapitalizmu nie było konieczne. Bernstein ostatecznie odrzucił rewolucję jako środek do zmiany systemu społeczno‑politycznego. Zauważył znaczenie instytucji demokratycznych i zalecał robotnikom walkę o reprezentację parlamentarną oraz mandaty w samorządzie terytorialnym. Jego zdaniem była to właściwa droga zamiany kapitalizmu w socjalizm. W czasie II Międzynarodówki przeciwnikiem Bernsteina w kwestii sposobu zmian ustrojowych był Karol Kautsky, jednak on również dołączył do zwolenników reformizmu i stał się kolejnym reprezentantem tego nurtu w doktrynie socjalistycznej.

bg‑red

Wskaż najważniejsze przyczyny różnic między marksizmem a rodzącymi się ideami socjaldemokracji.

Wyróżniki socjaldemokracji

Twórcy ideologii socjalizmu demokratycznego za najważniejsze wartości życia społecznego uznali równość i sprawiedliwość społeczną oraz wolność i solidarność. W swoich poglądach podkreślali, że w każdym człowieku tkwią możliwości i talenty, które można rozwinąć wyłącznie w sprzyjających okolicznościach. Trudno je natomiast osiągnąć w społeczeństwie pełnym nierówności i niesprawiedliwości. Według ideologów socjalizmu to społeczeństwo i jego struktura ponoszą odpowiedzialność za ludzkie błędy.

Struktura społeczna ukształtowana dzięki rewolucji przemysłowej i burżuazyjnej daje możliwość rozwoju wyłącznie warstwom posiadającym, nie klasie robotniczej. Należy zatem tak przemodelować społeczeństwo i zmienić strukturę społeczną, aby każdy jego członek, nawet ten najbiedniejszy, miał szansę rozwoju. Zwolennicy socjalizmu demokratycznego, nawiązując do Arystotelesa, głosili pogląd, że każdy człowiek jest istotą społeczną i tylko w społeczeństwie może w pełni realizować swoje potrzeby.

Socjaldemokraci pojmowali początkowo społeczeństwo jako arenę ścierania się interesów różnych klas społecznych (marksistowska walka klas). Powodem konfliktów miał być nierównomierny dostęp do dóbr powodujący poczucie niesprawiedliwości społecznej. W początkach XX w. socjaldemokraci dostrzegli jednak znaczenie własności prywatnej i uznali, że zróżnicowane społeczeństwo może porozumieć się w celu innej redystrybucji dóbr i zmniejszenia nierówności społecznych w sposób umożliwiający rozwój każdej jednostce. Zaproponowali oni progresywne podatkipodatek progresywnyprogresywne podatki i bardziej sprawiedliwy ich podział między członków społeczeństwa. Socjalistyczni demokraci byli zwolennikami państwa demokratycznego czy – zgodnie ze współczesną terminologią – państwa dobrobytu. Ich zdaniem państwo powinno likwidować nierówności społeczne przez rozbudowę usług publicznych, do których zaliczamy opiekę zdrowotną, sprawną administrację publiczną, edukację i walkę z bezrobociem. Państwo powinno również prowadzić politykę społeczną skierowaną do najbardziej niezaradnych życiowo członków społeczeństwa.

Proponowany system polityczny to demokracja liberalna oparta na silnych instytucjach demokratycznych, które zapewniają pluralizm polityczny, poszanowanie praw mniejszości i decentralizację struktur państwowych na rzecz samorządów. Socjaldemokraci byli zwolennikami zasady prymatu konstytucji, trójpodziału i równowagi władz państwowych oraz rozdziału Kościoła od państwa. Ich zdaniem każda jednostka ma prawo do własnego światopoglądu i możliwości wyboru wyznania, a także prawo do prywatności, czyli nieujawniania swoich poglądów.

Zwolennicy socjalizmu demokratycznego opowiadali się za akceptacją mechanizmów rynkowych, ale pod kontrolą państwa. Równocześnie postulowali równość innych form własności, zwłaszcza własności spółdzielczej, ale także różnych jej form kontrolowanych przez państwo. Socjaldemokraci uważali, że wyrównywanie nierówności społecznych może dokonywać się przede wszystkim przez redystrybucję dochodu narodowego. Zalecali wprowadzenie progresywnych podatków. Równocześnie w sferze polityki społecznej i gospodarczej doktryna socjaldemokratyczna postulowała istnienie państwa opartego na priorytetach, przedstawionych na schemacie:

ROMJNqxdn6QFg1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: [bold]państwo w doktrynie [br]socjaldemokratycznej[/]{color=#cc0000}
    • Elementy należące do kategorii [bold]państwo w doktrynie [br]socjaldemokratycznej[/]{color=#cc0000}
    • Nazwa kategorii: państwo prawa [br]chroniące prawa [br]i wolności mniejszości{value=35}{color=#990000}
    • Nazwa kategorii: państwo[br] opiekuńcze[br] – rozbudowane [br]instytucje niwelują [br]różnice[br] społeczne{value=35}{color=#990000}
    • Nazwa kategorii: progresywne[br] podatki{value=35}{color=#990000}
    • Nazwa kategorii: sprawiedliwa [br]redystrybucja [br]dochodu narodowego{value=35}{color=#990000}
    • Koniec elementów należących do kategorii [bold]państwo w doktrynie [br]socjaldemokratycznej[/]{color=#cc0000}
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑red

Wymień działania państwa, które zdaniem socjaldemokratów miały zmniejszać nierówności społeczne. Oceń ich wpływ na możliwości rozwoju jednostki i rozwój gospodarczy.

Słownik

atawizm polityczny
atawizm polityczny

powrót do poprzednich rozwiązań politycznych, bez uwzględnienia przemian społecznych

doktryna liberalna
doktryna liberalna

ideologia i kierunek polityczny, według którego wolność jest nadrzędną wartością, ma charakter indywidualistyczny i przeciwstawia się kolektywizmowi; innymi wartościami cenionymi przez liberałów są wartości demokratyczne i prawa obywatelskie czy własność prywatna i wolny rynek; liberalizm powstał w epoce oświecenia, w sprzeciwie wobec absolutyzmu i instytucji feudalnych; w XIX w. stał się szerokim, postępowym ruchem politycznym, początkowo miał często charakter antydemokratyczny, jednak z czasem przyjął wartości demokratyczne w formie demokracji liberalnych

etatyzm
etatyzm

ingerencja państwa w różne dziedziny życia gospodarczego, społecznego, kulturalnego, w funkcjonowanie samorządów, stowarzyszeń, małych grup i jednostek oraz przejęcie odpowiedzialności za wiele sfer aktywności społecznej; w znaczeniu gospodarczym jest to odmiana interwencjonizmu państwowego

nacjonalizacja
nacjonalizacja

forma upaństwowienia przez przejęcie przez państwo praw własności ziemi, przedsiębiorstw i kapitału na podstawie odrębnego aktu prawnego

państwo opiekuńcze
państwo opiekuńcze

państwo bezpieczeństwa socjalnego; koncepcja państwa oraz społeczeństwa powstała pod wpływem tzw. ekonomii dobrobytu, ukształtowana po II wojnie światowej, głoszona w szczególności od lat 50. do lat 80. XX w.; państwo o gospodarce rynkowej z silnym interwencjonizmem państwowym, będącym przeciwieństwem liberalizmu ekonomicznego, kładące duży nacisk na rozwiązywanie problemów społecznych

podatek progresywny
podatek progresywny

wprowadzenie różnych poziomów opodatkowania, których wysokość zależy od wysokości dochodów

reformizm
reformizm

socjaldemokratyczna teoria ewolucyjnego, stopniowego przekształcania się kapitalizmu w socjalizm, świadomie negująca marksistowską drogę rewolucyjnego znoszenia stosunków kapitalistycznych

rewizjonizm
rewizjonizm

dążenie do zmiany określonego stanu rzeczy, poglądów, ponowne rozpatrywanie ustalonych wniosków, ocenianie faktów według innych kryteriów; w doktrynie socjalistycznej rewizja poglądów Karola Marksa i propozycja innego sposobu zmiany stosunków społecznych

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida