Polska scena polityczna

W czasach panowania Augusta III (1733–1763) działały trzy stronnictwa polityczne. Rodzina Potockich początkowo sprzeciwiała się saskim rządom w Rzeczypospolitej i działała w opozycji do dworu, szukając porozumienia z dyplomacją francuską i pruską. Członkowie utworzonego przez nią ugrupowania nazywali się republikantami lub patriotami. Bliskie im były sarmackie wartości i choć w większości sprzeciwiali się zaprowadzeniu zmian ustrojowych, to popierali aukcję wojska, czyli jego powiększenie, oraz rozwój miast. Drugim ważnym stronnictwem była Familia, kierowana przez rodzinę Czartoryskich i spokrewnionych z nią Poniatowskich. Obóz ten dążył do reformy państwa, wzorowanej na rozwiązaniach stosowanych w Wielkiej Brytanii, Holandii i Wenecji. Proponował powiększenie armii, poprawienie pozycji mieszczaństwa oraz ograniczenie stosowania liberum veto. W przeciwieństwie do republikantów Czartoryscy i ich zwolennicy wsparcia szukali w Rosji, za największego wroga Rzeczypospolitej uważając Prusy. W latach 50. XVIII w. na polskiej scenie politycznej pojawiła się tzw. kamaryla Jerzego Augusta Mniszcha, który w 1750 r. poślubił Amelię, córkę pierwszego ministra Augusta III, Henryka Brühla. W odróżnieniu od Potockich i Familii grupa ta opierała swoją działalność na ścisłej współpracy z królem i w mniejszym stopniu polegała na wsparciu ze strony obcych dworów.

Paraliż sejmu

R9Dm97iRa87zI1
Jerzy August Mniszech (1715–1778) był marszałkiem nadwornym koronnym i stał na czele koterii dworskiej, tzw. kamaryli Jerzego Augusta Mniszcha, która pojawiła się na polskiej scenie politycznej na początku lat 50. XVIII w. Na lewej piersi marszałka widnieje gwiazda Orderu Orła Białego, którym został odznaczony w 1735 r.
Źródło: autor nieznany, przed 1778, fot. Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

W latach 40. i 50. XVIII w. w Europie doszło do dwóch ważnych i długoletnich konfliktów: wojny o sukcesję austriacką (1740‒1748) oraz wojny siedmioletniej (1756‒1763). Rzeczpospolita nie wzięła w nich udziału, jednak wydarzenia te miały na nią wpływ ze względu na zaangażowanie Saksonii. Co więcej, wojska rosyjskie przemieszczały się na zachód Europy przez tereny państwa polsko‑litewskiego. Oba liczące się wówczas stronnictwa, Potockich i Czartoryskich, popierały aukcję wojska, która poprawiłaby bezpieczeństwo, jak również przyczyniłaby się do odbudowy pozycji Rzeczypospolitej na arenie międzynarodowej. Tymczasem każda partia próbowała doprowadzić do reformy na własny sposób. W 1743 r. dwór planował zwołanie sejmu nadzwyczajnego, jednak Familia obawiała się, że opozycja doprowadzi do konfederacjikonfederacjakonfederacji i przejmie inicjatywę w życiu publicznym, dlatego ostatecznie sejm się nie odbył. Kolejny sejm, zwołany do Grodna w 1744 r., także nie doszedł do skutku. Problematyczną okazała się kwestia finansowania armii. Od 1717 r. szlachta z województw ruskich cieszyła się dużymi ulgami podatkowymi, ponieważ tereny te mocno ucierpiały w wyniku wojen w drugiej połowie XVII w. Zapaść gospodarcza minęła i w latach 40. XVIII w. region przechodził okres prosperity, jednak szlachta nie chciała ponosić kosztów utrzymania dodatkowych oddziałów. W czasie jednego z pierwszych posiedzeń wybuchł skandal wokół posłów pobierających pensje z kas obcych dworów, co ostatecznie doprowadziło do rozejścia się sejmu. Kolejny, w 1746 r., również zakończył się bez uchwalenia nowych praw. Opozycja, kierowana przez wojewodę bełskiego Antoniego Potockiego postawiła na obstrukcjęobstrukcjaobstrukcję – przeciągała obrady, poruszając kwestię finansowania armii aż do momentu ustawowego zakończenia obrad (sześć tygodni). Na sejmie roku 1748, tzw. sejmie boni ordinis (łac., dobrego porządku) posłowie dyskutowali na temat spraw ekonomiczno‑skarbowych. Głównym celem obozu reform było ustanowienie komisji ekonomicznej, której zadaniem byłoby zlustrowanie (prześwietlenie) wszystkich dochodów państwa. Również sejm z 1748 r. rozszedł się po upływie sześciu tygodni i także tym razem przyczynił się do tego Antoni Potocki, wspierany finansowo przez dyplomacje francuską i pruską. Dodatkowo przeciwko reformom opowiedzieli się Rosja, której zależało na słabości Rzeczypospolitej, oraz hetmani, obawiający się kontroli wydatków na wojsko.

RKkBBfvDuOlT4
Louis de Silvestre, Portret króla Augusta III w stroju polskim, 1737 r. Władca ubrany jest w biały żupan i czerwony kontusz przepasany złotym pasem kontuszowym. U jego lewego boku wisi karabela, a w lewej dłoni król trzyma kołpak. Zwróć uwagę, że płaszcz koronacyjny leży na tronie, a insygnia koronacyjne – korona, jabłko i berło – leżą na stole.
Źródło: Pałac w Wilanowie, dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Przy okazji kolejnego sejmu, w 1750 r., dwór i Familia podjęły kolejną próbę przeprowadzenia reform, ale jeden z posłów związanych z opozycją zerwał obrady i zgromadzenie nie doszło do skutku.

Kolejny niedoszły sejm, z 1752 r., utwierdził w przekonaniu króla i Czartoryskich, że jedynym skutecznym sposobem na przeprowadzenie reform byłoby skonfederowanie sejmu (głosowania odbywałyby się większością głosów). Na takie rozwiązanie ostatecznie nie zdecydowało się jednak żadne ze stronnictw ani dwór, ponieważ groziło ono interwencją obcych wojsk. Stan anarchii pogłębiało zachowanie władcy, który jednocześnie faworyzował Familię, ale też starał się utrzymać poprawne stosunki z partią republikantów. W ten sposób dwór lawirował pomiędzy stronnictwami, przez co nie stworzył silnego ośrodka władzy, który pozwoliłby na sprawne funkcjonowanie państwa. W konsekwencji za panowania Augusta III doszedł do skutku jedynie sejm pacyfikacyjnysejm pacyfikacyjnysejm pacyfikacyjny z 1736 r., kończący trzyletnią wojnę domową, która wybuchła po śmierci jego ojca (wojna o sukcesję polską, 1733–1736).

Siła słowa pisanego

Chociaż w czasach panowania Augusta III sejmy w zasadzie ogarnął paraliż, towarzyszyły im ożywione dyskusje na temat stanu państwa i reform. Odbywały się one przy okazji sejmików i sejmów, ale też podczas spotkań prywatnych. Ludzie opowiadający się za zmianami coraz częściej byli związani ze środowiskiem intelektualnym i artystycznym Warszawy. Zwłaszcza po przeniesieniu tu dworu z Drezna (po tym, jak Fryderyk II zaatakował Saksonię w 1756 r., zapoczątkowując tym samym wojnę siedmioletnią) miasto nabrało charakteru stołecznego. Sukcesywnie rosła liczba mieszkańców utrzymujących się z pracy umysłowej i artystycznej (urzędnicy, artyści na dworze królewskim i rezydencjach magnackich, literaci, lekarze). W 1747 r. bracia Załuscy, biskupi katoliccy Józef i Andrzej Załuscy, założyli pierwszą otwartą dla publiczności bibliotekę – Bibliotekę Załuskich.

RKAgDb6yJw7Cb
Zygmunt Vogel, Biblioteka Załuskich, widok z XVIII/XIX w. Biblioteka braci Załuskich należała w XVIII wieku do najzasobniejszych w Europie - zawierała 180 tys. ksiąg drukowanych, 10 tys. manuskryptów, tysiące map, atlasów i sztychów, rzeźb, płócien i rycin. Księgozbiór zajmował aż 29 sal! W zbiorach znalazły się m.in. dzieła Jana Kochanowskiego, Stanisława Lubomirskiego, Stanisława Orzechowskiego, Macieja Sarbiewskiego, Aleksandra Fredry. Znajdowały się tu również gabinet fizyczny, obserwatorium astronomiczne i muzeum osobliwości. Korzystanie z biblioteki było bezpłatne, jednak, by wypożyczyć książkę trzeba było uiścić kaucję. Biblioteka była jednocześnie warsztatem prac naukowych i literackich. Z inicjatywy braci Załuskich, dzięki ich pomocy finansowej lub na podstawie księgozbioru opublikowano setki prac, głównie z historii piśmiennictwa, historii Polski, historii Kościoła, prawa, genealogii i heraldyki. Dlaczego dzięki istnieniu Biblioteki Załuskich rozwinęły się akurat te dziedziny nauki?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ważnym narzędziem działaczy politycznych, za pomocą którego oddziaływali na ówczesną opinię publiczną, był druk. Wysuwane przez autorów projekty były rozwinięciami propozycji publicystów wcześniejszych, żyjących w drugiej połowie XVII w. Rzeczpospolita była monarchią mieszaną, w której rządy spoczywały na barkach magnaterii (senat) i szlachty (sejm), a król pełnił funkcję arbitra pomiędzy tymi grupami. Naród polityczny (szlachta) był zgodny co do niebezpieczeństwa, jakie niósł za sobą wzrost znaczenia monarchy w państwie. Strach przed rządami absolutnymi był wręcz stałym elementem w dyskusji, ponieważ szlachta obawiała się utraty swojej pozycji w życiu publicznym oraz związanych z nią przywilejów („złota wolność szlachecka”). Popularni autorzy nawoływali do odebrania władcy prawa do rozdawania w dzierżawę królewszczyznkrólewszczyznakrólewszczyzn i ograniczenia jego prerogatyw do obsadzania urzędów. Według nich, korzystając z tych uprawnień, król mógł budować lojalne wobec niego stronnictwo i wzmacniać swoją pozycję. Tego zdania był m.in. Stanisław Leszczyński (albo osoba z jego otoczenia, ponieważ autorstwo tekstu budzi wątpliwości) w traktacie Głos wolny wolność ubezpieczający (1743). Osłabienie władzy króla łączył ze wzrostem znaczenia sejmu, który obradowałby stale i byłby wybierany na dwuletnie kadencje. Posłowie naradzaliby się w specjalnych komisjach, a liberum veto miałoby zastosowanie tylko do niektórych ustaw. Za stale obradującymi sejmami opowiadał się również Stanisław Konarski w swoim słynnym dziele O skutecznym rad sposobie (1761). Jako pierwszy promował zniesienie liberum veto i przyjęcie zasady głosowania większością głosów na sejmikach i w sejmie.

Rhs7hHXg07OW61
Stanisław Konarski (1700–1773) był członkiem zakonu pijarów i nauczycielem w warszawskim kolegium. Interesował się filozofią oświecenia – w czasie pobytu we Francji czytał m.in. pisma Johna Locke’a. W latach 30. XVIII w. pod nadzorem kancelarii koronnej, z inspiracji Józefa Andrzeja Załuskiego, Konarski rozpoczął wydawanie Volumina legum, czyli zbioru konstytucji (ustaw) sejmowych. Opracował pierwsze sześć tomów, zawierających prawa uchwalone przed 1736 r. W 1740 r. założył w Warszawie Collegium Nobilium, które przygotowywało młodzież szlachecką do pełnienia urzędów i brania czynnego udziału w polityce w życiu dorosłym. Nowością w nauczaniu były tzw. sejmiki uczniowskie, w czasie których uczniowie dyskutowali na temat ustroju kraju, potępiając liberum veto i szukając argumentów na poparcie swoich tez. O pasji Konarskiego do nauki świadczą przedmioty, z którymi został ukazany na portrecie.
Źródło: autor nieznany, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Nie tylko zmiany ustrojowe znajdowały się w centrum zainteresowań publicystów. Także reformy o charakterze społeczno‑gospodarczym zajmowały wiele miejsca w ich pismach. Koncentrowali się oni na usprawnieniu działania administracji, polepszeniu oświaty oraz zwiększeniu potencjałów ekonomicznego i militarnego kraju. Przed sejmem 1744 r. Stanisław Poniatowski, ojciec ostatniego króla Polski, wydał List ziemianina do sąsiada z innego województwa, w którym przekonywał do aukcji wojska oraz reformy skarbowej i wprowadzenia zasad opartych na merkantylizmiemerkantylizmmerkantylizmie w gospodarce – opodatkowania szlachty w wysokości 10 proc. od jej dochodów, wprowadzenia cła generalnego, zwiększenia opłat pobieranych od produktów importowanych oraz uporządkowania systemu podatkowego. Rywal polityczny Stanisława Poniatowskiego, wojewoda bełski Antoni Potocki, wydał w tym samym czasie Odezwę do panów utriusque status, w której zaproponował radykalne, jak na owe czasy, rozwiązania. Na przykład chciał uznać mieszczan za czwarty stan sejmujący (obok króla, senatu i izby poselskiej). Większość historyków uważa, że plany te były nierealne, a sam Potocki wsławił się niszczeniem wielu sejmów. Przykładowo na sejmie w 1744 r. wziął 4000 dukatów od posła francuskiego (współpracującego z Prusami) i zerwał obrady, chociaż w Odezwie krytykował tego rodzaju praktyki. W połowie stulecia Stefan Garczyński wydał głośny utwór zatytułowany Anatomia Rzeczypospolitej Polskiej, synom ojczyzny ku przestrodze i poprawie tego, co z kluby wypadło (1751), w którym skrytykował panujące stosunki społeczne i upadek miast.

Słownik

sejm pacyfikacyjny
sejm pacyfikacyjny

(z łac. pacificatio – wprowadzenie pokoju) sejm zwoływany, aby doprowadzić do pojednania po konflikcie wewnętrznym (wojnie domowej)

obstrukcja
obstrukcja

(z łac. obstructio – zamknięcie) stawianie biernego oporu przy użyciu dozwolonych prawem metod; utrudnianie przebiegu jakiejś sprawy

konfederacja
konfederacja

(z łac. confoederatio – związek) zawiązywana przez szlachtę w wyjątkowych sytuacjach, takich jak bezkrólewie lub kryzys państwowy; mogła być zwołana przeciwko królowi, ale ten mógł do niej również przystąpić; w organach konfederacji, decyzje podejmowano większością głosów

królewszczyzna
królewszczyzna

dobra ziemskie należące do króla, od XVI w. dobra państwowe Rzeczypospolitej

merkantylizm
merkantylizm

(z wł. mercante – kupiec) kierunek myśli ekonomicznej, którego reprezentanci uważali, że bogactwo kraju zależy od ilości nagromadzonego kruszcu; jego gromadzenie jest zależne od stosowania protekcjonizmu celnego, popierania rozwoju produkcji krajowej, rozwoju kolonializmu, oddziaływania na preferencje społeczeństwa dla zmniejszenia popytu na towary importowane.

Słowa kluczowe

August III, Wettinowie, anarchia, Stanisław Konarski, Stanisław Poniatowski, Antoni Potocki, bracia Załuscy, Familia, Potoccy, republikanci, patrioci, kamaryla Jerzego Augusta Mniszcha, Rzeczpospolita w XVIII w., rozbiory Polski, rozbiory Rzeczypospolitej, czasy saskie

Bibliografia

M. Czeppe, Kamaryla Pana z Dukli. Kształtowanie się obozu politycznego Jerzego Augusta Mniszcha 1750–1763, Warszawa 1998.

S. Konarski, O skutecznym rad sposobie [1763–1764], red. H. Olszewski, Kraków 1989.

J. Staszewski, August III Sas, Wrocław 1989.

Z. Zielińska, Walka „Familii” o reformę Rzeczypospolitej 1743–1752, Warszawa 1983.