Rzeka (ciek wód powierzchniowych) formuje swoje koryto i dolinę. Może wypływać z jeziora, wywierzyska, czoła lodowca, rzadziej z terenów bagiennych. Może także formować się z połączenia potoków. Koryto to podstawowy element budowy rzeki. Jest podłużną rynną nachyloną zgodnie ze spadkiem terenu. Zajmuje najniższą część dna doliny, która ma charakterystyczny podłużny profil. Jest on kształtowany przez erozję i akumulację rzeczną. Profil podłużny doliny rzecznej (inaczej krzywa erozyjna rzeki) odzwierciedla jej nachylenie na poszczególnych odcinkach i zmienia się w wyniku erozji i akumulacji. Każda rzeka ma swoje zamknięcie – źródła i ujście, które jest jednocześnie jej bazą erozyjnąbaza erozyjnabazą erozyjną. W profilu podłużnym rzeki wyróżnia się trzy charakterystyczne odcinki (biegibieg rzekibiegi): górny, środkowy i dolny. W każdym z nich dominują inne procesy rzeźbotwórcze i wykształcają się różne cechy doliny.

R4oE5tkSUPKlH
Górny bieg rzeki
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/, domena publiczna.
RKLQpxEwmOfEV
Środkowy bieg rzeki
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/, domena publiczna.
R158iG1auf7xy
Ujście rzeki
Źródło: dostępny w internecie: https://pixabay.com/, domena publiczna.
RuwCpUTUF8LzR
Profil podłużny doliny rzecznej
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., domena publiczna.

Wśrod procesów rzeźbotwórczych wyróżniamy: erozjęerozjaerozję, transport i akumulację. W przypadku rzek mówimy o trzech rodzajach erozji:

Dwie pierwsze dominują tam, gdzie rzeka płynie szybko, ma duży spadek, a w swoim biegu spotyka duże różnice wysokości i progi skalne. Erozja boczna występuje tam, gdzie rzeka ma mniejszy spadek, spowalnia swój bieg, zmniejsza siłę nośną. Przy tym rodzaju erozji dolina ulega poszerzeniu. Akumulacja najsilniej zaznacza się w pobliżu ujścia rzeki – tam, gdzie płynie ona wolno, leniwie. Proces akumulacji zależy od szybkości spływu rzeki – jeżeli rzeka płynie szybko, zabiera ze sobą nawet duże okruchy skalne, jeśli płynie wolno, to większość nawet drobnego materiału osadza się na jej dnie (zmniejsza się siła transportowa rzeki).

Rzeki dążą do osiągnięcia profilu równowagi, czyli profilu podłużnego, w którym erozja jest równoważona przez akumulację. Erozja wgłębna (głównie związana z górnym biegiem rzek) polega na ścieraniu dna koryta wleczonym przez wodę żwirem i piaskiem oraz na drążeniu w nim zagłębień. Prowadzi ona do powstania głębokich dolin V‑kształtnych, wodospadów (których istnienie jest uwarunkowane budową geologiczną) i kotłów eworsyjnychkocioł eworsyjnykotłów eworsyjnych, czyli cylindrycznych zagłębień, które powstają głównie poniżej progów, gdzie dominuje ruch wirowy wody i niesionych przez nią odłamków skalnych.

Rshp9kfHgPwW51
Dolina V-kształtna
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jeżeli zagłębienia tworzą się pod wodospadem w wyniku uderzeń elementów opadających grawitacyjnie lub przemieszczanych przez wiry wodne, dochodzi do erozji wstecznej. Woda podcina ścianę progu skalnego od dołu, przez co dochodzi do sukcesywnego obrywania się jego górnej części (osuwa się ściana wodospadu, który się cofa). Intensywność tych rodzajów erozji zależy od spadku podłużnego rzeki, czyli od stopnia nachylenia dna koryta w kierunku spływu wody.

R1NaNYq0MnAUo1
Schemat erozji wstecznej
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., domena publiczna.

Czasami w wyniku erozji wstecznej dochodzi do przecięcia działu wodnego. Proces ten zachodzi przy źródle rzeki, w niszy źródliskowej, gdy woda wypłukuje materiał pochodzący z niszczenia tej niszy. Powoduje to cofanie się źródła. Gdy dział wodny zostanie przecięty, a po drugiej stronie znajduje się inna rzeka o mniejszej sile erozyjnej, może dojść do przechwycenia jej wód, czyli do kaptażukaptaż rzecznykaptażu.

R1745oqdHbwlE
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ (na podstawie R.Kirchner – File:Flussanzapfung Schema ReiKi.png, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=22522622, zmodyfikowane).
R6qtnrX87jZaA
Kaptaż rzeczny
Źródło: Eduexpert Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/ (na podstawie R.Kirchner – File:Flussanzapfung Schema ReiKi.png, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=22522622, zmodyfikowane).

Inną formą erozyjnej działalności rzeki są przełomy, czyli znaczne zwężenia dolin rzecznych przecinających przeszkody terenowe wznoszące się na drodze spływu wód. W odcinku przełomowym zachodzi wzmożona erozja wgłębna. Najbardziej znanym przełomem rzecznym w Polsce jest przełom Dunajca w Pieninach.

Erozja boczna polega na podcinaniu brzegów koryta lub zboczy doliny, którą płynie rzeka. Nurt ma tendencję do przemieszczania się od jednego brzegu do drugiego. Proces ten może być zapoczątkowany jakąś przeszkodą w korycie lub choćby różnicami w głębokości albo frakcji materiału skalnego, co daje różny opór przepływającej wodzie. W zasadzie nie istnieją rzeki o idealnie prostych korytach. Erozja boczna dominuje w biegu środkowym, gdzie spadek terenu jest nieduży. Erozja prowadzi do powstawania zakoli, a potem meandrów. Zewnętrzne części tych form są podcinane, na wewnętrznych zachodzi akumulacja – dolina w ten sposób poszerza się. Rozwój meandrów prowadzi do odcinania zakoli, wskutek czego powstają starorzecza. Istnienie starorzeczy świadczy o dawnym przebiegu rzeki – tendencja rzeki do meandrowania sprawia, że jej koryto cały czas zmienia położenie. Szeroko meandrujące rzeki są najbardziej charakterystyczne dla obszarów nizinnych. W długich okresach na erozję rzeczną wpływają zmiany bazy erozyjnej związane np. z ruchami górotwórczymi, izostatycznymi czy zlodowaceniami. Rzeki poszerzają wówczas swoje doliny w kilku fazach – w wyniku procesu erozji (podcinania brzegu) lub procesu akumulacji (gromadzenia osadów). Powstają wtedy terasy, które są poziomami erozyjnymi bądź akumulacyjnymi.

RzBd6gU74jbYu
Erozja boczna i akumulacja osadów w dolinie rzeki meandrującej
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

baza erozyjna
baza erozyjna

poziom ujścia rzeki, głębokość, do której rzeka może wcinać swoją dolinę (koryto) w podłoże

bieg rzeki
bieg rzeki

linia spływu wód rzecznych; określenie stosowane podczas oznaczania poszczególnych odcinków rzeki; typowy przekrój rzeki podzielony jest na trzy etapy – bieg górny, środkowy oraz dolny; podziału tego można dokonać również ze względu na ukształtowanie terenu, wyróżniamy wówczas bieg górny oraz nizinny

erozja
erozja

żłobienie; wytwarzanie zagłębień na powierzchni terenu przez czynniki zewnętrzne, np. wody płynące

erozja boczna
erozja boczna

erozja prowadząca do poszerzania dna doliny przez podmywanie brzegów i podcinanie zboczy

erozja wgłębna (denna)
erozja wgłębna (denna)

erozja prowadząca do pogłębiania koryta rzecznego, a pośrednio też doliny

erozja wsteczna
erozja wsteczna

erozja prowadząca do cofania się progów w korycie rzecznym i rozcinania zamknięcia doliny, a przez to do wydłużania doliny w górę rzeki

kocioł eworsyjny
kocioł eworsyjny

forma erozyjna powstała przez drążenie podłoża przez odłamki skalne poruszane wirem wodnym, tworzy się np. pod progami wodospadów

kaptaż rzeczny
kaptaż rzeczny

przeciągnięcie rzeki; zdobycie rzeki przez drugą wskutek erozji wstecznej