Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Unia Europejska a polska polityka zagraniczna

Polityka zagraniczna to ogół działań państwa związanych z jego stosunkami z podmiotami zewnętrznymi – innymi państwami oraz organizacjami międzynarodowymi. Możliwość swobodnego jej kształtowania przez legalny ośrodek decyzyjny jest przejawem państwowej suwerennościsuwerenność państwapaństwowej suwerenności. W stosunkach zewnętrznych Polskę reprezentuje Prezydent Rzeczypospolitej. W ramach tej funkcji m.in. ratyfikuje on umowy międzynarodowe oraz mianuje i odwołuje przedstawicieli Polski w innych państwach. Jednak zgodnie z art. 146 Konstytucji RP politykę zagraniczną realizuje w Polsce Rada Ministrów. Organ ten sprawuje ogólne kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi, zawiera umowy międzynarodowe, a także zapewnia bezpieczeństwo zewnętrzne państwa oraz podejmuje działania związane z obronnością kraju.

Za działania związane z polityką zagraniczną Polski odpowiada w rządzie minister spraw zagranicznych. Kieruje on m.in. służbą zagraniczną, która działa w jego ministerstwie oraz w placówkach zagranicznych (takich jak ambasady i konsulaty).

bg‑green

Czy wiesz, kto obecnie sprawuje urząd ministra spraw zagranicznych?

Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej – organizacji międzynarodowej o zaawansowanym stopniu integracji. W ramach swoich kompetencji realizuje ona wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa. Organy unijne mogą w tym zakresie podejmować rozmaite decyzje, co prowadzi do konieczności koordynacji i uzgadniania z nimi krajowych działań w tym obszarze.

W polskiej konstytucji jest mowa o możliwości przekazania organizacji międzynarodowej niektórych spraw należących do kompetencji organów władzy państwowej. Przewiduje to art. 90 ustawy zasadniczej:

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Art. 90

  1. Rzeczpospolita Polska może na podstawie umowy międzynarodowej przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów władzy państwowej w niektórych sprawach.

  2. Ustawa, wyrażająca zgodę na ratyfikację umowy międzynarodowejratyfikacja umowy międzynarodowejratyfikację umowy międzynarodowej, o której mowa w ust. 1, jest uchwalana przez Sejm większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów oraz przez Senat większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów.

  3. Wyrażenie zgody na ratyfikację takiej umowy może być uchwalone w referendum ogólnokrajowym zgodnie z przepisem art. 125.

  4. Uchwałę w sprawie wyboru trybu wyrażenia zgody na ratyfikację podejmuje Sejm bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

1 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 1.08.2020 r.].

W tym trybie Polska przyjęła traktaty europejskie, przyznające Unii Europejskiej prawo podejmowania działań w zakresie polityki zagranicznej Wspólnoty – tym samym zobowiązała się respektować zasady, jakie się z tym wiążą.

bg‑green

Przypomnij sobie, w jakim trybie ratyfikowane są w Polsce inne rodzaje traktatów międzynarodowych.

Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa UE

Reguły wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa zawiera Traktat o Unii Europejskiejtraktat z MaastrichtTraktat o Unii Europejskiej. Poświęcony jest temu rozdział 2 tego dokumentu zatytułowany Postanowienia szczególne dotyczące wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Wymienia on podstawowe zasady, którymi powinna kierować się UE, prowadząc taką politykę. Są to wartości, które leżą u podstaw integracji europejskiej: wspieranie demokracji, praworządności, praw człowieka, poszanowanie Karty Narodów Zjednoczonych oraz prawa międzynarodowego. Na fundamencie tych zasad organy Unii Europejskiej mogą podejmować odpowiednie działania.

Inaczej niż w przypadku integracji ekonomicznej, wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa skutecznie zabezpiecza suwerenność państw członkowskich UE. Nie mogą być w jej zakresie wydawane rozporządzenia ani dyrektywy, a decyzje podejmowane są przez reprezentujące wszystkie kraje członkowskie organy unijne – na zasadzie jednomyślności. Oznacza to, że każdy kraj należący do Unii Europejskiej ma możliwość zawetowania dowolnej inicjatywy dotyczącej polityki zagranicznej tej organizacji. Nie ma natomiast takich skutków wstrzymanie się od głosu. Jeśli jednak reprezentanci co najmniej ⅓ państw członkowskich, w których mieszka łącznie co najmniej ⅓ ludności UE wstrzymają się od głosu i złożą formalne oświadczenia, wówczas decyzja nie zostanie przyjęta.

bg‑green

Zastanów się, jakie są zalety i wady podejmowania decyzji w drodze jednomyślności. Czy odnajdujesz w historii Polski przykłady podejmowania decyzji w taki sposób?

RgwVuJF7nZ0kb1
Logo Rady Europejskiej i Rady Unii Europejskiej jednocześnie. Kształt nawiązuje do budynku, w którym mieszczą się siedziby obu instytucji.
Źródło: domena publiczna.

Strategiczne interesy UE, cele i ogólne wytyczne wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) określa Rada Europejska, która składa się z politycznych przywódców wszystkich państw członkowskich. Organ ten jest organem decyzyjnym UE i podejmuje decyzje jednomyślnie. Rada Europejska mianuje wysokiego przedstawiciela Unii do spraw WPZiB. Może też zakończyć jego kadencję.

Zadanie przewodniczącego Rady Europejskiej (który jest wybierany na 2,5‑letnią kadencję i nie jest w czasie piastowania funkcji przywódcą żadnego z państw) to działanie na rzecz znalezienia kompromisu w gronie reprezentantów 27 państw. Pełni również funkcje reprezentowania Unii na zewnątrz w sprawach dotyczących wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa.

Na podstawie wytycznych Rady Europejskiej inny organ UE – Rada Unii Europejskiej (składająca się z ministrów reprezentujących wszystkie kraje członkowskie) – opracowuje wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa. W tym przypadku istnieją odstępstwa od zasady jednomyślności, m.in. przy wydawaniu decyzji wykonawczych lub decyzji podejmowanych na jednomyślny wniosek Rady Europejskiej. Wówczas Rada decyduje większością kwalifikowaną – wymogiem jest uzyskanie poparcia 72% jej członków, reprezentujących państwa, w których żyje łącznie co najmniej 65% ludności UE. Jednak każde z państw może zablokować1zablokować takie głosowanie, powołując się na istotne względy polityki krajowej, co w praktyce oznaczałoby powrót do zasady jednomyślności. W głosowaniu kwestii proceduralnych wystarczająca jest zwykła większość.

Rada UE jest także organem decyzyjnym w procedurze zawierania przez Unię Europejską umów międzynarodowych. Wyznacza ona negocjatorów, określa wytyczne negocjacyjne, podejmuje decyzję w sprawie zawarcia umów, a także upoważnia do ich podpisania.

1

Ustaloną przez Radę Europejską oraz Radę UE politykę zagraniczną UE realizują państwa członkowskie oraz wysoki przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa. Kieruje on posiedzeniami Rady (gdy ta zajmuje się sprawami polityki zagranicznej UE), koordynuje działania innych organów, może występować z własnymi propozycjami, zapewnia wykonanie decyzji Rady Europejskiej oraz Rady, reprezentuje Unię Europejską w zakresie jej polityki zagranicznej i przedstawia jej stanowisko w organizacjach międzynarodowych i na konferencjach międzynarodowych.

bg‑green

Przypomnij sobie, kto kieruje posiedzeniami Rady, gdy ta zajmuje się innymi kwestiami niż polityka zgraniczna.

R1D0Xv5gVrDlj1
Delegatura UE w Skopje, stolicy Macedonii Północnej
Źródło: Bdx, licencja: CC BY-SA 4.0.

Wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa wspomaga Europejska Służba Działań Zewnętrznych. Współpracuje ona ze służbami dyplomatycznymi państw członkowskich i odpowiada za stosunki dyplomatyczne z innymi państwami. W jej skład wchodzą urzędnicy unijni oraz personel delegowany przez krajowe służby dyplomatyczne. Swoje obowiązki pełnią m.in. w delegaturach Unii Europejskiejdelegatury Unii Europejskiejdelegaturach Unii Europejskiej, które znajdują się na całym świecie.

Pewną, choć znacznie ograniczoną, rolę w unijnej polityce zagranicznej odgrywa także Parlament Europejski. Wysoki przedstawiciel regularnie konsultuje się z tym organem, informuje go na bieżąco o podejmowanych działaniach i czuwa nad tym, by jego poglądy zostały „należycie uwzględnione”. Parlament Europejski może kierować do Rady i do wysokiego przedstawiciela pytania oraz niewiążące zalecenia, a także – jako organ pełniący władzę budżetową – współkształtuje budżet Unii Europejskiej, również w części przeznaczonej na działania zewnętrzne. Również Komisja Europejska pełni ograniczone funkcje w zakresie polityki zagranicznej UE – prowadzi m.in. rokowania z innymi państwami oraz wspólnie z Wysokim Przedstawicielem Unii do spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa składa propozycje dot. działań zagranicznych UE.

Słownik

delegatury Unii Europejskiej
delegatury Unii Europejskiej

biura Unii Europejskiej w różnych krajach na świecie, pełniące funkcje ambasad, podporządkowane wysokiemu przedstawicielowi Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa

Europejska Polityka Sąsiedztwa
Europejska Polityka Sąsiedztwa

polityka współpracy Unii Europejskiej z jej sąsiadami (wschodnimi – Partnerstwo Wschodnie oraz południowymi – Unia na rzecz regionu Morza Śródziemnego)

Partnerstwo Wschodnie
Partnerstwo Wschodnie

realizowany od 2009 r. program Unii Europejskiej, polegający na jej współpracy z Ukrainą, Białorusią, Mołdawią, Armenią, Azerbejdżanem i Gruzją

ratyfikacja umowy międzynarodowej
ratyfikacja umowy międzynarodowej

zatwierdzenie podpisanej umowy międzynarodowej przez upoważniony organ (w Polsce – przez Prezydenta RP), skutkujące włączeniem jej do krajowego porządku prawnego

suwerenność państwa
suwerenność państwa

zdolność legalnego ośrodka władzy państwowej do sprawowania efektywnej władzy nad państwowym terytorium

traktat z Maastricht
traktat z Maastricht

Traktat o Unii Europejskiej, podpisany w 1992 roku w Maastricht (wszedł w życie w roku 1993), ustanawiający Unię Europejską oraz określający jej kompetencje i sposób funkcjonowania