Przeczytaj
Motyw cierpienia Chrystusa w sztuce średniowiecza
![Obraz przedstawia twarz Jezusa Chrystusa. Jest ona pociągła, otoczona ciemnymi, długimi włosami. Na głowie mężczyzny znajduje się duża, cierniowa korona, która kaleczy czoło. Z ran sączy się po twarzy krew. Z oczu Jezusa płyną po policzkach łzy. Ręce są uniesione na wysokość ramion, widoczne są w nich otwory po gwoździach.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RGP53wccByLF4/1627314970/EFvRMvGzFVQdBD9HP0JuJUoOEAGooUcJ.jpg)
DrewnoDrewniany Chrystus
z średniowiecznego misterium
idzie na czworakachcały w czerwonych drzazgach
w cierniowej obroży
z opuszczoną głową
zbitego psajak to drewno łaknie
Źródło: Tadeusz Różewicz, Drewno, [w:] tegoż, Poezja, t. 2, red. J. Stolarczyk, Wrocław 2006, s. 32.
– pisał Tadeusz Różewicz w wierszu Drewno.
Męka, śmierć, męczeństwoSztuka wczesnochrześcijańska ograniczała się do wyidealizowanych portretów Chrystusa jako dobrego Pasterza. W ikonografii tego okresu ukrzyżowanie było motywem niedopuszczalnym i można się było odwołać najwyżej do abstrakcyjnego symbolu krzyża. Pojawiła się teza, że unikanie wizerunków umęczonego Chrystusa wynikało z teologicznych kontrowersji i miało być odpowiedzią na heretycki pogląd negujący boską naturę Chrystusa i uznający tylko jego człowieczeństwo.
Źródło: Umberto Eco, Męka, śmierć, męczeństwo, [w:] tegoż, Historia brzydoty, tłum. A. Gołębiewska, Poznań 2007, s. 49.
![Obraz przedstawia scenę biblijną. Na ziemi leży martwy Jezus Chrystus. Trzyma go w objęciach Matka Boska. Zgromadzone wokół ciała kobiety rozpaczają. Podobnie tłum stojących nieopodal ludzi. Na niebie unoszą się anioły.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RdDJTHELQdXRM/1627314971/1NLRec3ys9VvIVeRRSsvvSg46b5OumPu.jpg)
Męka, śmierć, męczeństwoBiczowanego, krwawiącego i sponiewieranego, oszpeconego bólem, ukrzyżowanego Chrystusa zacznie uważać się za prawdziwego człowieka dopiero w dojrzałym średniowieczu. W dodatku przedstawienia przybicia do krzyża oraz różnych etapów męki Pańskiej nabiorą głęboko realistycznego charakteru, a cierpienie Chrystusa zacznie być uważane za potwierdzenie jego ludzkiej natury. Na fresku Opłakiwanie Chrystusa Giotta [...] wszystkie postaci, nie włączając aniołów, płaczą i budzą współczucie u każdego z wiernych, który chciałby się z nimi identyfikować. Tym torem obraz cierpiącego Chrystusa przeniknie również do kultury renesansu i baroku, wyrażając się w coraz szerzej obecnej idei zmysłowości bólu, w świetle której pokazywanie udręczonego oblicza i skatowanego ciała będzie z jednej strony budzić aprobatę, a z drugiej wywoła reakcję ambiwalentną, w którą mieliśmy do czynienia w filmie Pasja Mela Gibsona, który mękę Chrystusa pokazał daleko bardziej brutalnie niż zazwyczaj.
Źródło: Umberto Eco, Męka, śmierć, męczeństwo, [w:] tegoż, Historia brzydoty, Poznań 2007, s. 49.
Lament świętokrzyski
Najbardziej znanym utworem w polskiej literaturze, ukazującym ludzki wymiar cierpienia Maryi i Chrystusa, jest Lament świętokrzyski. Określa się go jako „arcydzieło czystej liryki, wyrażające cierpienie osamotnionej jednostki, podniesione do godności najgłębszego ludzkiego doświadczenia egzystencjalnegoarcydzieło czystej liryki, wyrażające cierpienie osamotnionej jednostki, podniesione do godności najgłębszego ludzkiego doświadczenia egzystencjalnego”.
Lament świętokrzyski to anonimowy wiersz z końca XV wieku. Jest on nazywany świętokrzyskim, ponieważ pochodzi z klasztoru benedyktynów na Łysej Górze, zwanej Świętym Krzyżem. Liryk ten znany jest również jako Żale Matki Boskiej pod krzyżem lub Plankt świętokrzyski, co oznacza, że jest to typ planktuplanktu (łac. planctus – płacz, narzekanie) – utworu wyrażającego żalutworu wyrażającego żal z powodu śmierci bliskiej osoby i nawołującego do współcierpienia. Anonimowy autor nie zatytułował swojego wiersza. Był to zabieg charakterystyczny dla literatury średniowiecznej, tworzonej na większą chwałę Boga (łac. ad maiorem Dei gloriamad maiorem Dei gloriam), a nie dla sławy artysty. Dlatego umownie za tytuł tego wiersza przyjmuje się pierwszy wers – Posłuchajcie, bracia miła, czyli jego incipitincipit (łac. incipere – rozpoczynać). Lament wzorowany był na łacińskiej pieśni Stabat mater dolorosaStabat mater dolorosa (Stała matka boleściwa), napisanej w XIII wieku we Włoszech przez Jacopone’a da Todiego. Prawdopodobnie był częścią misteriummisterium odgrywanego w Kościele katolickim w Wielki Piątek. Lament świętokrzyski uważany jest za jedno z największych arcydzieł liryki średniowiecznej.
Lament świętokrzyskiPosłuchajcie, bracia miłabracia miła,
Kcęć wam skorżyć krwawą głowęKcęć wam skorżyć krwawą głowę;
Usłyszycie moj zamętek,
Jen mi się zstał w Wielki PiątekJen mi się zstał w Wielki Piątek.Pożałuj mię, stary, młody,
Boć mi przyszły krwawe godykrwawe gody;
Jednegociem Syna miała
I tegociem ożalałaI tegociem ożalała.Zamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenieZamęt ciężki dostał się mie, ubogiej żenie,
Widzęć rozkrwawione me miłe narodzenie,
Ciężka moja chwila, krwawa godzina,
Widzęć niewiernego Żydowina,
Iż on bije, męczy mego miłego Syna.Synku miły i wybranywybrany,
RozdzielRozdziel z matką swoją rany!
A wszakomwszakom cię, Synku miły, w swem sercu nosiła,
A takież tobie wiernie służyła,
Przemow k matce, bych się ucieszyłabych się ucieszyła,
Bo już jidziesz ode mnie, moja nadzieja miłamoja nadzieja miła.Synku, bych cię nisko miała,
Niecoć bych ci wspomagałaNiecoć bych ci wspomagała;
Twoja głowka krzywo wisa, tęć bych ja podparła,
Krew po tobie płynie, tęć bych ja utarła,
Picia wołasz, piciać bych ci dała,
Ale nie lza dosiącnie lza dosiąc twego świętego ciała.O anjele Gabryjele,
Gdzie jest ono twe wesele,
Cożeś mi go obiecował tako barzo wiele,
A rzekęcyrzekęcy: Panno, pełna jeś miłości,
A ja pełna smutku i żałości,
SprochniałoSprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości.Proścież Boga, wy miłe i żądne maciorymiłe i żądne maciory,
By wam nad dziatkami nie były takie to pozoryBy wam nad dziatkami nie były takie to pozory,
Jele ja nieboga ninie dziś zeźrzała
Nad swym, nad miłym Synem krasnymkrasnym,
Iż on cirpi męki nie będąc w żadnej winienie będąc w żadnej winie.Nie mam ani będę mieć jinego,
Jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitegona krzyżu rozbitego.Źródło: Lament świętokrzyski, [w:] Jerzy Starnawski, Średniowieczna poezja religijna, Warszawa 1952, s. 81–82.
Słownik
(łac.) sentencja oznaczająca „na większą chwałę Boga”
(łac. dolor – ból, cierpienie) motyw w sztuce i literaturze średniowiecza eksponujący cierpienie Matki Boskiej i kult śmierci Chrystusa
(łac. incipere – zaczynać) pierwsze słowa tekstu, umownie uznawane za tytuł utworu zapisywany w nawiasie kwadratowym, np. [Posłuchajcie, bracia miła]
(łac. compassio – współczucie) litość, miłosierdzie
(łac. lamentatio – płacz, jęk) skarga, narzekanie, lament, płacz; także utwór poetycki wyrażający rozpacz, nieszczęście, żałobę
(łac. mysterium – tajemnica, kult religijny) jeden z rodzajów średniowiecznego dramatu liturgicznego
(gr. peri – wokół + gr. zone – pas) materiałowa opaska na biodrach ukrzyżowanego Chrystusa
(wł. pietà – miłosierdzie, litość; z łac. pietas – miłość zgodna z powołaniem) motyw w sztukach plastycznych przedstawiający Matkę Boską trzymającą na kolanach ciało Jezusa zdjętego z krzyża
(łac. planctus – narzekanie, płacz) utwór wyrażający żal po śmierci bliskiej osoby, nawołujący do współcierpienia