Sowietyzacja krok po kroku

RE9r8UQ107SID1
Josip Broz Tito (1892–1980) w czasie II wojny światowej był przywódcą komunistycznego ruchu oporu w Jugosławii, po wojnie objął najwyższe funkcje w państwie. W 1948 r. został potępiony przez Stalina, ale mimo to utrzymał się przy władzy. Sprawował niemal dyktatorskie rządy, tłumiąc ruchy separatystyczne w Jugosławii.

W 1946 r. wojska sowieckie opuściły Czechosłowację, gdzie w rządzie koalicyjnym znaczący udział mieli komuniści. Armia sowiecka nie okupowała też Jugosławii, zdominowanej przez byłych komunistycznych partyzantów Josipa Broz Tity. W krajach Europy Środkowo‑Wschodniej zaraz po wojnie rządziły gabinety koalicyjne, w których komuniści kontrolowali aparat bezpieczeństwa i armię. Stopniowo odsuwali oni od władzy przedstawicieli sił demokratycznych, żeby przekazać ją partiom komunistycznym wspieranym przez sowieckie wojsko i policję politycznąpolicja politycznapolicję polityczną. Przejmowanie władzy przez komunistów w poszczególnych resortach, rozbijanie od wewnątrz partii sojuszniczych i wchłanianie ich przez partię komunistyczną nazwano na Węgrzech taktyką salamitaktyka salamitaktyką salami, od krojenia salami na cienkie plasterki. Pierwszymi w pełni skomunizowanymi państwami były Jugosławia (od maja 1945 r.) i Albania (od listopada 1944 r.), w których nowy system polityczny wprowadzono inną metodą – dzięki lokalnej rewolucji. Jako ostatnie państwo w Europie Środkowo‑Wschodniej weszła w skład bloku wschodniego Czechosłowacja, gdy w dniach 21‑25 lutego 1948 r. komuniści zorganizowali tam puczpuczpucz.

Kontrola i czystki

W dniach 22‑27 września 1947 r. na spotkaniu w Szklarskiej Porębie przedstawiciele komunistycznych partii z Bułgarii, Czechosłowacji, Francji, Jugosławii, Polski, Rumunii, Węgier, Włoch i ZSRS powołali Biuro Informacyjne Partii Komunistycznych i Robotniczych, tzw. KominformKominform (Biuro Informacyjne Komunistycznych Partii Komunistycznych i Robotniczych)Kominform. Jego siedzibą został Belgrad, a następnie Bukareszt. Za pomocą Kominformu Związek Sowiecki umacniał swoje wpływy w międzynarodowym ruchu komunistycznym. W 1948 r. np. Kominform potępił komunistów jugosłowiańskich za zbytnią niezależność od wytycznych Stalina.

Według propagandy radzieckiej społecznych, politycznych, gospodarczych oraz kulturalnych struktur w Europie Środkowo‑Wschodniej nie można było nazwać komunistycznymi. Państwa tej części kontynentu miały dopiero przeobrazić się w państwa komunistyczne. Do tego czasu określano je mianem demokracji ludowych. Naprawdę oznaczało to przemiany w kierunku totalitarnym nadzorowane przez Kominform.

R1MX6RQOlZjAD1
László Rajk, węgierski działacz komunistyczny. Jako ministrowi spraw wewnętrznych podlegała mu tajna węgierska policja polityczna AVO. Oskarżony w pokazowym procesie o nacjonalizm i spisek kontrrewolucyjny, został powieszony w 1949 r.
Źródło: Pál Berkó, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Po 1948 r. w mających już monopol władzy partiach komunistycznych przeprowadzono czystki i część ich dotychczasowych przywódców (m.in. László Rajka na Węgrzech i Rudolfa Slánskiego w Czechosłowacji) skazano w procesach pokazowych na kary śmierci. Poszukiwanie „wroga” i czystki były nieodłączną częścią systemu stalinowskiego we wszystkich państwach bloku. We wszystkich państwach imperium Stalina funkcjonowała policja polityczna. Społeczeństwo żyło w strachu. Aparat terroru zajmował się m.in. administracją obozów pracy przymusowej, tworzonych również w państwach satelickichpaństwo satelickiepaństwach satelickich na wzór radzieckiego GułaguGułagGułagu (ros. Gławnoje Uprawlienije Łagieriej), czyli Głównego Zarządu Obozów.

Kult jednostki

Drugim, równie istotnym elementem łączącym państwa komunistyczne była ideologia. Propaganda radziecka dzieliła świat na zwolenników „demokracji i postępu” (czyli modelu radzieckiego) oraz zwolenników „imperializmuimperializmimperializmureakcjireakcjareakcji”. Obowiązywał kult Stalina, którego kreowano na najwyższy autorytet we wszystkich dziedzinach, a zarazem opiekuńczego patrona o cechach niemal boskich.

W krajach satelickich Związku Sowieckiego przeprowadzano reformy rolne i nacjonalizację przemysłu. Początkowo tworzono indywidualne gospodarstwa rolne na gruntach nadanych chłopom, od 1948 r. zaczęto wprowadzać kolektywizację wsi na wzór radziecki. Dotychczasowych rolników wywłaszczono, a ziemię znacjonalizowano. Na miejsce prywatnych gospodarstw utworzono wielkie gospodarstwa państwowe, w których zatrudniano byłych właścicieli. Stali się oni de facto robotnikami rolnymi uzależnionymi od państwa. Gospodarka na wzór radziecki nastawiona była niemal wyłącznie na przemysł ciężki, zwłaszcza zbrojeniowy. W dziedzinie kultury także nastąpiły zmiany: środki masowego przekazu działały pod ścisłą kontrolą cenzury państwowej, w szkołach uczono według programów zgodnych z ideologią marksistowską, a twórcy, którzy nie chcieli podporządkować się nowym wytycznym, byli represjonowani. Jednocześnie prześladowano wszystkie niezależne instytucje społeczne, ze szczególnym uwzględnieniem Kościołów.

Słownik

Gułag
Gułag

system obozów pracy przymusowej w ZSRS, w którym więźniami byli zarówno przestępcy kryminalni, jak i osoby uznawane za społecznie niepożądane lub politycznie podejrzane

imperializm
imperializm

(z łac. imperare – rządzić) polityka państw o aspiracjach mocarstwowych zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nienależące

Kominform (Biuro Informacyjne Komunistycznych Partii Komunistycznych i Robotniczych)
Kominform (Biuro Informacyjne Komunistycznych Partii Komunistycznych i Robotniczych)

organizacja komunistyczna, w skład której ostatecznie weszło 10 partii komunistycznych; założona na zjeździe organizacyjnym w Szklarskiej Porębie w 1947 r.; w 1955 r. zastąpiona przez Układ Warszawski, a rok później oficjalnie rozwiązana. Pierwszą siedzibą Kominformu był Belgrad, po wykluczeniu z Kominformu Komunistycznej Partii Jugosławii w czerwcu 1948 r. centrala organizacji została przeniesiona do Bukaresztu. Formalnie celem Biura była koordynacja działań partii komunistycznych kierowanych przez ZSRS, faktycznie Kominform miał ułatwiać Związkowi Sowieckiemu sprawowanie kontroli nad partiami komunistycznymi w innych krajach.

państwo satelickie
państwo satelickie

państwo, które jest uzależnione od innego mocarstwa, które formalnie uznaje niepodległość tego państwa

policja polityczna
policja polityczna

tajna policja zajmująca się walką z szeroko rozumianą działalnością antypaństwową; w krajach bloku wschodniego głównie zwalczająca działalność opozycyjną; w II Rzeczpospolitej potoczna nazwa komórki organizacyjnej Policji Państwowej, walczącej m.in ze szpiegostwem i propagandą komunistyczną

pucz
pucz

niezgodne z porządkiem konstytucyjnym, często z użyciem siły (zbrojny zamach stanu), przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osób

reakcja
reakcja

zajęcie jakiegoś stanowiska lub działanie, będące odpowiedzią na coś; propagandowe określenie używane w okresie Polski Ludowej wobec Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej

taktyka salami
taktyka salami

stopniowe eliminowanie partii demokratycznych w państwie oraz przejęcie władzy przez kumunistów

Słowa kluczowe

Kominform, sowietyzacja, demokracja ludowa, ZSRS, blok wschodni, zimna wojna, komunizm, świat po II wojnie św.

Bibliografia

J. Krasuski, Europa Zachodnia po II wojnie światowej – dzieje polityczne, Poznań 1990.

W. LaqueurHistoria Europy 1945–1992, Londyn 1993.

Najnowsza historia świata. 1945–1963, t. 1, pod red. A. Patka, J. Rydla, J.J. Węca, Kraków 2000.