Femme fatale końca XIX wieku

ROIqF5xKwDp2H1
Gustav Klimt, Judyta I, 1901
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Określenie „kobieta fatalna”, które funkcjonuje w języku jako związek frazeologiczny, odnosi się do kobiet przynoszących mężczyźnie nieszczęście. W XIX‑wiecznej literaturze postać kobiety kuszącej i niebezpiecznej stała się popularna już w dobie romantyzmu. Przywoływano wówczas historie KleopatryKleopatraKleopatry czy HerodiadyHerodiadaHerodiady, żeby pokazać zgubny wpływ kobiety na mężczyznę. Jednak prawdziwe zainteresowanie demonicznymi istotami przyniósł dopiero koniec stulecia. Był to czas, kiedy kobiety zaczynały się buntować, zabierać głos w sprawach publicznych, osiągać sukces w zawodach przewidzianych wcześniej jedynie dla mężczyzn. Stawały się – jak nieraz sądzono – coraz „groźniejsze”.

Karierę robiła wówczas filozofia Artura SchopenhaueraSchopenhauerArtura Schopenhauera (1788–1860), a także teorie twórcy psychoanalizy Zygmunta FreudaFreudZygmunta Freuda (1856–1939). Według założeń Schopenhauera i jego kontynuatorów miłość raczej niszczy osobowość mężczyzny, niż ją wzbogaca:

Wojciech Gutowski Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości

Kobieta jest emisariuszką ślepej woli życia, dąży do pomnażania istot z góry skazanych na cierpienie i śmierć. Bezmyślna wykonawczyni instynktownych pragnień jest przeciwieństwem wyrafinowania […]. Erotyzm poniża jednostkę, jest przeżyciem pozornie czarującym, w istocie wulgarnym i w dodatku nieuniknionym, bo określonym przez biologiczny determinizmdeterminizmdeterminizm.

12 Źródło: Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997, s. 25.

Konflikt między kulturową a biologiczną sferą zachowań ludzkich stał się kluczowym problemem w poglądach także innych filozofów, w tym wiedeńskiego psychoanalityka Zygmunta Freuda. Ostatecznie doprowadził do powstania jednego z zasadniczych pytań epoki o to, czy kultura wynika bezpośrednio z natury, będąc jej swoistym przedłużeniem, czy też pozostaje w opozycji do niej.

Z drugiej strony postacią kobiecą szczególnie interesowała się secesja, eksponując jej prowokujący wizerunek. Kobieta fatalna końca XIX wieku stała się zatem istotą ambiwalentnąambiwalentnyambiwalentną. Przestała być bytem idealnym, nadprzyrodzonym i wiecznym, a stała się obiektem pożądania i podziwu, choć równocześnie pogardy i odrzucenia. Romantyczny i idealizowany obraz kobiety zamieniono na wizerunek istoty niejednoznacznej, ujmowanej w kategoriach naturalistycznych – drapieżnej, a przez to zagrażającej mężczyźnie. W taki też sposób uwieczniano ją w sztuce i literaturze przełomu stuleci.

Kleopatra
Herodiada
Schopenhauer

Kobieta nowoczesna

W literaturze i sztuce Młodej Polski istoty fatalne były pokazywane wprost, jako kobiety należące do epoki, próbujące dorównać mężczyznom, znające swoją wartość, wabiące swoich partnerów. Pojawiły się kobiety, które choć ciągle należały do społeczeństwa pełnego konwenansówkonwenanskonwenansów i przesądów, patriarchalnegopatriarchalnypatriarchalnego i nietolerancyjnego, to zdawały sobie sprawę ze swojej tajemniczości i siły. Łamały tradycje uświęcone przez pokolenia i przeciwstawiły się wszelkim ówczesnym wygodom. W efekcie wizerunek współczesnej kobiety przełomu XIX i XX wieku  mógł momentami zrównać się z wizerunkiem femme fatalefemme fatalefemme fatale. Pojawiło się pojęcie mizoginizmumizoginizmmizoginizmu, czyli wyraźnej niechęci mężczyzn wobec kobiet, wynikający ze skrywanych lęków tak natury kulturowej, jak i biologicznej. Konflikt ten był zauważany już w teoriach filozoficznych pierwszej połowy XIX stulecia, m.in. w pismach Artura Schopenhauera, a następnie w poglądach wielu twórców i filozofów końca wieku, m.in. Zygmunta Freuda. Stał się także jednym z kluczowych elementów dekadentyzmudekadentyzmdekadentyzmu.

Wojciech Gutowski Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości

[...] nienawiść do płci pięknej uznaje się za formę obrony przed zagrożeniem, jakie mężczyźni, dotąd niekwestionowani twórcy kultury, odczuwają wobec ofensywy kobiet wyemancypowanych, które pomyślnie konkurują z nimi na polu zawodowym i coraz częściej stają się stroną bardziej aktywną w kontaktach erotycznych.

1 Źródło: Wojciech Gutowski, Nagie dusze i maski. O młodopolskich mitach miłości, Kraków 1997, s. 21.
RDgfJPJDFnGuK
Franciszek Żmurko, Hetera, 1906
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Elżbieta Charazińska Ćma nocna

Bohaterką nocnych miejskich widoków była młodopolska femme fatale. Spowita w czerń, spoglądająca kusząco spod szerokoskrzydłego kapelusza, stanowiła nieodłączny sztafaż miejskiej ulicy. Dla artystów fin de siècle’u, ubrana bądź naga, stanowiła symbol potęgi uczuć, namiętności zdolnej unicestwić każdego mężczyznę.

2 Źródło: Elżbieta Charazińska, Ćma nocna, [w:] Koniec wieku. Sztuka polskiego modernizmu 1890–1914, red. Ł. Kossowski, E. Charazińska, Warszawa 1996, s. 210.

Postacie biblijne

Biblijne bohaterki występują w malarstwie i literaturze nie tylko Młodej Polski, ale całej ówczesnej Europy. Rozpoznajemy wśród nich kilka postaci kobiecych ze Starego i Nowego Testamentu, m.in. Ewę, Judytę, Herodiadę, Salome i Marię Magdalenę. To właśnie one, postrzegane przez artystów i poetów nie tylko jako obiekty piękna, ale też jako postaci funkcjonujące w określonej kulturze i zmagające się z konkretnymi problemami, stały się najsłynniejszymi kobietami fatalnymi przełomu XIX i XX wieku.

R1dgfjDHnncqC
John Collier, Lady Lilith, 1887
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Kazimiera Zawistowska Ewa I

Ewa I

Usnął Adam, skroń sparłszy o warkocze Ewy,
I w śnie Panu się kłaniał – bo stworzeniu z gliny,
Sad Edenu Pan otwarł z mnogością zwierzyny,
I dał jagód soczystość i zbóż złotych siewy,

I sytemu łask szczodrych – otworzył bok lewy,
I żywemu dał kwiatu powstać z jego kości.
Więc olśnion, wzrok napasłszy krasą tej piękności,
Usnął Adam, skroń sparłszy o warkocze Ewy.

I cisza – w łąk kobiercu spi Adam, spią trzody,
Edeńskie im wonieją zadrzemane ogrody…
I tylko, wraz z gwiazdami nad zacisznym rajem,

Dwie par źrenic bezsennych patrzy w siebie wzajem –
I do Ewy płonącej, złotowłosej głowy,
Wąż pnie ciała gibkiego oplot szmaragdowy.

3 Źródło: Kazimiera Zawistowska, Ewa I, [w:] Jan Marx, Młoda Polska, Wrocław 1997, s. 488–489.

Postacie historyczne

Rzadziej spotykamy w literaturze i sztuce postacie kobiece, które zaistniały jako wielkie miłośnice w historii świata. Jednak i one trafiły na karty tomików poetyckich i do malarstwa, także w Polsce. W cyklu sonetów Kazimiery Zawistowskiej Dusze pojawiła się m.in. Madame de Pompadour, Władysław Czachórski i Henryk Siemiradzki sięgnęli w swojej twórczości po postać Kleopatry.

RG5aqZZgiZovu
Władysław Czachórski, Kleopatra, przed 1911
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Kazimiera Zawistowska Pompadour

Motylom barwy zabrały tęczowe,
Kwiatom woń wzięły, gołębicom loty,
Więc z gracją bogiń splatały gawoty,
Dla Króla‑Słońce — róże jednodniowe.

Król‑Słońce pragnął jakieś tchy ogniowe,
Wziąć z ustek Markiz — w purpurowe sploty,
Jak gromowładny, ciskał piorun złoty.
Król‑Słońce gusta miewał Jowiszowe.

Ziewał na łożu... dziś moc pożądania
Krwią mu czerwoną w każdym bije tętnie.
Więc za ten uścisk, co go splótł namiętnie,

I dreszcz nieznanej rozkoszy odsłania —
Król‑Słońce, wzniesion na ekstazy szczyty,
Francję pod stopy cisnął faworyty.

4 Źródło: Kazimiera Zawistowska, Pompadour, [w:] Jan Marx, Młoda Polska, Warszawa 1997, s. 492.

Słownik

ambiwalentny
ambiwalentny

(łac. ambo – obydwa, valens – silny) – zawierający sprzeczne uczucia, dwuznaczny

dekadentyzm
dekadentyzm

(fr. décadence – chylenie się ku upadkowi, schyłek) – pojęcie odnoszone do opisu prądu artystycznego bądź światopoglądu i wiążącej się z nim postawy. O dekadentyzmie możemy mówić w odniesieniu do różnych momentów dziejów (np. schyłek Cesarstwa Rzymskiego), w tym także przełomu XIX i XX wieku. Jego głównymi składnikami są: pesymizm, subiektywizm, bierność i sceptycyzm. Wynikał z podważenia optymistycznych założeń pozytywistycznych

determinizm
determinizm

(łac. determinare – oddzielić, ograniczyć) – koncepcja filozoficzna zakładająca, że wszelkie działania i zjawiska są od siebie zależne i połączone związkiem przyczynowo‑skutkowym

femme fatale
femme fatale

(fr., dosł. kobieta fatalna) – wyrażenie oznaczające kobietę niebezpieczną dla mężczyzny, stanowiącą dla niego zagrożenie, przynoszącą mu zgubę. Femme fatale to kobieta świadoma swojej siły psychicznej oraz walorów fizycznych, umiejętnie zdobywająca mężczyznę i porzucającą go

konwenans
konwenans

(fr. convenance) – obowiązująca norma społeczna

mizoginizm
mizoginizm

(gr. misos – nienawiść, gyne – kobieta) – warunkowana odmiennością płciową nienawiść, pogarda lub nieufność wobec kobiet, wyrażająca się m.in. w ich społecznym wykluczeniu, dyskryminacji ze względu na płeć

patriarchalny
patriarchalny

(gr. patria – rodowód, pochodzenie < patēr – ojciec; arkhō – rządzić, panować) – oparty na władzy najstarszego mężczyzny w rodzinie, np. ojca