Zanim przystąpisz do zapoznania się z tym e‑materiałem, przypomnij sobie treści, które zostały poruszone w innych tematach powtórzeniowych w klasie II, zarówno w zakresie podstawowym, jak i rozszerzonym: „Konflikty zbrojne, terroryzmD1BfEkbMOKonflikty zbrojne, terroryzm)”, „Organizacje międzynarodowe, związki gospodarczo‑polityczneDGiOw2bDkOrganizacje międzynarodowe, związki gospodarczo‑polityczne”, „Rozmieszczenie ludności, zróżnicowanie narodowościowe, migracjeD7aolBCo3Rozmieszczenie ludności, zróżnicowanie narodowościowe, migracje”.

1. Najmłodsze państwa świata i ich problemy

Nowe państwa powstają w efekcie:

  • dekolonizacji – odzyskiwanie niepodległości przez kolonie,

  • secesji – oderwanie części terytorium od państwa już istniejącego,

  • dezintegracji – rozpad państw istniejących (najczęściej wielonarodowościowych),

  • integracji – zjednoczenie krajów dotychczas oddzielnych,

  • odzyskania niepodległości – np. po wcześniejszej aneksji.

1.1. Najmłodsze państwa europejskie

W Europie do największych zmian na mapie politycznej świata doszło ostatnio po przemianach gospodarczych i ustrojowych z przełomu lat 80. i 90. XX w., które doprowadziły do integracji (zjednoczenia) lub dezintegracji (rozpadu) niektórych państw:

  • zjednoczenia Niemiec (w 1990 r.),

  • rozpadu Związku Radzieckiego (w 1991 r.) na 15 nowych państw położonych w Europie Wschodniej oraz Azji Północnej i Centralnej: Rosję, Litwę, Łotwę, Estonię, Ukrainę, Białoruś, Mołdawię, Gruzję, Armenię, Azerbejdżan, Kazachstan, Turkmenistan, Uzbekistan, Tadżykistan i Kirgistan,

  • rozpadu Czechosłowacji (w 1993 r.) na Czechy i Słowację,

  • rozpadu Jugosławii na: Słowenię, Chorwację, Macedonię (w 1991 r.), Bośnię i Hercegowinę oraz Serbię i Czarnogórę (w 1992 r.), z której następnie wyodrębniła się Czarnogóra (w 2006 r. – od tego roku funkcjonuje również osobne państwo Serbia), a później Kosowa (w 2008 r.), które jest obecnie najmłodszym państwem w Europie, ale nieuznawanym przez wszystkie kraje.

Więcej o powyższych państwach znajdziesz w grafice interaktywnej na następnej stronie.

Ciekawostka

Na mapie politycznej Europy w ostatnich latach zaszły drobne modyfikacje. Od 2019 roku funkcjonuje inna nazwa Macedonii – Macedonia Północna. Głównym powodem zmiany były żądania Grecji dotyczące zmiany nazwy tego państwa. Według Greków nazwa „Macedonia” dotyczy ich dorobku kulturowego. Mieszkańcy Holandii zaś zadecydowali, że od 2020 r. rezygnują z anglojęzycznej nazwy swojego kraju „Holland” na rzecz nazwy „The Netherlands”. Decyzja ta nie wpłynęła jednak na zmianę zalecanej nazwy tego państwa w naszym języku. Obowiązująca u nas nazwa to wciąż Holandia.

1.2. Najmłodsze państwa pozaeuropejskie

Nowe państwa pojawiły się także w innych regionach świata (poza azjatyckimi krajami utworzonymi w wyniku rozpadu ZSRR):

  • Jemen (powstały w wyniku zjednoczenia Jemenu Północnego i Południowego w 1990 r.),

  • Namibia (powstała w wyniku uniezależnienia się od RPA w 1990 r.),

  • Mikronezja (będąca wcześniej terytorium powierniczymterytorium powierniczeterytorium powierniczym Stanów Zjednoczonych, w 1990 r.),

  • Erytrea (powstała w wyniku secesji od Etiopii w 1993 r.),

  • Palau (wcześniej funkcjonujące jako terytorium powiernicze Stanów Zjednoczonych, w 1994 r.),

  • Timor Wschodni (powstał w wyniku secesji od Indonezji w 2002 r.),

  • Sudan Południowy (powstał w wyniku secesji od Sudanu w 2011 r.).

Warto dodać, że zarówno Hongkong (kolonia Wielkiej Brytanii do 1997 r.), jak i Makau (własność Portugalii do 1999 r.) wróciły do Chin i mają status Specjalnych Regionów Administracyjnych. Wspomniano o nich, chociaż nie są państwami, jednak w wielu statystykach międzynarodowych są ujmowane osobno.

1
Polecenie 1

Wskaż na poniższej mapie i nazwij państwa istniejące od 1990 roku lub młodsze.

Zapoznaj się z opisem mapy świata i wymień państwa istniejące od 1990 roku lub młodsze.

RXfB3D5SEFOTb
Państwa istniejące na mapie politycznej świata od 1990 roku lub młodsze
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.

Najmłodsze państwa na świecie często odznaczają się bardzo niskimi wartościami PKB na mieszkańca, małą długością trwania życia i niewielkim stopniem dywersyfikacji gospodarki.

1.3. Główne problemy najmłodszego państwa w Europie (Kosowa) i najmłodszego państwa na świecie (Sudanu Południowego)

Kosowo

R145MBODizVwj

Nie jest uznane przez wszystkie państwa

Utworzone 17 lutego 2008 roku Kosowo, które wyodrębniło się z Serbii, jest uznawane jedynie przez 93 państwa. W konsekwencji jest to jeden z czynników, który uniemożliwia akcesję Kosowa do Organizacji 

Narodów Zjednoczonych. Jest ono uzależnione od wsparcia Unii Europejskiej i NATO. Argument ten jest często wykorzystywany m.in. przez Rosję jako uzasadnienie istnienia quasi-państw tj. Osetia Południowa, Abchazja czy Naddniestrze.

,

Nieprawidłowości w trakcie wyborów.

Podczas wyborów obserwuje się wiele nieprawidłowości. Należą do nich między innymi: fałszywe upoważnienia do oddania głosu, manipulacje przy urnach wyborczych oraz zastraszanie wyborców i obserwatorów ze strony UE. W związku z tym często zachodzi konieczność powtórnego głosowania. Od 2008 roku pojawiały się też liczne kontrowersje związane z wybieranymi prezydentami kraju.

,

Działalność terrorystyczna

Armia Wyzwolenia Kosowa (AWK) była albańską organizacją (do 1998 r. znajdująca się na liście ugrupowań terrorystycznych) zaangażowaną w działania zbrojne i liczne okrucieństwa między Serbami a mieszkańcami Kosowa. Formalnie została rozwiązana z końcem XX w.

,

Przestępczość zorganizowana

Kolejnym problemem jest przestępczość zorganizowana, w którą również zaangażowane są najważniejsze osoby w kraju. Dotyczy to na przykład współpracy z czeską i albańska mafią, a także zleceń zabójstw. Władze kategorycznie zaprzeczają powyższym oskarżeniom, lecz ich wizerunek i wiarygodność pozostawiają wiele do życzenia i nie sprzyjają rozwojowi demokracji.

,

Niskie poziom rozwoju gospodarczego i bezrobocie

Chociaż Kosowo odznacza się młodą i dosyć dobrze wykwalifikowaną siłą roboczą, znajomością kultury zachodniej i umiejętnością posługiwania się językiem angielskim i niemieckim, to jego poziom rozwoju gospodarczego jest wciąż niski. Powodami takiej sytuacji są negatywne zjawiska społeczne, gospodarcze i polityczne. Wysokie (ok. 30-procentowe, wg www.ceicdata.com) bezrobocie, niski poziom życia, wysoki poziom korupcji i przestępczości powodują, że kraj uzależniony jest od zagranicznych ofiarodawców i nie jest atrakcyjny dla inwestorów

,

Uzależnienie od pomocy finansowej

Znacznym udziałem w PKB kraju odznaczają się środki transferowane przez Kosowian mieszkających w bogatych państwach Europy, a także pomoc finansowa organizacji międzynarodowych, między innymi IMF. Kraj ten korzysta także ze środków przedakcesyjnych UE. Są one niezbędne, mimo dużego potencjału gospodarczego kraju (bogate złoża węgla brunatnego, żelaza i metali nieżelaznych).

,

Napięcia z Serbią

Serbia uważa Kosowo jako swoją południową prowincję, administrowaną przez ONZ. Serbia, zdając sobie sprawę o możliwości wejścia w przyszłości do UE (obecnie jest oficjalnym kandydatem), pod wpływem nacisków tej organizacji zgodziła się na porozumienie z Kosowem w sprawach swobodnego przepływu osób i towarów, dokumentacji stanu cywilnego oraz wzajemnego uznawania dyplomów studiów wyższych. Większość Kosowa stanowią Albańczycy. Jedynie północna jego część, najbardziej niebezpieczna, jest zamieszkiwana przez Serbów. Prisztina nie sprawuje tam władzy de facto. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Polski apeluje, aby nie udawać się do tej części kraju. Występują tam: korupcja, kradzieże, handel narkotykami, zakłócanie ciszy nocnej, nielegalny hazard, nagabywanie (szczególnie młodych kobiet) i prostytucja. Szczególnie niebezpieczne są obrzeża miast. Jednym z rozwiązań złagodzenia konfliktu jest uregulowanie granicy między Serbią o Kosowem. W północnej części Kosowa występuje mniejszość serbska, a w południowej części Serbii - mniejszość albańska. Władze Kosowa musiałyby się pogodzić z utratą części terytorium na rzecz uzyskania pełnej suwerenności.

Sudan Południowy

RE25QkXmHf4w5

Kontrasty między północną i południem

Sudan Południowy jest najmłodszym państwem świata. Powstał 9 lipca 2011 roku w wyniku odłączenia (secesji) od Sudanu. Chęć uzyskania niepodległości przez południową część Sudanu zrodziła się niemal w tym samym momencie, w którym powstał ten kraj (1956 r.). Ówczesny Sudan składał się z dwóch odrębnych grup społecznych: północną, pustynną część kraju stanowiła napływowa ludność arabska wyznająca islam, a południową - czarnoskóre plemiona afrykańskie, u których dominującą religią jest - oprócz lokalnych wyznań - chrześcijaństwo. Po wielu latach ucisków ludności północnej części Sudanu na część południową Sudan Południowy uzyskał w 2011 roku niepodległość. Wielu historyków podkreśla, że była to jedna z najkrwawszych i najdłuższych wojen domowych na świecie.

,

Rolnictwo podstawą gospodarki

Podstawę gospodarki Sudanu Południowego stanowi rolnictwo (50% struktury zatrudnienia i 10,4% PKB, według danych Banku Światowego). Uprawia się tam m.in. bawełnę, sorgo, trzcinę cukrową, orzeszki ziemne, papaję i drzewo tekowe, które stanowi ważne miejsce w strukturze eksportu tego kraju. Ważną rolę odgrywa tam chów bydła w kierunku mlecznym.

,

Konflikty zbrojne z Sudanem o ropę naftową

O decyzji secesji zadecydowało referendum, jednakże mimo uzyskania niepodległości Sudanu Południowego na pograniczu tych dwóch państw trwają działania zbrojne. Głównym ich powodem jest ropa naftowa. W Sudanie Południowym znajdują się bogate złoża tego surowca, jednakże kraj ten nie ma dostępu do morza. W związku z tym, w celu eksportu, zmuszony jest transportować ropę przez terytorium Sudanu. Jednakże Chartum żąda bardzo wysokich opłat za tę usługę. Sudan Południowy, mimo tak bogatych złóż ropy naftowej, jest zaliczany do najbiedniejszych państw świata.

,

Niestabilność rządu

Ówczesny Sudan odznaczał się bardzo dużą niestabilnością rządu. Zmiana rządu następowała tam średnio co roku. Ludność odznaczała się niechęcią do władzy, uznając ją jako obcą siłę i funkcjonowała najlepiej bez jakichkolwiek kontaktów z tą władzą. Najprawdopodobniej jest to wynik położenia tego kraju na styku dwóch różnych kręgów cywilizacyjnych: islamskiego (na północy) i afrykańskiego (na południu). W tak narzuconych odgórnie warunkach bardzo trudno było funkcjonować i współpracować z władzą.

,

Konflikt religijny

Szczególnie niespokojna sytuacja występuje w Darfurze, zachodniej części Sudanu. Muzułmańscy ekstremiści usuwają stamtąd chrześcijan, zwykle metodami nacisków i szantażu.

,

Niski poziom rozwoju gospodarczego

Innymi problemami Sudanu Południowego jako kraju słabo rozwiniętego są m.in.:

– brak podstawowej infrastruktury (elektryczne, wodno-kanalizacyjnej, drogowej, kolejowej),

– bardzo słabe, prymitywne warunki mieszkaniowe (szczególnie na wsiach),

– waśnie międzyplemienne i zabójstwa,

– głód,

– gwałty,

– mały dostęp do edukacji i opieki medycznej,

– napady rabunkowe.

,

Długotrwałe susze

Nasilenie się zjawiska El Niño powoduje długotrwałe i dotkliwe susze, które wpływają negatywnie m.in. na produkcję żywności w Sudanie Południowym.

2. Unia Europejska

Unia Europejska istnieje dopiero od 1993 r. (na mocy podpisanego w 1992 r. traktatu z Maastricht). O wcześniejszych organizacjach powinno się mówić ,,wspólnoty europejskie”. Była to najpierw Europejska Wspólnota Węgla i Stali, a następnie Europejska Wspólnota Gospodarcza oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej. Jednakże proces integracji europejskiej rozpoczął się już w 1947 r. od planu Marshalla (nazwa pochodzi od nazwiska jego twórcy). Był to program mający na celu przyspieszenie rozwoju gospodarczego zniszczonej w czasie II wojny światowej Europy poprzez wsparcie finansowe USA. Wielkie zniszczenia ekonomiczne, które były wynikiem obu wojen światowych, stanowiły czynnik uświadamiający mieszkańcom Europy potrzebę odbudowy gospodarki na zasadach wzajemnego poszanowania i współpracy. Głównym celem integracji miało być porozumienie dwóch dawnych wrogów – Francji i Niemiec, jednak uzależnienie części krajów od ZSRR spowodowało podzielenie Europy na dwie części. Europa Zachodnia mogła dzięki temu wsparciu szybciej się rozwinąć, a kraje będące pod wpływem Związku Radzieckiego zmuszone były odmówić pomocy finansowej.

2.1. Etapy pogłębiania i rozszerzania integracji europejskiej

Pogłębianie integracji europejskiej

Rnzx2ddcMSevj
1950 - Plan Schumana - propozycja zjednoczonej Europy Twórcą koncepcji zjednoczonej Europy był Robert Schuman, francuski minister spraw zagranicznych, który w 1950 roku przedstawił plan współpracy Francji i Niemiec oraz integracji gospodarczej z innymi krajami europejskimi. Koncepcja ta została opracowana przez Jeana Monneta i zakładała ścisłą współpracę w zakresie produkcji stali, współdziałanie na płaszczyźnie gospodarczej i wspólną kontrolę wydobycia surowców strategicznych, jakimi wówczas były węgiel i rudy żelaza., 1951 - Traktat Paryski - utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) W konsekwencji sześć krajów: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i Włochy w 1951 roku utworzyły Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS). Kraje te zniosły cła w handlu między sobą tymi surowcami. Określa się je mianem „założycielskiej szóstki”. Celem EWWiS było stopniowe znoszenie ceł we wzajemnym handlu, niższe ceny węgla i stali, rozwijanie wymiany handlowej i swoboda konkurencji na wolnym rynku., 1957 - Traktaty Rzymskie - powstanie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej EURATOM Wymienione wyżej kraje w 1957 roku podjęły kolejne działania integracyjne, tworząc Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Do celów EWG należało systematyczne znoszenie ceł oraz ograniczeń ilościowych w handlu zagranicznym, powstanie wspólnej taryfy celnej i polityki handlowej względem innych państw, a także wspólna polityka transportowa. Z kolei Euratom służyła pokojowemu wykorzystaniu energii jądrowej., 1962-1968 - Ustanowienie wspólnej polityki rolnej (WPR) To pierwsza ze wspólnych polityk UE. Ówczesnym celem WPR było zapewnienie Europie samowystarczalności w zakresie zaopatrzenia w żywność. Obecnie zaś podstawowymi filarami WPR są dopłaty bezpośrednie oraz rozwój obszarów wiejskich. Zniesione zostają ograniczenia w handlu produktami I sektora gospodarki wewnątrz UE. Obowiązują wspólne ceny i stałe kursy walutowe w obrotach towarami rolnymi. Realizowana jest jednocześnie silna polityka protekcjonistyczna wobec płodów rolnych spoza Unii., 1968 - Utworzenie unii celnej Zniesienie ceł między państwami EWG, wprowadzenie wspólnej taryfy celnej dla państw trzecich, 1974-1978 - Powstanie instytucji europejskich (Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej) Ich kompetencje zostały omówione poniżej., 1985 - Porozumienie z Schengen o znoszeniu kontroli granicznej na wspólnych granicach W 1985 roku w wyniku porozumienia w Schengen ustanowiono brak kontroli osób na granicach w czterech krajach członkowskich., 1987 - Jednolity Akt Europejski Na mocy ustanowionego w 1987 roku Jednolitego Aktu Europejskiego pogłębiono integrację gospodarczą (powstało porozumienie o swobodnym przepływie towarów i kapitału), a także zaczęto integrację polityczną poprzez rozszerzenie uprawnień wspólnotowych Rady i Parlamentu Europejskiego. Poczyniono także reformy w zakresie polityki rolnej i środowiskowej., 1992 - Traktat z Maastricht W 1992 roku podpisano traktat z Maastricht, który wszedł w życie 1 listopada 1993 roku. Ustanowił on Unię Europejską, w skład której weszły trzy wspólnoty: EWG (którą przekształcono wówczas we Wspólnotę Europejską), EWWiS oraz Euratom. Na jego mocy weszło porozumienie o swobodnym poruszaniu się ludzi oraz wyborze miejsca pracy i zamieszkania. Innym z jego postanowień było także ustanowienie obywatelstwa europejskiego. Nastąpiła likwidacja wszelkich przeszkód i barier w stosunkach między krajami, które miały w niedługim czasie przystąpić do organizacji., 1993 - Powstanie Jednolitego Rynku Europejskiego Celem UE jest umożliwienie Europejczykom studiowania, mieszkania, robienia zakupów, pracowania i przechodzenia na emeryturę w dowolnym kraju UE, a także zapewnienie im dostępu do produktów z całej Europy. Dlatego w ramach jednolitego rynku wewnętrznego UE gwarantowany jest swobodny przepływ towarów, usług, kapitału i osób. UE usuwa bariery techniczne, prawne i biurokratyczne, dzięki czemu Europejczycy mogą swobodnie prowadzić wymianę handlową i działalność gospodarczą (https://europa.eu/european-union/topics/single-market_pl), 1995 - Wejście w życie postanowień z Schengen W wyniku porozumienia z Schengen od 1995 roku niemal na całym obszarze UE nie ma kontroli granicznej na granicach wewnętrznych. Obecnie (w 2020 roku) obejmuje ona 26 państw. Wśród krajów będących członkami Wspólnoty jest jeden, który nie należy do strefy Schengen – jest nim Irlandia. Do 1 lutego, obok Irlandii, była to również Wielka Brytania. Bułgaria, Chorwacja, Rumunia i Cypr są krajami kandydującymi. Natomiast Norwegia, Islandia, Liechtenstein i Szwajcaria, które nie należą do UE, podpisały porozumienie. opis WCAGEuropy z podziałem na kraje należące i nienależące do UE i strefy Schengen., 1997 - Traktat Amsterdamski Na jego miało nastąpić wzmocnienie wspólnej obrony przed zagrożeniami zewnętrznymi (migracjami spoza Unii, walka z przestępczością), porozumienie we wspólnym rynku pracy, opiece społecznej i równouprawnienie. Przygotowywał on państwa do kolejnego, największego rozszerzenia., 1999 - Wejście do obiegu bezgotówkowego euro , 2001 - Traktat Nicejski - reforma instytucji unijnych przed przewidywanym rozszerzeniem UE Traktat nicejski podpisany w 2001 roku wprowadził nowy podział mandatów i wpływów pomiędzy państwami członkowskimi w głównych instytucjach europejskich, mając na uwadze planowane rozszerzenie UE. Uchwalił także tzw. Kartę praw podstawowych (zapewniającą swobody obywatelskie oraz prawa człowieka)., 2002 - Wprowadzenie wspólnej waluty (euro) zamiast walut narodowych do obiegu gotówkowego W 2002 roku w krajach unii walutowej pojawiły się banknoty i monety euro w powszechnym obiegu. Dla wszystkich krajów zaprojektowano jednakowe banknoty. Monety natomiast mają identyczny rewers (strona wspólna), informujący o ich wartości, lecz różny awers (strona narodowa).
Państwa, które obecnie należą do Wspólnoty, ale nie są w strefie euro, to Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Dania, Polska, Rumunia, Szwecja i Węgry. Z kolei Monako, Watykan i San Marino, są położone w tej strefie, ale nie są członkami UE. Czarnogóra i Kosowo używają euro, choć nie są oficjalnie w strefie euro.opis WCAGMapa Europy z podziałem na kraje należące i nienależące do strefy euro., 2004 - Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy W związku z brakiem ratyfikacji przez wszystkie strony umowa nie weszła w życie., 2009 - Traktat Lizboński - zmiany w funkcjonowaniu UE W 2009 roku w wyniku wejścia w życie traktatu lizbońskiego wprowadzono zmiany w funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Nastawiono ją na większą demokratyczność, bezpieczeństwo i zwiększenie jej znaczenia na arenie międzynarodowej. Zwiększono możliwość działania Wspólnoty w wielu dziedzinach, m.in. wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, a także jakości życia. Wzmocniono rolę Parlamentu Europejskiego i parlamentów krajowych oraz wprowadzono inicjatywę prawodawczą dla mieszkańców UE.
Zniósł on obowiązujący dotychczas podział dziedzin działań UE na tzw. filary (najpierw trzy, a później cztery):
  • filar I - Wspólnota Europejska - filar gospodarczy i społeczny,
  • filar II - Wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa - filar polityczny,
  • filar III - Współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych - filar polityczny,
  • filar IV - Wspólna polityka obronna.

Rozszerzanie i zawężanie integracji europejskiej

Obecnie (według stanu na grudzień 2020 r.), po opuszczeniu Unii Europejskiej przez Wielką Brytanię, czyli od 1 lutego 2020 r., organizacja ta liczy 27 członków. Istnieje jeszcze dziewięć regionów krajów Wspólnoty, które stanowią jej integralną część i w których prawo unijne zostało wdrożone niemal w całości z jedynie nikłymi wyjątkami. Do regionów tych należą: Azory i Madera (wyspy portugalskie), Wyspy Kanaryjskie (archipelag hiszpański), a także sześć francuskich departamentów zamorskich: Gujana Francuska, Gwadelupa, Majotta, Martynika, Reunion, Saint‑Martin.

RDufEn9PW06bb1
Daty przystąpienia i wystąpienia państw z Unii Europejskiej
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.

Warto wspomnieć, że w 1990 r. doszło do zjednoczenia Niemiec, zatem do obszaru Wspólnoty dołączyła NRD.

Polecenie 2

Wyjaśnij, co – w kontekście rozszerzania integracji europejskiej – oznaczało tzw. „otwarcie na Północ” i „otwarcie na Południe”.

R13K9c9E4KG7h
(Uzupełnij).

2.2. Zakres kompetencji instytucji UE

Strukturę Unii Europejskiej określono w traktatach: Traktacie o Unii Europejskiej oraz Traktacie o funkcjonowaniu Unii EuropejskiejTraktat o funkcjonowaniu Unii EuropejskiejTraktacie o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. W ramach UE działają cztery główne instytucje:

  • kierunki polityki UE ustala Rada Europejska (nie należy mylić z Radą Europy będącą odrębną organizacją międzynarodową), w skład której wchodzą przywódcy Unii i państw członkowskich;

  • wybierani w bezpośrednich wyborach europosłowie reprezentują obywateli państw członkowskich na posiedzeniach Parlamentu Europejskiego;

  • interesy całej UE chroni Komisja Europejska – jej członków wyznaczają rządy krajów członkowskich;

  • rządy państw UE bronią interesów krajowych w Radzie Unii Europejskiej.

Rada Europejska

Parlament Europejski

Komisja Europejska

Rada Unii Europejskiej

Skład

szefowie państw i rządów krajów UE, przewodniczący Rady Europejskiej, przewodniczący Komisji Europejskiej

705 posłów (liczba posłów z każdego kraju jest proporcjonalna do jego liczby ludności)

przewodniczący oraz zespół komisarzy, po jednym z każdego kraju UE

ministrowie ze wszystkich krajów UE, w zależności od omawianego obszaru polityki

Siedziba

Bruksela (Belgia)

Strasburg (Francja), Bruksela (Belgia),

Luksemburg

Bruksela (Belgia)

Bruksela (Belgia)

Stanowienie prawa

nie jest uprawniona do przyjmowania prawa

reprezentuje obywateli UE i jest przez nich bezpośrednio wybierany

prezentuje rządy państw członkowskich; pracom Rady przewodniczą kolejno poszczególne kraje UE w ramach tzw. prezydencjiprezydencja Rady Unii Europejskiejprezydencji, każde państwo sprawuje prezydencję przez 6 miesięcy na zasadzie rotacji; jedyna instytucja UE uprawniona do proponowania unijnych aktów ustawodawczych

reprezentuje interesy całej Unii

Kompetencje

strategiczne:

– nadawanie impulsów do rozwoju oraz określanie ogólnych kierunków i priorytetów politycznych UE

nadzorczo‑administracyjne:

– może stwierdzić poważne i stałe naruszenie wartości demokratycznych lub praw człowieka w jednym z państw członkowskich (na wniosek Komisji lub 1/3 państw członkowskich, po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego)

– mianuje wysokiego przedstawiciela Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa (za zgodą przewodniczącego Komisji)

– wskazuje, biorąc pod uwagę wynik wyborów do Parlamentu Europejskiego, kandydata na przewodniczącego Komisji Europejskiej

– mianuje zatwierdzony przez Parlament Europejski skład Komisji

– wybiera prezesa, wiceprezesa i członków Zarządu Europejskiego Banku Centralnego

międzynarodowe:

– udziela wskazówek w sprawie tworzenia wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, biorąc pod uwagę strategiczne interesy Unii, w tym sprawy mające wpływ na kwestie polityczno‑obronne

– koordynuje politykę zagraniczną państw członkowskich

– zajmuje stanowisko wobec najważniejszych problemów światowych

– określa wytyczne co do negocjacji z państwem kandydującym do UE

ustawodawcze:

– wydaje akty prawnie wiążące (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje) w toku procedur legislacyjnych

– podejmuje decyzje w sprawie umów międzynarodowych

– podejmuje decyzje w sprawie rozszerzenia UE

– występuje do Komisji o przedłożenie wniosków ustawodawczych

nadzorczo‑administracyjne:

– sprawuje nadzór demokratyczny nad pozostałymi instytucjami europejskimi

– zatwierdza w głosowaniu przewodniczącego Komisji i skład Komisji

– może uchwalić „wotum nieufności”, zmuszając Komisję do dymisji

– udziela absolutorium z wykonania budżetu, tzn. zatwierdza prawidłowe wykonanie budżetu

– rozpatruje petycje od obywateli oraz powołuje komisje śledcze

– kieruje zapytania do Komisji i Rady

– monitoruje wybory

finansowo‑budżetowe:

– określa priorytety dla wydatków UE

– ustanawia roczny budżet UE

– zatwierdza długoterminowy budżet UE, tzw. wieloletnie ramy finansowe

ustawodawcze:

– przedkłada projekty aktów prawnych Parlamentowi Europejskiemu i Radzie (jako jedyna instytucja UE)

nadzorczo‑administracyjne:

– nadzoruje sposób wydawania środków finansowych pod czujnym okiem Europejskiego Trybunału Obrachunkowego

– odpowiada za zapewnienie właściwego stosowania przepisów unijnych we wszystkich państwach członkowskich (wraz z Trybunałem Sprawiedliwości)

finansowo‑budżetowe:

– określa priorytety dla wydatków UE

– przygotowuje roczny budżet UE do zatwierdzenia przez Parlament i Radę

– nadzoruje sposób wydawania środków finansowych pod czujnym okiem Europejskiego Trybunału Obrachunkowego

międzynarodowe:

– występuje w imieniu państw UE na forum organizacji międzynarodowych, w szczególności w kwestiach dotyczących polityki handlowej i pomocy humanitarnej

– negocjuje umowy międzynarodowe w imieniu UE

ustawodawcze:

- wydaje akty prawnie wiążące (rozporządzenia, dyrektywy, decyzje) w toku procedur legislacyjnych

- wydaje akty niemające mocy prawnie wiążącej (zalecenia, opinie, memoranda, stanowiska)

- podpisuje umowy między UE a innymi krajami lub organizacjami międzynarodowymi

- wzywa Komisję do określonych działań, w tym do inicjatywy ustawodawczej

nadzorczo‑administracyjne:

- zatwierdza listę członków Komitetu Ekonomiczno‑Społecznego oraz Komitetu Regionów

- bierze udział w wyborze członków Komisji

finansowo‑budżetowe:

- określa priorytety dla wydatków UE

- przyjmuje budżet UE

międzynarodowe:

- określa politykę zagraniczną UE w oparciu o wytyczne Rady Europejskiej

Ważną rolę w strukturach UE odgrywają jeszcze trzy pozostałe instytucje:

  • Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Luksemburgu stoi na straży stosowania prawa europejskiego – jest organem sądowniczym; rozpatruje skargi, kontroluje zgodność unijnych aktów prawnych z traktatami, interpretuje prawo wspólnotowe czy wydaje opinie w sprawie umów międzynarodowych;

  • Trybunał Obrachunkowy kontroluje finansowanie działań organizacji;

  • Europejski Bank Centralny odpowiada za europejską politykę pieniężną.

3. Problemy funkcjonowania UE

Polecenie 3

Zastanów się i zapisz, czy opisane wyżej organy UE zawsze działają w zakresie swoich kompetencji.

Rzz1LEvtUZoEh
(Uzupełnij).

3.1. „Europa dwóch prędkości” czy „Europa państw narodowych”?

W ostatnim czasie obserwuje się szczególnie napięcia między wschodnią i zachodnią częścią UE. W związku z tym pojawiły się dwie koncepcje, które opisano niżej.

Idea „Europy dwóch (wielu) prędkości”

Państwa chcące dalszego zacieśniania współpracy mogą to robić swobodnie, bez krajów temu przeciwnych, grożących wetem czy wystąpieniem z UE. Jej zwolennicy przyznają, że dalsze pogłębienie integracji – docelowo do unii politycznej – powinno odbywać się na bazie strefy euro. U jej podstaw leży również opinia, że jedność UE nie oznacza jej jednolitości. Niektórzy obawiają się jednak, że taka wizja UE oznacza, że najważniejsze decyzje dotyczące jej funkcjonowania będą podejmowane przez państwa należące do „jądra” strefy euro (m.in. do Niemiec i Francji). W konsekwencji dojdzie ich zdaniem do marginalizacji państw Europy Środkowej (w tym Polski), Skandynawii, a nawet krajów południa Eurolandu.

Idea „Europy państw narodowych”

Alternatywa dla powyższej koncepcji. Zgodnie z nią należy spowolnić integrację europejską i poszerzyć kompetencje władz krajowych.

3.2. Polycrisis i brak jedności w UE

W obliczu tzw. polycrisis, który od 2008 r. (od globalnego kryzysu finansowego) utrudnia funkcjonowanie UE, pojawił się wyraźny rozdźwięk między państwami członkowskimi m.in. w kwestii polityki migracyjnej, a więc zasad przyjmowania i integracji migrantów w społeczeństwie oraz wspólnej polityki pomocowej dla zadłużonych krajów.

Kryzys zadłużenia w strefie euro (2009–2015)

Był on następstwem: kryzysu finansowego (zapoczątkowanego w USA), niedoskonałości strukturalnej wspólnoty walutowej euro oraz polityki budżetowej, kredytowej i mieszkaniowej władz i obywateli niektórych państw członkowskich. Problemy finansowe dotknęły zwłaszcza państwa Morza Śródziemnego (Grecja, Hiszpania, Portugalia i Włochy). Krajom w tarapatach przekazano z budżetu UE wielomiliardowe pakiety pomocowe. Nie było jednak w tym względzie poparcia wszystkich państw wspólnoty.

Skutki zadłużenia:

  • narodowe władze podwyższały lub ustalały nowe podatki,

  • władze wprowadzały również oszczędności poprzez zamrażanie świadczeń socjalnych, cięcia w wynagrodzeniach w sektorze publicznym i emeryturach czy redukcje etatów,

  • wiele osób straciło pracę,

  • polaryzacja społeczna, czyli głębokie rozwarstwienie społeczeństwa wyrażające się powstawaniem przeciwstawnych biegunów społecznych,

  • niezadowolenie obywatelskie.

Później polityka państw przyczyniła się do redukcji nierówności dochodowych, jednak nie wszędzie proces ten miał tę samą skuteczność.

Kryzys migracyjny – uchodźczy (od 2015)

Wzrosła wówczas znacząco liczba migrantów przybywających do Europy przez Morze Śródziemne i południowo‑wschodnią część kontynentu w celu uzyskania azylu, a więc przyznania statusu uchodźcy. Wówczas złożono rekordową liczbę 1,3 miliona wniosków azylowych. Powodem wygenerowania dużego strumienia cudzoziemców były m.in. konflikty zbrojne w Afryce Północnej i Azji Południowo‑Zachodniej (uchodźcy w Europie pochodzili głównie z Syrii, Afganistanu, Iraku czy Erytrei). W reakcji na to wyzwanie, Unia Europejska wprowadziła strategię dążącą do ograniczenia/zatrzymania napływu migrantów poprzez:

- zwiększenie finansowania na patrolowanie Morza Śródziemnego;

- opracowywanie planów walki z przemytem ludzi;

- zaproponowanie nowego systemu kwot w celu relokacjirelokacja uchodźcówrelokacji wśród krajów europejskich osób ubiegających się o azyl, jak i w celu przemieszczenia osób, które zostały oficjalnie uznane za uchodźców.

RJHlQp8WyDAUo1
Wykres liniowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Rok: 2008
    • Liczba uchodźców: 1098218
  • 2. zestaw danych:
    • Rok: 2009
    • Liczba uchodźców: 1145178
  • 3. zestaw danych:
    • Rok: 2010
    • Liczba uchodźców: 1156054
  • 4. zestaw danych:
    • Rok: 2011
    • Liczba uchodźców: 1153317
  • 5. zestaw danych:
    • Rok: 2012
    • Liczba uchodźców: 1189554
  • 6. zestaw danych:
    • Rok: 2013
    • Liczba uchodźców: 850674
  • 7. zestaw danych:
    • Rok: 2014
    • Liczba uchodźców: 979904
  • 8. zestaw danych:
    • Rok: 2015
    • Liczba uchodźców: 1210729
  • 9. zestaw danych:
    • Rok: 2016
    • Liczba uchodźców: 1769745
  • 10. zestaw danych:
    • Rok: 2017
    • Liczba uchodźców: 2167138
  • 11. zestaw danych:
    • Rok: 2018
    • Liczba uchodźców: 2362839
  • 12. zestaw danych:
    • Rok: 2019
    • Liczba uchodźców: 2591349
Liczba uchodźców w krajach UE
Źródło: Bank Światowy.
R1KyJw3jUUZke1
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Państwo: Niemcy
    • Liczba uchodźców: 1146682
  • 2. zestaw danych:
    • Państwo: Francja
    • Liczba uchodźców: 407915
  • 3. zestaw danych:
    • Państwo: Szwecja
    • Liczba uchodźców: 253787
  • 4. zestaw danych:
    • Państwo: Włochy
    • Liczba uchodźców: 207602
  • 5. zestaw danych:
    • Państwo: Austria
    • Liczba uchodźców: 135951
  • 6. zestaw danych:
    • Państwo: Wielka Brytania
    • Liczba uchodźców: 133093
  • 7. zestaw danych:
    • Państwo: Polska
    • Liczba uchodźców: 12658
Kraje o największej liczbie uchodźców (wg udzielonego azylu) w UE oraz w Polsce w 2019 r.
Źródło: Bank Światowy.

W 2015 r. najpopularniejszy dla migrantów i uchodźców w drodze do Europy był szlak zachodniobałkański, wiodący przez Turcję, Morze Egejskie, Grecję, Macedonię Północną i Serbię aż po Węgry. Po tym jak granica węgiersko‑serbska została zamknięta we wrześniu 2015 r., droga uległa zmianie, prowadząc z Serbii do Chorwacji. Organizacje pozarządowe uznały zamykanie granic za przejaw odradzania się nacjonalizmu i wieszczyły koniec „społeczeństwa otwartego” UE.

Skutki:

  • straty ludnościowe (tylko w 2015 r. blisko 4 tys. migrantów zginęło na Morzu Śródziemnym),

  • brak jednomyślności i solidarności UE oraz nieumiejętność radzenia sobie z sytuacją kryzysową,

  • obniżenie bezpieczeństwa państw przyjmujących (wzrost ryzyka terroryzmu),

  • nastroje antyimigracyjne,

  • zwrócenie uwagi na skalę przyszłych migracji (wywołanych np. zmianami klimatu).

RQAVIduXEL8Y0
Uchodźcy z Syrii i Iraku przemierzający Morze Śródziemne
Źródło: Ggia, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=45246844.

W związku z przyspieszonym napływem uchodźców oraz imigrantów nieudokumentowanych, rządy krajów UE zaczęły budować tzw. „fortecę Europy” poprzez:

  • nakładanie sankcji na przewoźników transportujących osoby bez wymaganych dokumentów (to dlatego wiele osób decyduje się na niebezpieczną podróż przez Morze Śródziemne);

  • wdrażanie „polityki odsyłania” i sporządzenie listy tak zwanych „krajów bezpiecznych” (takie działanie nie dawało gwarancji uchodźcom, czy ich aplikacja zostanie w tym kraju faktycznie rozpatrzona);

  • zaostrzanie interpretacji zapisów Konwencji genewskiej i Protokołu nowojorskiego (rzadziej przyznaje się status uchodźcy, a częściej inny rodzaj ochrony międzynarodowej, gwarantujący zazwyczaj mniej praw);

  • ograniczanie praw przysługujących osobom posiadającym już status uchodźcy lub inną formę ochrony międzynarodowej (skutkuje to utrudnieniami w dostępie do rynku pracy i poboru świadczeń socjalnych).

Europa nie jest już przychylna imigracji spoza Europy, jednocześnie silnie promuje mobilność wewnątrz Unii Europejskiej.

Ciekawostka

Ważnym pozaeuropejskim problemem migracyjno‑uchodźczym jest eksodus Wenezuelczyków. Według danych z 5 sierpnia 2020 r. poza granicami kraju przebywało blisko 5,2 mln Wenezuelczyków. Był to efekt największego w historii Ameryki Południowej eksodusu, który nasilił się w 2016 r. Przyczynami tego problemu w kraju była rosnąca przemoc, brak bezpieczeństwa, żywności i leków oraz zapaść w usługach medycznych. Większość emigrantów kierowała się do krajów ościennych (głównie do Kolumbii). Kryzys humanitarny dotknął zarówno Wenezuelę, jak i państwa imigracyjne. Problemy emigrantów z Wenezueli dotyczyły nie tylko trudności w zapewnieniu podstawowych potrzeb egzystencjalnych, ale także wiązały się z legalizacją przekraczania granicy i pobytu poza ojczystym krajem. Wiele państw Ameryki Południowej oferowało różnego rodzaju wizy (w tym turystyczne) i pozwolenia na pobyt, które miały jednak termin ważności trwający maksymalnie 2 lata. Takie działania administracyjne sugerują, że władze dążyły do tego, aby pobyt imigrantów z Wenezueli był jak najkrótszy. To sprawiło, że Wenezuelczycy na obczyźnie żyli w zawieszeniu, strachu, niepewności i bezradności. Często nie mogli znaleźć stałej pracy, gdyż pracodawcy nie chcieli zatrudnić osoby, której termin legalności pobytu może wkrótce wygasnąć. W związku z tym imigranci decydowali się na pracę w szarej strefie, głównie w handlu ulicznym. Wiedząc o braku perspektyw, imigranci tracili wiarę w sens doskonalenia zawodowego i kształcenia swoich dzieci. W odpowiedzi na coraz większe obciążenie gospodarcze wywołane napływem imigrantów, od 2018 r. wiele państw Ameryki Łacińskiej zaczęło zwiększać restrykcje graniczne dla Wenezuelczyków. Pomoc międzynarodowa udzielana wenezuelskim uchodźcom i migrantom, krajom ich goszczącym, jak i Wenezueli, jest dalece niewystarczająca. Międzynarodowe organizacje wystosowały apel o utworzenie w 2020 r. funduszu o wartości 1,35 mld USD na rzecz pomocy humanitarnej i na długoterminowe działania sprzyjające społecznej i ekonomicznej integracji Wenezuelczyków. Społeczność międzynarodowa w dużej mierze ignoruje problemy związane z eksodusem Wenezuelczyków, nazywając je kryzysem regionalnym, a nie globalnym.

Koronakryzys (od 2020)

W 2020 r. państwa Unii Europejskiej dotknęła epidemia SARS‑CoV‑2, która wywołała największą od czasów II wojny światowej recesję gospodarczą w regionie. Jednym z najbardziej dotkniętych krajów były Włochy i Hiszpania. Aby przeciwdziałać skutkom „koronakryzysu”, UE utworzyła ogromny fundusz odbudowy. Nie było jednak jednomyślności na temat kształtu tego funduszu. Kraje członkowskie nie były w tej sprawie jednomyślne. Te z najwyższym PKB per capita chciały obniżenia początkowej kwoty kapitałowej (500 mld EUR). Nie zgadzały się również na „uspołecznienie” długu; optowały za funduszem w formie tanich pożyczek, a nie bezzwrotnej pomocy. Obawiały się, że spadnie na nie ciężar wyciągania z kryzysu państw, które gorzej poradziły sobie z epidemią.

3.2. Brexit

Brexit to proces opuszczania przez Wielką Brytanię struktur Unii Europejskiej. W dniu 23 czerwca 2016 r. odbyło się w tym kraju referendum, w którym głosowało 72,2% uprawnionych, spośród których 51,89% opowiedziało się za wyjściem kraju z UE. Było to pierwsze w historii cofnięcie integracji europejskiej (do tej pory następowało systematyczne przyjmowanie nowych członków).

Główne przyczyny Brexitu:

  • sprzeciw wobec dalszej integracji europejskiej,

  • chęć przeprowadzenia reformy funkcjonowania UE,

  • niezadowolenie z reakcji Brukseli na kryzys migracyjny,

  • niewielkie przywiązanie do wspólnoty europejskiej.

Należy jednak pamiętać, że pomimo tego Wielka Brytania wniosła duży wkład w integrację europejską (m.in. przyczyniła się do stworzenia wspólnego rynku i liberalizacji handlu).

Przebieg Brexitu

Brexit okazał się niełatwy w realizacji – datę ostatecznego wyjścia z UE przesuwano kilkakrotnie na wniosek Brytyjczyków. W grę wchodził twardy brexit, czyli wystąpienie ze wszystkich aspektów Unii Europejskiej albo miękki brexit – wyjście z UE nieoznaczające opuszczenia wspólnego rynku i unii celnej. Ostatecznie Wielka Brytania opuściła Unię Europejską 31 stycznia 2020 r. Do końca 2020 r. przewidziano okres przejściowy, w czasie którego ustalano zasady przyszłej wymiany handlowej. Okres ten może zostać przedłużony o rok lub dwa. Na jego zakończenie możliwe są trzy rozwiązania: zawarcie porozumienia, brak porozumienia i przedłużenie negocjacji.

Skutki Brexitu

Na chwilę obecną skutki te są trudne do oceny, gdyż nie wiadomo do końca, jak będzie wyglądało porozumienie w tej sprawie. Stał się on „pożywką” dla partii eurosceptycznych, które zagroziły na forum organów unijnych exitem (wyjściem) innych państw (np. Grexit, Polexit), jeśli ich interesy nie będą respektowane.

3.3. Kryzys wartości demokratycznych

Od 2008 r. systematycznie spada jakość demokracji w UE, zwłaszcza wśród członków tzw. nowej Unii (UE10+2+1); wyjątkiem są tylko kraje bałtyckie. Tworzone tam od 1989 r. – od czasu upadku komunizmu – niezależne instytucje demokratyczne, takie jak sądy i media, przeżywają regres. Niemniej masowe protesty – takie jak na Węgrzech w 2018 r. – świadczą o tym, że duża część społeczeństwa obywatelskiego nie zaakceptuje powrotu do autorytaryzmu.

3.4. Eurosceptycyzm

Eurosceptyk to człowiek krytycznie zapatrujący się na funkcjonowanie Wspólnoty Europejskiej. Przykładowo nie chce on większej integracji krajów w ramach tej instytucji czy powiększenia jej o nowe państwa. Taka osoba prawdopodobnie neguje działania niektórych organów unijnych (na przykład Komisji Europejskiej). Może też wyrażać sprzeciw wobec wybranych aspektów polityki Wspólnoty, takich jak choćby głęboka integracja polityczna. Eurosceptyk może też kontestować pewne mechanizmy i programy, takie jak Wspólna Polityka Rolna. Eurosceptyczne są zazwyczaj skrajne partie polityczne (zarówno lewicowe, jak i prawicowe). Polski polityk‑eurosceptyk wypowiedziałby się tak: „Polska jest bezpieczna dzięki przynależności do wspólnoty europejskiej, jednak członkostwo w Unii Europejskiej nie równa się zgadzaniu na każdy jej warunek”. Do nasilenia się tych postaw przyczyniają się m.in. wyżej omówione kryzysy i problemy z nich wynikające.

3.5. Starzenie się społeczeństwa europejskiego

Starzenie się społeczeństwa to proces demograficzny obejmujący wzrost udziału osób starszych w społeczeństwie. Przez osoby starsze należy rozumieć osoby w wieku poprodukcyjnym, czyli kobiety w wieku 60 lat i więcej oraz mężczyzn w wieku przynajmniej 65 lat (taki przedział wiekowy można wyróżnić w Polsce).

W 2019 r. w ludzie w wieku 65 lat i więcej stanowili ok. 20% populacji. Największymi wartościami tego wskaźnika odznaczają się niektóre państwa Europy Południowej (np. Portugalia, Włochy, Grecja), ale również Finlandia. Natomiast najniższymi wartościami odznaczają się kraje Europy Wschodniej (np. Ukraina i Rosja) o dużych wartościach współczynnika zgonów oraz kraje Europy Zachodniej i Północnej (np. Irlandia, Islandia, Norwegia) o dużym współczynniku urodzeń i dodatnim saldzie migracji.

RDm04cchQQ9Oa1
Wykres kolumnowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Państwo: Włochy
    • Udział ludności: 23.0; Podpis osi wartości: %
  • 2. zestaw danych:
    • Państwo: Portugalia
    • Udział ludności: 22.4; Podpis osi wartości: %
  • 3. zestaw danych:
    • Państwo: Finlandia
    • Udział ludności: 22.1; Podpis osi wartości: %
  • 4. zestaw danych:
    • Państwo: Niemcy
    • Udział ludności: 21.6; Podpis osi wartości: %
  • 5. zestaw danych:
    • Państwo: Bułgaria
    • Udział ludności: 21.3; Podpis osi wartości: %
  • 6. zestaw danych:
    • Państwo: Francja
    • Udział ludności: 20.4; Podpis osi wartości: %
  • 7. zestaw danych:
    • Państwo: Belgia
    • Udział ludności: 19.0; Podpis osi wartości: %
  • 8. zestaw danych:
    • Państwo: Polska
    • Udział ludności: 18.1; Podpis osi wartości: %
  • 9. zestaw danych:
    • Państwo: Norwegia
    • Udział ludności: 17.3; Podpis osi wartości: %
  • 10. zestaw danych:
    • Państwo: Ukraina
    • Udział ludności: 16.7; Podpis osi wartości: %
  • 11. zestaw danych:
    • Państwo: Islandia
    • Udział ludności: 15.2; Podpis osi wartości: %
  • 12. zestaw danych:
    • Państwo: Rosja
    • Udział ludności: 15.1; Podpis osi wartości: %
Udział ludności w wieku 65 lat i więcej w ogólnej liczbie ludności w wybranych krajach w 2019 r.
Źródło: Bank Światowy.
RuQOgjGePyjd41
Odsetek ludności w wieku 65 lat i więcej (%) w 2019 r.
Źródło: Bank Światowy.
R1BZjJHiiGeC11
Wykres liniowy. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • Państwo: 2000
    • Włochy: 18.28466177
    • Niemcy: 16.48823289
    • UE: 15.69900536
    • Francja: 16.05736946
    • Belgia: 16.86648934
    • Polska: 12.02387611
    • Ukraina: 13.79984854
    • Islandia: 10.52358342
  • 2. zestaw danych:
    • Państwo: 2001
    • Włochy: 18.57952824
    • Niemcy: 16.89964328
    • UE: 15.93613059
    • Francja: 16.16932618
    • Belgia: 17.00842881
    • Polska: 12.29784948
    • Ukraina: 14.20511728
    • Islandia: 10.49396902
  • 3. zestaw danych:
    • Państwo: 2002
    • Włochy: 18.88318351
    • Niemcy: 17.39578559
    • UE: 16.17612882
    • Francja: 16.27019756
    • Belgia: 17.12131876
    • Polska: 12.55746402
    • Ukraina: 14.73619477
    • Islandia: 10.48142809
  • 4. zestaw danych:
    • Państwo: 2003
    • Włochy: 19.1789282
    • Niemcy: 17.93202619
    • UE: 16.40887559
    • Francja: 16.35708921
    • Belgia: 17.20652168
    • Polska: 12.78771528
    • Ukraina: 15.28774857
    • Islandia: 10.48309128
  • 5. zestaw danych:
    • Państwo: 2004
    • Włochy: 19.44123968
    • Niemcy: 18.43669085
    • UE: 16.61784569
    • Francja: 16.42364183
    • Belgia: 17.26268896
    • Polska: 12.96465183
    • Ukraina: 15.70098819
    • Islandia: 10.49429171
  • 6. zestaw danych:
    • Państwo: 2005
    • Włochy: 19.65976617
    • Niemcy: 18.86832453
    • UE: 16.79510183
    • Francja: 16.47189967
    • Belgia: 17.29105634
    • Polska: 13.07713433
    • Ukraina: 15.88797898
    • Islandia: 10.51327108
  • 7. zestaw danych:
    • Państwo: 2006
    • Włochy: 19.84555047
    • Niemcy: 19.32318383
    • UE: 16.98489083
    • Francja: 16.51431046
    • Belgia: 17.31498026
    • Polska: 13.17971187
    • Ukraina: 16.04835027
    • Islandia: 10.58397309
  • 8. zestaw danych:
    • Państwo: 2007
    • Włochy: 19.97598687
    • Niemcy: 19.70494783
    • UE: 17.13805072
    • Francja: 16.52661993
    • Belgia: 17.29509276
    • Polska: 13.21174183
    • Ukraina: 16.02917745
    • Islandia: 10.65309236
  • 9. zestaw danych:
    • Państwo: 2008
    • Włochy: 20.08355471
    • Niemcy: 20.02351375
    • UE: 17.27884126
    • Francja: 16.54953904
    • Belgia: 17.26249907
    • Polska: 13.22515656
    • Ukraina: 15.9059771
    • Islandia: 10.73450499
  • 10. zestaw danych:
    • Państwo: 2009
    • Włochy: 20.22157451
    • Niemcy: 20.30060806
    • UE: 17.44302937
    • Francja: 16.64523871
    • Belgia: 17.26515064
    • Polska: 13.29646216
    • Ukraina: 15.78119534
    • Islandia: 10.84943274
  • 11. zestaw danych:
    • Państwo: 2010
    • Włochy: 20.42683898
    • Niemcy: 20.55275043
    • UE: 17.65749689
    • Francja: 16.85203118
    • Belgia: 17.33402726
    • Polska: 13.47262589
    • Ukraina: 15.70744423
    • Islandia: 11.00989588
  • 12. zestaw danych:
    • Państwo: 2011
    • Włochy: 20.66377233
    • Niemcy: 20.70545067
    • UE: 17.9054015
    • Francja: 17.13528377
    • Belgia: 17.43376273
    • Polska: 13.77811603
    • Ukraina: 15.65815087
    • Islandia: 11.31346375
  • 13. zestaw danych:
    • Państwo: 2012
    • Włochy: 20.96215913
    • Niemcy: 20.82498916
    • UE: 18.20908965
    • Francja: 17.51694086
    • Belgia: 17.59301774
    • Polska: 14.18712365
    • Ukraina: 15.62530099
    • Islandia: 11.65533686
  • 14. zestaw danych:
    • Państwo: 2013
    • Włochy: 21.29929398
    • Niemcy: 20.93657965
    • UE: 18.55011937
    • Francja: 17.96878792
    • Belgia: 17.78716513
    • Polska: 14.6752083
    • Ukraina: 15.61310896
    • Islandia: 12.02579092
  • 15. zestaw danych:
    • Państwo: 2014
    • Włochy: 21.63533887
    • Niemcy: 21.06416253
    • UE: 18.90019468
    • Francja: 18.43585687
    • Belgia: 17.97717202
    • Polska: 15.19891962
    • Ukraina: 15.62579608
    • Islandia: 12.4074207
  • 16. zestaw danych:
    • Państwo: 2015
    • Włochy: 21.94864567
    • Niemcy: 21.21859072
    • UE: 19.2418986
    • Francja: 18.88111529
    • Belgia: 18.1423094
    • Polska: 15.73148386
    • Ukraina: 15.66941269
    • Islandia: 12.79107132
  • 17. zestaw danych:
    • Państwo: 2016
    • Włochy: 22.23486089
    • Niemcy: 21.28871011
    • UE: 19.56349351
    • Francja: 19.28412493
    • Belgia: 18.37185871
    • Polska: 16.3376979
    • Ukraina: 15.8940765
    • Islandia: 13.14759489
  • 18. zestaw danych:
    • Państwo: 2017
    • Włochy: 22.49968895
    • Niemcy: 21.37148805
    • UE: 19.86823436
    • Francja: 19.66899677
    • Belgia: 18.58407909
    • Polska: 16.93129535
    • Ukraina: 16.15522615
    • Islandia: 13.50665509
  • 19. zestaw danych:
    • Państwo: 2018
    • Włochy: 22.7516796
    • Niemcy: 21.461962
    • UE: 20.16309796
    • Francja: 20.03462475
    • Belgia: 18.78874374
    • Polska: 17.51781676
    • Ukraina: 16.43468644
    • Islandia: 13.8658017
  • 20. zestaw danych:
    • Państwo: 2019
    • Włochy: 23.0
    • Niemcy: 21.6
    • UE: 20.5
    • Francja: 20.4
    • Belgia: 19.0
    • Polska: 18.1
    • Ukraina: 16.7
    • Islandia: 14.2
Zmiany odsetka ludności w wieku 65 lat i więcej w ogólnej liczbie ludności w wybranych krajach na tle Unii Europejskiej
Źródło: Bank Światowy.

Odsetek ten z roku na rok wzrasta. Demografowie przewidują, że będzie on wzrastać na całym świecie, lecz najmniejsze tempo będzie odnotowywane w Afryce.

Przyczyny

1

Przyczyny starzenia się społeczeństwa można przedstawić za pomocą poniższego  przykładowego ciągu.

Przyczyny starzenia się społeczeństwa można przedstawić za pomocą przykładowego ciągu. Zapoznaj się z jego opisem.

Rr12B6hozs5Vp1
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Bezpośrednią konsekwencją starzenia się społeczeństwa jest zmiana struktury wieku ludności i w przyszłości wzrost wskaźnika obciążenia demograficznegowspółczynnik obciążenia demograficznegoobciążenia demograficznego (kiedy mało liczna grupa osób w wieku przedprodukcyjnym przejdzie do grupy ludności w wieku produkcyjnym). Wówczas mało liczna grupa osób w wieku produkcyjnym będzie musiała utrzymać osoby w wieku nieprodukcyjnym (osoby w wieku przed- i poprodukcyjnym łącznie). Jednym z rozwiązań tego problemu jest przesunięcie wieku emerytalnego, tak aby uprawnienia emerytalne nabywane były w wieku późniejszym. W ten sposób więcej osób zaliczonych zostaje do grupy w wieku produkcyjnym.

W konsekwencji pogłębiający się proces starzenia się społeczeństwa skutkuje spadkiem liczby ludności.

Konsekwencje starzenia się społeczeństwa

konsekwencje społeczne

konsekwencje gospodarcze

konsekwencje przestrzenne

– wykluczenie społeczne osób starszych

– możliwe konflikty społeczne

– konkurencja o zasoby publiczne

– niedobór siły roboczej na rynku pracy

– spowolnienie rozwoju gospodarczego

– konieczność dostosowania służby zdrowia (kształcenie lekarzy geriatrów)

– większe zapotrzebowanie na opiekę w postaci domów spokojnej starości czy domów dziennego pobytu, a także na zawody specjalizujące się w opiece nad ludźmi starszymi

– konkurencja o zasoby publiczne, w tym finansowe

– zmiany w systemie edukacji

– konieczność dostosowania przestrzeni do potrzeb osób starszych (np. windy)

– powstawanie w przestrzeni miejsc dla osób starszych

Przeciwdziałanie negatywnym konsekwencjom

Do głównych sposobów przeciwdziałania negatywnym skutkom starzenia się społeczeństwa zalicza się:

  • politykę pronatalistyczną (prorodzinną), mającą na celu zwiększenie odsetka osób młodych, a w konsekwencji zmniejszenia się odsetka osób starszych, która prowadzona jest m.in. w takich krajach jak Polska, Francja, Szwecja, Niemcy, Norwegia, Dania:

    • zasiłek po urodzeniu dziecka,

    • pomoc finansowa na każde drugie i kolejne dziecko, a także na pierwsze (po spełnieniu wymogów dochodowych),

    • ulgi podatkowe,

    • zniżki w instytucjach kultury,

    • ochrona miejsca pracy kobiety w ciąży i po jej powrocie do pracy,

    • dzielony urlop rodzicielski,

    • dostęp do żłobków i przedszkoli,

    • opłacanie staży dla młodych chcących uczyć się i pracować w danym państwie.

  • podwyższanie wieku emerytalnego, mające na celu zwiększenie odsetka osób w wieku produkcyjnym (z uwagi na większą długość życia osoby starsze w wieku 60–65 lat są często jeszcze bardzo sprawne),

  • dostosowywanie sfery społecznej, gospodarki i przestrzeni np. tworzenie uniwersytetów trzeciego wieku, kształcenie lekarzy geriatrów, tworzenie nowych miejsc w domach opieki itp.

3.6. Cywilizacja zachodnia a cywilizacja islamu – relacje

Na świecie istnieją różne kręgi kulturowe. W kontekście Europy, która należy do kręgukrąg kulturowykręgu zachodniego (cywilizacji zachodniej), istotne są jej relacje z kręgiem islamskim (cywilizacją islamu).

R1Vi1JPuiuVsI1
Kręgi kulturowe na świecie
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/.

Cywilizacja zachodnia (krąg zachodni)

Cywilizacja islamu (krąg islamski)

  • fundamentem jest religia chrześcijańska (katolicyzm i protestantyzm), która ma wpływ nawet na osoby niewierzące

  • dominacja języków indoeuropejskich

  • bazuje na dorobku cywilizacji greckiej i rzymskiej

  • duża wolność jednostek

  • równouprawnienie kobiet w stosunku do mężczyzn

  • swoboda wyrażania poglądów i opinii

  • rządy prawa i demokracja

  • poszanowanie godności człowieka

  • dążenie do sukcesu i gromadzenie dóbr, nastawienie na konsumpcję

  • podlega ciągłym zmianom

  • otwartość na cudze osiągnięcia naukowe i techniczne

  • promowanie własnych osiągnięć kulturalnych (w dziedzinie muzyki, malarstwa itd.)

  • osiąganie zadowolenia z pracy zawodowej

  • tolerancja w stosunku do innych kultur

  • wpływ na inne kręgi kulturowe

Krąg ten można podzielić na część: zachodnioeuropejską, angloamerykańską oraz australijską. Pierwsza z nich wywarła bardzo duży wpływ na rozwój społeczny, gospodarczy i techniczny świata dzięki kulturze, nauce, gospodarce i demokracji. To w Europie rozpoczęła się na przykład rewolucja przemysłowa. Natomiast amerykańska część regionu zachodniego jest stworzona przez Europejczyków, kształtowana następnie przez Afrykańczyków, Azjatów i Latynosów. W związku z tym odznacza się wielokulturowością. Ekspansywność tej części kręgu zachodniego wyraża się m.in. w rozpowszechnieniu na całym świecie amerykańskich sieci restauracji, kin czy świąt. Ostatnia z nich charakteryzuje się tym, że rdzenni mieszkańcy odznaczają się dużym przywiązaniem do ziemi i odmiennym postrzeganiem pojęcia własności prywatnej. Natomiast w pacyficznej części Australii i Oceanii obowiązuje znaczne przywiązanie do obrzędów i tradycji.

  • fundamentem jest islam, który kształtuje państwowość

  • dominacja języka arabskiego

  • powszechna i legalna poligamia

  • mniejsza rola kobiet w stosunku do mężczyzn (bezwzględne posłuszeństwo mężom, zakrywanie ciała, ograniczone kontakty z obcymi ludźmi, niższy poziom wykształcenia, opieka nad rodziną, mała aktywność zawodowa, podział przestrzeni na męskie i damskie)

  • twarde zasady moralne i uczestnictwo w praktykach religijnych podczas życia codziennego

  • siła jest podstawą organizacji społecznej, nawet jeśli wiąże się z przemocą

  • szacunek i opieka nad ludźmi starszymi

  • brak zjawiska alkoholizmu (zakaz spożywania alkoholu)

  • zakaz spożywania wieprzowiny

  • zakaz lichwy ogranicza funkcjonowanie banków

  • turystów obowiązują zasady dostosowane do islamu (kobietom nie wolno nosić skąpych ubrań, istnieje zakaz spożywania alkoholu poza hotelem czy nawiązywania rozmów z kobietami)

  • fundamentaliści islamscy są zagrożeniem dla kultury zachodniej, ponieważ uważają ją za niemoralną, którą cechuje rozwiązłość seksualna, nadmierna konsumpcja, materializm, relatywizm moralny, świeckość państwa czy rozszerzanie się homoseksualizmu; odrzucają oni tolerancję religijną i nawołują do świętej wojny (dżihadu), uważając, że ich religia jest jedyną prawdziwą; należy jednak mieć na uwadze, że islam w gruncie rzeczy jest religią pokojową, a fundamentaliści islamscy stanowią niewielki odsetek

Do głównych czynników w kształtowaniu relacji między tymi cywilizacjami należy zaliczyć:

  • przekonanie Europejczyków o niezdolności cywilizacji islamskiej do zmiany i jej braku tolerancji względem zachodniego świata judeochrześcijańskiego,

  • postrzeganie przez świat islamu obecnych konfliktów poprzez odwołanie do średniowiecza, podczas którego chrześcijańska Europa walczyła z muzułmanami,

  • przeszłość kolonialna – polityczne podporządkowanie i uzależnienie kulturowe świata islamu przez Europejczyków.

Istotnymi problemami w relacji obu tych cywilizacji są:

  • brak asymilacji imigrantów muzułmańskich w krajach europejskich,

  • wzrost roli islamu w krajach o dużym ich odsetku – muzułmanie ściśle przestrzegają swoich zasad religijnych, a niektórzy Europejczycy coraz częściej przejmują od nich praktyki związane z tą religią, uważając, że muzułmanie traktują poważniej swoje zasady religijne niż chrześcijanie,

  • terroryzm ze strony fundamentalistów muzułmańskich.

Profesor Samuel Huntington ogłosił teorię o „zderzeniu cywilizacji”. Określił ją jako konflikt między cywilizacją zachodnią i fundamentalizmem cywilizacji islamskiej. Znane są również teorie, według których skutkiem zróżnicowania kulturowego nie musi być konflikt, lecz wzajemne ubogacenie, pod warunkiem poznania i zrozumienia różnych kultur, akceptacji różnic i prowadzenia dialogu.

3.7. Terroryzm

Pojęcie

Terroryzm to działanie o charakterze przestępczym, skierowane przeciwko całym państwom, w celu wzbudzenia stanu strachu, lęku w społeczeństwie i w konsekwencji osiągnięcia określonego celu politycznego, społecznego czy religijnego. Józef Fiszer definiuje go jako „uciekanie się przez różne organizacje polityczno‑społeczne, religijne i międzynarodowe do stosowania przemocy, wywoływania strachu i nienawiści”. Sam termin „terroryzm” pochodzi od łacińskiego terror, terroris, co oznacza przerażenie i strach. Działania o charakterze terrorystycznym znane są od wieków, jednak to w XX wieku przybrały na sile i intensywności. Przyczyniła się do tego przede wszystkim zmieniająca się sytuacja geopolityczna, wzrost przepływu informacji oraz dostęp do coraz nowszych technologii.

Głównymi metodami działania terrorystów są:

  • zamachy bombowe (również samobójcze),

  • porwania samolotów,

  • przetrzymywanie zakładników,

  • morderstwa ważnych osób.

W historii odnotowano wiele przykładów terroryzmu. Miały one różne przyczyny, podłoże oraz cel. Akty terroryzmu mogą być związane z chęcią narzucenia innym danej religii albo być związane z ruchami niepodległościowymi czy wyzwoleńczymi. Poniżej przedstawiono wybrane ataki o charakterze terrorystycznym mające miejsce w XX i XXI wieku.

Wspólna definicja prawna Unii Europejskiej dotycząca przestępstw terrorystycznych została określona w Decyzji ramowej Rady 2002/475/WSiSW. Są to akty popełniane w celu:

  • poważnego zastraszenia ludności,

  • bezprawnego zmuszenia rządu lub organizacji międzynarodowej do podjęcia lub zaniechania określonego działania,

  • poważnej destabilizacji lub zniszczenia podstawowych politycznych, konstytucyjnych, gospodarczych lub społecznych struktur kraju lub organizacji międzynarodowej.

Zgodnie z Global Terrorism Database, w 2019 r. najwięcej spośród 8,5 tys. aktów terrorystycznych na świecie dokonano w Afganistanie (1,8 tys.). Od 2014 r. skala globalnego terroryzmu zmniejszyła się o połowę, uwzględniając zarówno liczbę zamachów, jak i liczbę ofiar. Pozytywne zmiany w stosunku do lat poprzednich zaobserwowano m.in. w państwach Europy Zachodniej i w Iraku. Pomimo tych korzystnych przemian, jest to ciągle jeden z najważniejszych problemów zagrażających bezpieczeństwu świata. Niepokoi zwłaszcza natężenie ataków terrorystycznych w wielu krajach Afryki Subsaharyjskiej (Kamerun, Czad, Niger). Największy zasięg oddziaływania wciąż ma Państwo Islamskie, które bezpośrednio bądź za pomocą grup powiązanych i „samotnych wilków” przeprowadziło blisko 500 zamachów w 31 państwach.

RUZTJMCf4Aifb
Rano 11 września 2001 roku doszło do największego aktu terroryzmu w dziejach. Przeprowadzono wówczas serię czterech ataków na terytorium Stanów Zjednoczonych za pomocą uprowadzonych samolotów pasażerskich. Do zamachów przyznała się Al‑Kaida. Przed zamachami Osama bin Laden ogłosił rozpoczęcie zbrojnego dżihadu przeciwko Amerykanom i wezwał do zabijania ich oraz ich sojuszników w celu uwolnienia muzułmańskich ziem. W swojej deklaracji oskarżał Amerykanów m.in. o kradzież zasobów naturalnych świata islamu, okupację Półwyspu Arabskiego (wojskowe bazy w Arabii Saudyjskiej), zbezczeszczenie najświętszych miast islamu (Mekka i Medyna są pod kontrolą saudyjskiego reżimu będącego w sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi) oraz wspieranie rządów realizujących amerykańskie interesy na Bliskim Wschodzie (m.in. Izraela).
Źródło: M. Foran, CC BY 2.0, https://creativecommons.org/licenses/by/2.0, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=11785530.
Ciekawostka

Cyberterroryzm to terroryzm przeprowadzany z użyciem technologii informacyjnych, teleinformatycznych i telekomunikacyjnych.

Rodzaje terroryzmu

RZU8JerQkLb56
terroryzm dżihadystyczny terroryzm wynikający z dżihadyzmu, czyli skrajnego i odradzającego się nurtu salafizmu w sunnickiej społeczności muzułmańskiej, który odrzuca demokrację i ustawodawczą moc człowieka; dżihadyści dążą do stworzenia państwo podlegającego wyłącznie prawu islamskiemu ustanowionemu przez Allaha (shariatu); główne ugrupowania terroryzmu dżihadystycznego to Al-Ka’ida i Państwo Islamskie, terroryzm etniczno-narodowościowy i separatystyczny terroryzm motywowany nacjonalizmem, pochodzeniem etnicznym i/lub religii. Grupy separatystów starają się odłączy część terytorium od kraju lub anektować terytorium jednego kraju do drugiego. Ideologia lewicowa lub prawicowa nie jest rzadka wśród separatystów; do ugrupowań stosujących tego rodzaju terroryzm należy: Irlandzka Armia Republikańska (IRA) czy kurdyjska PKK; w ostatnich latach mocno rozwinął się także prorosyjski ruch separatystyczny na Ukrainie, głównie na Półwyspie Krymskim, terroryzm lewicowy i anarchistyczny terroryzm zmierzający do rewolucji przeciwko ustrojowi politycznemu, porządkowi społecznemu i gospodarczego państwa w celu wprowadzenia socjalizmu i ostatecznie ustanowienie bezklasowego społeczeństwa; lewicowe ugrupowania terrorystyczne często wyznają ideologię marksistowsko-leninowską i działają przede wszystkim w krajach południowej Europy – w Grecji, Hiszpanii i we Włoszech (Czerwone Brygady); ich celem są ośrodki odpowiedzialne za politykę migracyjną, w tym centra deportacyjne oraz ambasady, terroryzm prawicowy terroryzm charakterystyczny dla neonazistów, neofaszystów, czy ultranacjonalistów; prawicowy terroryzm dąży do zmiany systemu politycznego oraz porządku społeczny i gospodarczy państwa według modelu prawicowego. Upiera się on na supremacji (wyższości) pewnej grupy osób o wspólnej cesze (naród, rasa, kultura itp.) nad innymi obywatelami; prawicowe organizacje terrorystyczne walczą z różnorodnością społeczną; są wśród nich powszechnie zachowania rasistowskie, ksenofobiczne i mizoginistyczne, a także wrogość wobec społeczności LGBTQ+ i imigrantów

Przyczyny terroryzmu

Organizacje terrorystyczne mogą mieć podłoże faszystowskie, komunistyczne, separatystyczne, mogą stanowić związki fundamentalistów religijnych czy mniejszości etnicznych.

1
RlWjANByZSFlk1
Schemat. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Przyczyny terroryzmu
    • Elementy należące do kategorii Przyczyny terroryzmu
    • Nazwa kategorii: podłoże ideologiczne
    • Nazwa kategorii: nasilanie się postaw radykalnych
    • Nazwa kategorii: spadek poparcia dla władzy lub ustroju
    • Nazwa kategorii: działanie propagandy
    • Nazwa kategorii: wzrastające bezrobocie
    • Nazwa kategorii: szykanowanie określonej grupy na rynku pracy
    • Nazwa kategorii: syndrom społecznego wyobcowania
    • Nazwa kategorii: przemoc instytucjonalna względem grup etnicznych
    • Nazwa kategorii: odpowiedź na przemoc ze strony władz państwa
    • Nazwa kategorii: niezrównoważenie psychiczne
    • Nazwa kategorii: chęć zemsty
    • Nazwa kategorii: potrzeby przynależności
    • Koniec elementów należących do kategorii Przyczyny terroryzmu

Schemat przedstawia przyczyny terroryzmu: podłoże ideologiczne, nasilanie się postaw radykalnych, spadek poparcia dla władzy lub ustroju, działanie propagandy, wzrastające bezrobocie, szykanowanie określonej grupy na rynku pracy, syndrom społecznego wyobcowania, przemoc instytucjonalna względem grup etnicznych, odpowiedź na przemoc ze strony władz państwa, niezrównoważenie psychiczne, chęć zemsty oraz potrzeby przynależności.

Ataki terrorystyczne w Europie Zachodniej

Al‑Kaida i Państwo Islamskie zrodziły się na gruncie fundamentu islamskiego, który uznaje wyższość zasad islamu nad innymi religiami. Celem ataków tych organizacji są państwa zachodnie (Europa i USA), uznawane za główne źródło wszelkiego zła. Zamachy terrorystyczne mają miejsce głównie w rejonach, gdzie przebywa dużo osób, np. w zatłoczonych miastach czy kurortach. Ich ofiarami są najczęściej przypadkowi ludzie.

nazwa organizacji

kraj

aktywność

cel

ETA
(Eskadi Ta Askatasuna)

Hiszpania

1959‑2018

walka o niepodległość Basków

IRA
(Irish Republican Army)

Irlandia

1916‑2005

walka o niepodległość Irlandii i późniejsze włączenie Irlandii Północnej do kraju

Al‑Kaida

świat

od 1988

walka przeciwko ZSRR w Afganistanie, później zminimalizowanie wpływu zachodniego świata (USA i Europy Zachodniej) w krajach muzułmańskich

Państwo Islamskie

Irak, Syria

od 2006

wprowadzenie szariatu we wszystkich państwach muzułmańskich

W ostatnich latach ataki terrorystyczne wywołane w wyniku świętej wojny islamu z państwami zachodnimi miały miejsce m.in.:

  • w Madrycie (2004 r.)

  • w Londynie (2005 r.)

  • w Paryżu i Saint‑Denis (2015 r.)

  • w Brukseli (2016 r.)

  • w Nicei (2016 r.)

  • w Barcelonie (2017 r.)

  • w Londynie (2017 r.)

Skutki terroryzmu

R1535moihFljs
1. Polityczne – zmiana preferencji wyborczych: wzrost poparcia dla partii politycznych populistycznych i konserwatywnych (gdy mamy do czynienia z negatywną, potępiającą reakcją społeczeństwa na akty terroru) albo wzmocnienie akceptacji dla ruchów nacjonalistycznych, separatystycznych czy fundamentalistycznych wśród określonej grupy społecznej; zawiązanie się międzynarodowej koalicji na rzecz zwalczania terroryzmu implikuje upadek niektórych rządów (np. Afganistan, Iraku)., 2. Społeczne – trauma po stracie bliskich, którzy zginęli w atakach; większy lęk i panika oraz wzrost poczucia zagrożenia i zastraszenia wśród poszkodowanych i ogółu społeczeństwa, to z kolei może skutkować destabilizacją państwa., 3. Gospodarcze – wzrost kosztów związanych z wydatkami na rzecz walki z terroryzmem, destabilizacja ekonomiczna, wahania indeksów giełdowych, zwiększenie cen ropy naftowej czy zmniejszenie ruchu turystycznego w niektórych częściach świata.

Słownik

krąg kulturowy
krąg kulturowy

wspólnota ludzi mających wspólny system wartości i posługująca się takim samym lub podobnym językiem

prezydencja Rady Unii Europejskiej
prezydencja Rady Unii Europejskiej

okres, w którym dane państwo członkowskie przewodniczy posiedzeniom Rady Unii Europejskiej; reprezentuje także Radę na arenie międzynarodowej

relokacja uchodźców
relokacja uchodźców

mechanizm unijny pozwalający na rozmieszczenie w krajach UE uchodźców, którzy dotarli z Afryki Północnej i Azji Południowo‑Zachodniej do Europy (głównie w 2015 r.); powstał po to, aby odciążyć państwa, do których trafiła największa ich liczba (Włochy, Grecja)

terytorium powiernicze
terytorium powiernicze

terytorium niesamodzielne zarządzane przez państwo lub państwa pod nadzorem ONZ

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

główny akt prawa pierwotnego Unii Europejskiej (obok Traktatu o Unii Europejskiej), w skrócie TFUE; stanowi część dorobku prawnego Unii od 2009 r., kiedy to wszedł w życie traktat z Lizbony; wcześniej funkcjonował pod nazwą Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (1958–1993) oraz Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (1993–2009)

Traktat o Unii Europejskiej – też Traktat z Maastricht
Traktat o Unii Europejskiej – też Traktat z Maastricht

umowa międzynarodowa parafowana 11 grudnia 1991 r., podpisana 7 lutego 1992 r. w Maastricht w Holandii; TUE wszedł w życie 1 listopada 1993 r. po przeprowadzonych referendach w 12 krajach członkowskich

współczynnik obciążenia demograficznego
współczynnik obciążenia demograficznego

liczba osób w wieku nieprodukcyjnym (przed- i poprodukcyjnym) przypadająca na 100 osób w wieku produkcyjnym