Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

O autorze

R2Q3QKdoXEFL31
Czesław Miłosz
Źródło: domena publiczna.

Czesław Miłosz urodził się w 1911 roku w Szetejniach na Litwie jako syn Aleksandra i Weroniki z Kunatów. Miłoszowie należeli do osiadłego na ziemiach litewskich od ponad 500 lat rodu szlacheckiego. Leżące w powiecie kiejdańskim Szetejnie były majątkiem Kunatów - tu matka Czesława przyjechała wiosną 1911 roku, żeby w otoczeniu życzliwej rodziny urodzić swoje pierwsze dziecko. Rodzinne strony utkwiły Miłoszowi w sercu i w pamięci, nieraz wracał do nich w swoich wierszach i powieściach.

Miejsce urodzenia i pochodzenie poety były wielokrotnie przyczyną poszukiwań tożsamościowych. Urodził się na Litwie, miał litewskich przodków, ale pisał po polsku i czuł się Polakiem. Całe życie był zwolennikiem pojednania polsko‑litewsko‑białoruskiego.

Twórczość

W 1929 roku Czesław Miłosz zdał maturę i rozpoczął studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Studiował polonistykę i prawo, działał w Sekcji Twórczości Oryginalnej przy Kole Polonistów. Debiutował w 1930 roku na łamach czasopisma „Alma Mater Vilensis” wierszami Kompozycja i Podróż. Działał aktywnie w kołach literackich, przyjaźnił się z młodymi poetami – Teodorem Bujnickim i Jerzym Zagórskim, z którymi prowadził literackie dysputydysputadysputy.

R8yWQPZYpzsTI
Paryż w latach trzydziestych
Źródło: Skan: Claude Shoshany, domena publiczna.

Jesienią 1934 roku Miłosz wyjechał na rok do Paryża jako stypendysta Funduszu Kultury Narodowej. Tu spotykał się z polskimi artystami, odnowił kontakty z dalekim kuzynem Oskarem Miłoszem, poznawał europejską sztukę, czytał i przesiadywał w kawiarniach literackich. Stał się dojrzalszy i bardziej świadomy siebie. Po powrocie do Wilna rozpoczął pracę w redakcji Polskiego Radia, gdzie spotkał lubelskiego poetę Józefa Czechowicza.

Tuż po wojnie Miłosz został redaktorem miesięcznika „Twórczość”, opublikował też zbiór wierszy wojennych Ocalenie. Tytułowe ocalenie możliwe jest dzięki poezji, która nie ma być „wspólnictwem urzędowych kłamstw” ani lekturą pensjonarki. Sztuka ma bowiem wyzwalać i oczyszczać, wspomagać i współtworzyć historię. Wśród wierszy składających się na tom znajdziemy m.in. słynne Campo di Fiori, Powrót czy Biedny chrześcijanin patrzy na getto, pełne dramatycznych obrazów wojny i będące zarazem hołdem złożonym okupowanej Warszawie. Szczególne miejsce w zbiorze zajmuje cykl Świat (Poema naiwne), mówiący o wartościach najprostszych, których nawet wojna nie jest w stanie unicestwić.

Nowy Jork, Paryż

Po wojnie, jeszcze w 1945 roku, Miłosz podjął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Chciał pracować w dyplomacji, wyrwać się z wyzwolonego, a jednak niewolnego kraju. Został attachéattachéattaché kulturalnym w konsulacie w Nowym Jorku, a następnie pełnił tę samą funkcję w ambasadzie w Waszyngtonie. Niebywałym wydarzeniem było opublikowanie w 1948 roku bez ingerencji cenzury nadesłanego ze Stanów Traktatu moralnego. Poemat bowiem w sposób jawny i szczery opisywał proces ideologizacji kultury oraz społeczne i etyczne efekty zmian politycznych, jakie dokonały się po wojnie. Utwór był również krytyką pasywnego rządu polskiego w Londynie.

RcdXBcgJYSoCI
Jerzy Giedroyć, Zofia Hertzowa, Czesław Miłosz, Danuta Szumska (profil) - Centrum Dialogu oo. Pallotynów w Paryżu przy ulicy Surcouf. Koniec czerwca 1975 roku.
Źródło: Andrzej Tadeusz Kijowski, licencja: CC BY-SA 3.0.

W 1950 roku Miłosz został skierowany do pracy w ambasadzie w Paryżu. Kiedy po krótkiej świątecznej przerwie miał się zgłosić na miejscu, zbuntował się i udał się do siedziby Instytutu Literackiego w Maisons‑Laffitte. Znalazł azyl u Jerzego Giedroycia. Przejście Miłosza na stronę emigrantów nie obyło się bez krytyki. Wielu widziało w nim sowieckiego agenta.

Zniewolony umysł

We Francji Miłosz przebywał do 1960 roku. W tym czasie w Bibliotece Kultury ukazywały się jego książki, które nie miały szans na publikację w kraju. Pierwszy był esej Zniewolony umysł, opowiadający o intelektualistach za żelazną kurtyną. Miłosz obnażał w nim mechanizmy, jakim ulegli jego koledzy literaci po 1945 roku. Esej przedstawia portrety czterech pisarzy i ich drogę do całkowitej akceptacji nowego systemu politycznego. Pod kryptonimami: Alfa, Beta, Gamma i Delta, kryją się: Jerzy Andrzejewski, Tadeusz Borowski, Jerzy Putrament i Konstanty Ildefons Gałczyński. Miłosz nazywał Ketmanem postawę intelektualistów zaprzedanych władzom, polegającą na nieujawnianiu swoich prawdziwych poglądów, lecz ciągłym przybieraniu maski. Człowiek stosujący Ketman oszukuje innych dla poklasku władz i osobistych korzyści. W Zniewolonym umyśle Miłosz opisuje, do czego owa taktyka prowadzi: po jakimś czasie osoba prezentująca taką postawę staje się obojętna wobec etyki. Esej ten jest jedną z najważniejszych w Polsce książek poświęconych totalitaryzmowi.

Nagroda Nobla

W 1977 roku ukazała się Ziemia Ulro, tom prozy eseistycznej, prezentujący podstawy światopoglądu poety. Miłosz opisuje swoje fascynacje literackie i filozoficzne, przedstawia swoich „duchowych ojców”, próbuje ocenić kondycję cywilizacji w XX wieku. Rok 1980 przyniósł Miłoszowi Nagrodę Nobla za całokształt twórczości. Był trzecim Polakiem, który otrzymał to wyróżnienie w dziedzinie literatury. W Polsce zapanowała euforia, niemal od razu poetę okrzyknięto narodowym wieszczem i podkreślano jego autorytet. Odtąd Miłosz często powracał do kraju, by w 1993 roku osiąść w Krakowie. Do końca życia pisał, na początku XXI wieku zdążył wydać jeszcze kilka tomików poetyckich. Zmarł w Krakowie w 2004 roku.

RZYUAlE3a4UXj
Nagranie dźwiękowe Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś.
Czesław Miłosz Który skrzywdziłeś

Który skrzywdziłeś człowieka prostego,
Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając,
Gromadę błaznów koło siebie mając
Na pomieszanie dobrego i złego,

Choćby przed tobą wszyscy się skłonili,
Cnotę i mądrość tobie przypisując,
Złote medale na twoją cześć kując,
Radzi, że jeszcze jeden dzień przeżyli,

Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta.
Możesz go zabić - narodzi się nowy.
Spisane będą czyny i rozmowy.

Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy
I sznur, i gałąź pod ciężarem zgięta.

Washington D. C., 1950

prosty Źródło: Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, Kraków 2011.

Kiedy powstał wiersz Który skrzywdziłeś, Czesław Miłosz przebywał na emigracji we Francji. Analizował jednak sytuację polityczną w Polsce, której mieszkańcy na początku lat 50. doświadczali tragicznych zjawisk i przeżyć związanych ze stalinizmem. Geneza tekstu to historyczny kontekst i rozrachunek z bezkarnością komunistycznych przywódców.

RfWN43cfVUuGP
Nagranie dźwiękowe Czesław Miłosz, Który skrzywdziłeś.
Włodzimierz Bolecki Proza Miłosza

[...] w wierszu, który umieszczono na pomniku ku czci robotników poległych w Gdańsku w r. 1970, czytamy:

Który skrzywdziłeś człowieka prostego, / Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając, / Gromadę błaznów koło siebie mając / Na pomieszanie dobrego i złego, / Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta. / Możesz go zabić — narodzi się nowy. / Spisane będą czyny i rozmowy.

Jeszcze raz: „Poeta pamięta”; „Spisane będą czyny i rozmowy”. Jako program poezji to ostatnie zdanie jest zdumiewające: „spisywanie czynów i rozmów” trudno przecież uznać za zadanie poezji jako formy wypowiedzi, choć już nieraz było ono programem prozy narracyjnej. Rzecz jednak w czym innym: zadaniem poezji ma być utrwalenie pamięci o historii, formułowanie ocen o jej uczestnikach, a poetycki dyskurs ma być „mocniejszy” od wyroku jakiegokolwiek sądu:

Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy / I sznur, i gałąź pod ciężarem zgięta.

art Źródło: Włodzimierz Bolecki, Proza Miłosza, „Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, t. 75/2, s. 133–164.

Słownik

attaché
attaché

(fr.) – urzędnik dyplomatyczny będący specjalistą w danej dziedzinie

dysputa
dysputa

(łac. disputo) – wymiana poglądów, głównie na tematy naukowe; dyskusja

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida