Literatura rzymska

R1CdznpIph96N1
Pomnik Owidiusza z 1887 r., wykonał go Ettore Ferrari. Obecnie znajduje się w Konstancy w Rumunii. Jaki związek z tym miastem miał poeta?
Źródło: Romeo Tabus, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Literatura rzymska rozwijała się pod wpływem piśmiennictwa greckiego, pisano jednak po łacinie. Najstarsze zachowane dzieła pochodzą z końca IV w. p.n.e. (kalendarz rzymski wydany w 304 r. p.n.e.). Rozkwit literatury przypadł na I w. p.n.e. Działali wtedy najwybitniejsi poeci: Wergiliusz (Publiusz Wergiliusz Maro) i Horacy (Kwintus Horacjusz Flakkus), otoczeni opieką Oktawiana Augusta i protektora artystów – Mecenasa. Wergiliusz poza sielankamisielankasielankami (Bukoliki) napisał wzorowany na Odysei Homera eposeposepos Eneida, opisujący dzieje pochodzącego z Troi Eneasza, który miał być legendarnym protoplastą Rzymian. Horacy znany był natomiast z poezji lirycznej, pozostawił m.in. zbiór Pieśni (Carmina), a wśród nich słynne Exegi monumentum, a także Listy, czyli wierszowane wypowiedzi, spośród których warto przywołać List do Pizonów, przedstawiający zasady twórczości poetyckiej.

Trzecim wielkim poetą tego okresu był znany głównie z poezji miłosnej Owidiusz, a właściwie Publiusz Owidiusz Nazo (Sztuka kochania, Metamorfozy). Uważa się go również za wybitnego twórcę elegiielegiaelegii.

Rozwijała się także proza: dzieła o charakterze moralizatorskim tworzył Marek Porcjusz Katon (O obyczajach, Wskazówki dla syna), wspaniałe pamiętniki napisał Juliusz Cezar (O wojnie galijskiej, O wojnie domowej), a prawnik, polityk i największy rzymski mówca Marek Tuliusz Cycero pozostawił po sobie mowy sądowe i polityczne, pisma filozoficzne oraz listy.

Filozofia i historiografia w starożytnym Rzymie

R1GNq9E8tbM6a1
Rzeźba przedstawiająca Senekę, która znajduje się w Starym Muzeum w Berlinie.
Źródło: Calidius, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Filozofia w Rzymie rozwijała się słabiej niż w Grecji. Najsilniejsza była szkoła stoickastoicystoicka; duże znaczenie miał także epikureizmepikureizmepikureizm, zwany w Rzymie lukrecjanizmem. Jego przedstawiciel – poeta i filozof Lukrecjusz – w poemacie O naturze wszechrzeczy zawarł wizję świata, który powstał przez łączenie się atomów i jako taki nie wymaga ingerencji bogów.

Jednym z najwybitniejszych filozofów rzymskich był żyjący w I w. n.e. Lucjusz Seneka (O łagodności, O szczęśliwym życiu), wychowawca późniejszego cesarza Nerona. Uczył, że żyć szczęśliwie można tylko w zgodzie z naturą, zachowując jednocześnie spokój i pogodę ducha w obliczu zła i dobra. Jego filozofia wywarła znaczący wpływ na chrześcijaństwo.

W Rzymie bardzo dobrze rozwinęła się historiografiahistoriografiahistoriografia. Wojny punickie opisał grecki niewolnik Scypiona Afrykańskiego – Polibiusz. Warron, żyjący w I w. p.n.e., opisał najstarsze dzieje Italii, natomiast historię Rzymu od założenia miasta do początków I w. n.e. spisał najwybitniejszy historyk tego okresu – Tytus Liwiusz. Z epoki cesarstwa na uwagę zasługują Tacyt (DziejeRoczniki), autor żywotów cesarzy z I w. n.e. Swetoniusz oraz Plutarch, grecki biograf sławnych Greków i Rzymian. Cennym źródłem informacji o czasach wojen domowych jest Historia Rzymu Appiana z Aleksandrii. Ostatnim wybitnym historykiem antycznego Rzymu był Ammianus Marcellinus z Antiochii, którego Dzieje (tylko częściowo zachowane) obejmowały okres od II do IV w. n.e.

Prawo rzymskie

RdfvgVr0QuoK31
Ilustracja przedstawiająca Rzymian uczących się prawa XII tablic po raz pierwszy po ich wprowadzeniu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Najważniejszy dorobek kultury rzymskiej stanowił rozwój prawa, które wywodziło się z norm zwyczajowych. Żadne inne ludy nie stworzyły w starożytności tak rozbudowanego systemu regulującego życie polityczne i prywatne obywateli. Prawo publiczne odnosiło się do instytucji państwa kierujących się w swych działaniach dobrem ogółu. Prawo prywatne natomiast określało zakres wolności i zobowiązań obywatela oraz zajmowało się sprawami majątkowymi.

Podstawą ustawodawstwa republiki było stworzone w V w. p.n.e. prawo XII tablic, wyznaczające granice obowiązków i uprawnień patrycjuszypatrycjuszepatrycjuszyplebejuszyplebejuszeplebejuszy. Zgodnie z nim to obywatele decydowali na zgromadzeniach ludowych o nowych prawach i wyborze urzędników. Ustawy musiały uzyskać akceptację senatu. Duży wpływ na ustawodawstwo mieli pretorzypretorpretorzy, którzy objaśniali i poprawiali istniejące przepisy. Znajomość prawa była podstawowym instrumentem uprawiania polityki. Za czasów cesarstwa głównym źródłem prawa był władca. On też był ostateczną instancją w rozstrzyganiu kwestii prawnych. W okresie późnego cesarstwa jakość tworzonego prawa znacznie się obniżyła.

Rzymianom zawdzięczamy uogólnienia przepisów prawnych, które tworzyli, wychodząc od rozstrzygania konkretnych przypadków (kazusów)kazuskazusów). Byli też autorami składających się na pojęcie praworządności ogólnych zasad prawnych, obowiązujących do dziś (zobacz poniższą ilustrację interaktywną). Zbiory konkretnych rozstrzygnięć, komentarze i podręczniki rzymskich prawników odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się systemów prawnych Europy aż po wiek XIX.

R111U18ntR9rI
Ilustracja przedstawia rzeźbę kobiety ubranej w powłóczystą suknię z naramiennikami. W prawym ręku trzyma wagę szalkową, w lewej dłoni miecz. 1. Lux gentium lex – prawo jest światłem narodów, 2. Dura lex, sed lex – twarde prawo, lecz prawo, 3. Ignorantia iuris nocet – nieznajomość prawa szkodzi, 4. Lex retro non agit – prawo nie działa wstecz, 5. Audiatur et altera pars – niechaj będzie wysłuchana i druga strona, 6. Is fecit, cui prodest – ten uczynił, komu to przyniosło korzyść, 7. Ne bis in idem – nikogo nie należy karać po raz drugi za to samo, 8. Prius quam exaudias, ne iudices – nie sądź, zanim wysłuchasz, 9. Salus rei publicae suprema lex esto – dobro publiczne winno być najwyższym prawem
Posąg Iustitii, rzymskiej bogini symbolizującej sprawiedliwość.
Przypomnij sobie łacińskie sentencje dotyczące prawa i sprawdź, czy znajdują się wśród tu wymienionych.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Słownik

sielanka
sielanka

zwana też bukoliką lub pasterką, utwór poetycki przedstawiający w wyidealizowany sposób uroki życia wiejskiego z jego spokojem i beztroską

epos
epos

(gr., słowo, opowieść, pieśń; stosowane jest też określenie „epopeja”) najstarszy z gatunków epiki, dłuższy utwór, zwykle wierszowany, którego tematem są dzieje bohaterów narodowych na tle ważnych wydarzeń historycznych

elegia
elegia

(łac. elegeia, z gr. elegos – pieśń żałobna) w starożytnej poezji gatunek z pogranicza epiki i liryki, wywodzący się z pieśni żałobnej, choć wyróżnia się też elegie miłosne, biesiadne czy wojenne; utwór refleksyjny, utrzymany w tonie rozważania, skargi lub rozpamiętywania

stoicy
stoicy

grecka szkoła filozoficzna założona w Atenach pod koniec IV w. p.n.e. przez Zenona z Kition, istniejąca w Cesarstwie Rzymskim do III w.; stoicy uznawali, że szczęście daje człowiekowi tylko cnota, rozumiana jako właściwe nastawienie i walory wewnętrzne, gdyż pozwala ona uniezależnić się od wszelkich okoliczności, zapewnia spokój wewnętrzny i uczy żyć zgodnie z rozumem i naturą

epikureizm
epikureizm

zapoczątkowany przez Epikura prąd filozoficzno‑etyczny, którego wyznawcy uznawali za cel życia indywidualne szczęście i brak cierpień, a filozofia miała być środkiem do osiągnięcia tego stanu

historiografia
historiografia

(z gr. historia – badanie, informacja, opowiadanie + graphein – rysować, pisać) całokształt pracy wszystkich historyków w postaci piśmiennictwa historycznego

patrycjusze
patrycjusze

uprzywilejowana, wyższa warstwa społeczeństwa Rzymu w czasach monarchii i republiki

plebejusze
plebejusze

niższa klasa społeczeństwa rzymskiego w czasach monarchii i republiki; najprawdopodobniej wywodziła się z ludności podbitej, a z czasem zrównana została w prawach politycznych z patrycjuszami

pretor
pretor

wyższy urzędnik starożytnego Rzymu zajmujący się bezpieczeństwem i sądownictwem, mianujący prefektów posiadających w danym mieście władzę sądowniczą i porządkową

kazus
kazus

(z łac. casus – przypadek) fakt pociągający za sobą konkretne skutki prawne

Słowa kluczowe

filozofia rzymska, literatura rzymska, prawo rzymskie, prawo XII tablic, historiografia, Wergiliusz, Horacy, Owidiusz, Cycero, Seneka, Tacyt, starożytność, starożytny Rzym, kultura starożytnego Rzymu, społeczeństwo starożytnego Rzymu, antyk

Bibliografia

S. Stabryła, Zarys kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 2007.

Historia kultury. Wybór tekstów źródłowych, t. 1, Starożytność, Gdańsk 1979.

L. Owczarek, Rzym od czasów najdawniejszych do upadku republiki. Teksty źródłowe do ćwiczeń z historii starożytnej, Kielce 1979.

L. Winniczuk, Kobiety świata antycznego, Warszawa 1973.

J. Klimiński, B. Sztumska, Historia filozofii. Wybór tekstów źródłowych, Bydgoszcz 1990.

A. Paner, J. Iluk, Na tabliczce, papirusie i pergaminie. Źródła historyczne. Starożytność, średniowiecze, Koszalin 1977.