RG8HJhJHEvVbE1
Sebastiano del Piombo, Portret Krzysztofa Kolumba, 1519.
Jeszcze Kolumb w relacji ze swojej trzeciej podróży, podczas której dotarł do ujścia Orinoko, wyraża przekonanie, że odkrył okolice sąsiadujące bezpośrednio z Rajem.
Źródło: domena publiczna.

Przez całe stulecia uważano, że biblijny Raj znajduje się w jakimś konkretnym, rzeczywistym miejscu, wobec czego usilnie starano się go odnaleźć. Począwszy od XVI w. przestano szukać biblijnego Raju na ziemi, a zamiast tego zaczęto się zastanawiać, gdzie pierwotnie Raj się znajdował i dlaczego zniknął z powierzchni naszej planety. Na przestrzeni ponad dwóch stuleci powstało kilkaset tomów szczegółowo badających tę problematykę − zgłębienie tej literatury zajęłoby dzisiaj sumiennemu badaczowi całe życie. Jeden z XVIII‑wiecznych autorów, Pierre Daniel Huet, relacjonuje historię tych badań następująco:

Pierre Daniel Huet Traktat na temat położenia Raju ziemskiego
RoVPXlQmk0GG7
Lucas Cranach, Raj, XVI w.
Źródło: domena publiczna.

Umieszczano go [Raj – T.M.] w trzecim lub czwartym Niebie, w Niebie księżycowym, na samym Księżycu, na górze sąsiadującej z Niebem księżycowym, w pośrednim regionie napowietrznym, nad ziemią, pod ziemią, w ukrytym i nieznanym człowiekowi miejscu. Umieszczano go pod biegunem północnym, w Tatarstanie, w miejscu, które obecnie zajmuje Morze Kaspijskie. Inni go odsuwali do najdalszych granic Południa, na Ziemię Ognistą. Kilku umieszczało go w Lewancie lub na brzegach Gangesu, lub na Cejlonie, wywodząc zgoła nazwę Indii od nazwy Edenu. Umieszczano go w Chinach czy nawet za Lewantem, w jakimś nieznanym miejscu. Niektórzy lokowali go w Armenii; niektórzy w Afryce pod równikiem; inni na Wschodzie w okolicach zwrotnika; a jeszcze inni na górach Księżyca, skąd jakoby wypływa Nil. Większość umieszczała go w Azji; jedni w górnej Armenii; inni w Mezopotamii lub w Asyrii, albo też w Palestynie. Znaleźli się nawet tacy, którzy chcieli nim uhonorować naszą Europę.

K066 Źródło: Pierre Daniel Huet, Traktat na temat położenia Raju ziemskiego, tłum. J. Niecikowski.

Wolter, który znał bardzo dobrze tego typu literaturę, o jednym ze specjalistów w tej dziedzinie – benedyktynie dom Calmecie – pisze:

Wolter Światowiec

Poczciwy Calmet [...] ów naiwny zbieracz tylu mrzonek i głupstw, ów człowiek, którego prostota ducha uczyniła przydatnym każdemu, kto ma ochotę pośmiać się ze starożytnych głupstw.

k066 Źródło: Wolter, Światowiec, [w:] tegoż, Powiastki filozoficzne, tłum. T. Boy-Żeleński.

Już te dwa cytaty ukazują punkt wyjścia czy wyzwanie, przed którym stoi oświecenie. Ludzkość, zdaniem filozofów oświeceniowych, w sposób zupełnie jałowy i bezproduktywny bada najbardziej fantastyczne zagadnienia, czego efektem w najlepszym przypadku jest makulatura, a w najgorszym wojny na tle religijnym. Powstawało tysiące książek bez żadnej wartości, opierających się na błędnych przesłankach i prowadzących do fantastycznych wniosków. Pewien polski franciszkanin, Wojciech Dębołęcki (1585−1646), opublikował w 1633 r. dziełoWywód jedynowłasnego państwa świata, w którym stosując argumenty logiczne, filologiczne i historyczne, dowiódł w „niezbity” sposób, że w Raju Adam i Ewa mówili po polsku, że Polacy jako Sarmaci wywodzą się od jednego z synów Adama i że w związku z tym Jagiellonowie powinni zasiadać na tronie w Jerozolimie.

R16xLI21vMQ1k1
Anton Hickel, Izba Gmin 1793-94, 1798
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RhvriN4hh39cb1
Pierwszy załogowy balon na ogrzane powietrze, zaprojektowany przez braci Montgolfier, wystartował na uwięzi w ogrodzie warsztatu Reveillon w Paryżu 19 października 1783 roku.
Źródło: Claude-Louis Desrais, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Oświecenie stanowi reakcję na tego rodzaju mentalność: proponuje zakrojony na szeroką skalę projekt reformy ludzkiego myślenia. Filozofowie oświeceniowi są jednak świadomi, że sama wiara w rozum nie wystarcza, nie wystarcza też wzorowanie filozofii na matematyce czy geometrii. Wielkie systemy XVII stulecia są abstrakcyjne i oderwane od konkretnego życia, dostosowują fakty do racjonalnychracjonalizmracjonalnych założeń, podczas gdy powinno być odwrotnie: to, co rozumne, należy wywieść z rzetelnie zgromadzonych faktów. Wzorem nauk stają się więc dla filozofów oświeceniowych biologia i chemia, które swoje tezy, tak jak to postulują John LockeDavid Hume, opierają na doświadczeniu, a nie na abstrakcyjnym wywodzie. Filozofowie oświeceniowi chcą zastosować tę metodę do kwestii moralnych, politycznych i społecznych, wierząc w analogiczny do nauki postęp w tych dziedzinach. Postęp ten ma być mozolny, wynikający z badania konkretu, a nie z przyjęcia całościowej wizji świata. Ma on też zastąpić tradycyjną religię. Filozofia oświecenia w swym ataku na przesądy i zabobony oskarża religię nie tylko o to, że nie przyczynia się do szczęścia ziemskiego człowieka, lecz także, iż wręcz jest jednym z głównych przyczyn nieszczęść. Wolter wylicza, że począwszy od drugiego stulecia do czasów współczesnych:

Wolter Światowiec

z miłości do Boga zamordowano, utopiono, spalono, połamano kołem i powieszono nie mniej niż dziewięć milionów czterysta sześćdziesiąt osiem tysięcy osiemset osób.

k066 Źródło: Wolter, Światowiec, [w:] tegoż, Powiastki filozoficzne, tłum. T. Boy-Żeleński.

Punktem krytykikrytycyzmkrytyki filozofów oświeceniowych jest więc też koncepcja teodycei. Zło istnieje w świecie, temu zaprzeczyć nie sposób. Jak je jednak wyjaśnić, zwłaszcza przy założeniu, że istnieje doskonały Bóg, który stworzył świat?

Słownik

empiryzm
empiryzm

(gr. empeiria – doświadczenie) kierunek filozoficzny głoszący, że źródłem wszelkiej wiedzy jest doświadczenie; przedstawiciele francuskiego oświecenia (m.in. Diderot, Wolter) postulowali koncepcję uporządkowanej i powszechnie dostępnej wiedzy opartej na obserwacji; oraz akcentowali znaczenie nauk empirycznych w życiu społecznym.

encyklopedyści
encyklopedyści

(gr. enkyklopaideia, od enkỷklios – tworzący krąg, całkowity, paideía - wykształcenie) tworzący krąg, całkowity, paideía - wykształcenie) grupa myślicieli francuskich okresu oświecenia; nazywali siebie Stowarzyszeniem Ludzi Nauki; do najwybitniejszych przedstawicieli należeli: Jean Le Rond d’Alembert, Denis Diderot, Monteskiusz, Jean‑Jacques Rousseau, Wolter; w latach 1751‑1780 wydali Encyklopedię albo Słownik rozumowany, nauk, sztuk i rzemiosł; praca składała się z 27 tomów z tekstem, 11 tomów z tablicami i diagramami oraz 5 tomów uzupełnień i 2 tomy indeksów

krytycyzm
krytycyzm

(gr. kritikós – osądzający) nurt filozoficzny ograniczający naukowe roszczenia maksymalistyczne do stwierdzeń raczej minimalistycznych, lecz pewnych; zgodnie z doktryną Immanuela Kanta teoria poznawcza musi poprzedzać wszelkie inne dociekania

naturalizm
naturalizm

(gr. naturalis – naturalny) kierunek filozoficzny uznający za jedyną rzeczywistość świat materialny (przyrodę), odrzucający istnienie rzeczywistości pozanaturalnej (nadprzyrodzonej)

racjonalizm
racjonalizm

(łac. ratio – rozum) kierunek filozoficzny, który zapoczątkował Kartezjusz; niezależny i samowystarczalny rozum ludzki odgrywa główną rolę w procesie poznania; jest wyłącznym źródłem wiedzy o świecie

sekularyzacja
sekularyzacja

(łac. saecularis – świecki) proces społeczno‑kulturowy polegający na uwolnieniu różnych dziedzin życia społecznego (nauka, filozofia, kultura, oświata, polityka) spod wpływów religii i kościoła

utylitaryzm
utylitaryzm

(łac. utilitas – korzyść, wygoda) doktryna etyczna głosząca, że pożytek jednostki lub społeczeństwa stanowi najwyższy cel moralny ludzkiego postępowania; zakłada również, że dążenie do dobra osobistego sprzyja pomnożeniu dobra społecznego; dążenie do osiągania celów praktycznych, korzyści, wygód