Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Eros młodopolski

Koniec wieku XIX przyniósł w polskiej literaturze nastroje zniechęcenia, sceptycyzmu, rozczarowania i melancholii. Artyści kwestionowali sens życia, powtarzając za SchopenhaueremschopenhaueryzmSchopenhauerem, że jest ono pasmem cierpień, i poszukiwali sposobów na ukojenie bólu istnienia. Jednym z nich była – oprócz alkoholu i narkotyków – hedonistyczna erotyka. Akt seksualny nie miał więc służyć wzmocnieniu więzi uczuciowej między kochankami, lecz być źródłem czystej przyjemności, która przynosi chwilową ulgę. Miłosne upojenie dawało poczucie całkowitego zapomnienia, oderwania się od rzeczywistości i rozpłynięcia w niebycie. Tak ujmuje to Kazimierz Przerwa‑Tetmajer w wierszu Ja, kiedy usta…

Kazimierz Przerwa-Tetmajer Ja, kiedy usta…

Ja, kiedy usta ku twym ustom chylę,
nie samych zmysłów szukam upojenia,
ja chcę, by myśl ma omdlała na chwilę,
chcę czuć najwyższą rozkosz – zapomnienia…

ja Źródło: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Ja, kiedy usta…, [w:] tegoż, Poezje, Warszawa 1980, s. 92.

Hymnie do miłości ten stan najwyższej rozkoszy poeta porównuje do nirwany:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer Hymn do miłości

Jeśli największym szczęściem zapomnienie,
bezwiedza i niepamięć własnego istnienia;
toś ty jest szczęściem szczęścia, ty, co dajesz
omdlenie duszy i omdlenie zmysłom,
i myśli kładziesz kres upajający,
miłości!

hymn Źródło: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Hymn do miłości, [w:] tegoż, Poezje, Warszawa 1980, s. 193.

Zmysłowe erotyki Tetmajera zamieszczone w Poezjach z 1894 r. wywołały prawdziwy skandal. Pierwsi komentatorzy i interpretatorzy tych wierszy oskarżali autora o wyuzdanie i moralną deprawację czytelników. Z pewnością były one wyzwaniem rzuconym obyczajowym konwenansom, jakim hołdował ówczesny filisterfilisterfilister wykpiwany przez młodopolskich artystów. Przede wszystkim jednak dokonywały swoistej rewolucji w liryce miłosnej, do jakiej przyzwyczajony był polski czytelnik. Tetmajer zapoczątkował zupełnie nowy styl mówienia o sprawach erotyki – szczery i bezpośredni. Najwięcej dyskusji wzbudził wiersz, w którym poeta w śmiały, a nawet wyzywający sposób przedstawił miłosne zbliżenie kobiety i mężczyzny:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer Lubię, kiedy kobieta…

Lubię, kiedy kobieta omdlewa w objęciu,
kiedy w lubieżnym zwisa przez ramię przegięciu,
gdy jej oczy zachodzą mgłą, twarz cała blednie
i wargi się wilgotne rozchylą bezwiednie.

Lubię, kiedy ją rozkosz i żądza oniemi,
gdy wpija się w ramiona palcami drżącemi,
gdy krótkim, urywanym oddycha oddechem
i oddaje się cała z mdlejącym uśmiechem.

I lubię ten wstyd, co się kobiecie zabrania
przyznać, że czuje rozkosz, że moc pożądania
zwalcza ją, a sycenie żądzy oszalenia,
gdy szuka ust, a lęka się słów i spojrzenia.

Lubię to – i tę chwilę lubię, gdy koło mnie
wyczerpana, zmęczona leży nieprzytomnie,
a myśl moja już od niej wybiega skrzydlata
w nieskończone przestrzenie nieziemskiego świata.

M152_1 Źródło: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Lubię, kiedy kobieta…, [w:] tegoż, Poezja, Warszawa 1980, s. 193.

Tak wspomina rówieśnik poety, dziennikarz i krytyk literacki Tadeusz Hiż:

Umieliśmy ten wiersz na pamięć. Ten wiersz przede wszystkim. Bo w nim Tetmajer dał tak piękny ostatecznie i tak śmiały wyraz temu, co w liryce czasów romantycznych było nie do pomyślenia nawet, że zdobył nim sobie od razu całe młodsze pokolenie czytających.

Reakcje były więc rozmaite. Z jednej strony oburzenie obłudnych filistrów, „przyzwoitych obywateli” i cnotliwych krakowskich matron, a z drugiej entuzjazm młodych, którzy w autorze wiersza widzieli zwiastuna nowych czasów, śmiało przełamującego dotychczasowe tabu w poezji miłosnej.

R1L470Z60LclG1
Edward Munch, Madonna, 1894

Ten słynny obraz norweskiego ekspresjonisty Edvarda Muncha (1863–1944), pokazany po raz pierwszy w Salonie Niezależnych w Berlinie w 1896 r., od razu wywołał skandal i gorące dyskusje. Z jednej strony może być interpretowany jako prowokacja artysty wymierzona w mieszczańską moralność i estetykę, z drugiej zaś jako kwintesencja wyobrażeń o kobiecie przełomu wieków. Naga, przeciągająca się w miłosnej ekstazie, z pełną rozkoszy twarzą o przymkniętych powiekach, jest wcieleniem grzechu, a jednocześnie poprzez nawiązanie do wizerunków Madonny – uosobieniem świętości, miłości i obiektem uwielbienia. August Strindberg, głośny dramaturg i przyjaciel artysty, tak pisał o dziele Muncha: Poczęcie niepokalane czy grzeszne, wychodzi na jedno; aureola – czerwona czy złota – wieńczy akt zespolenia, jedynej racji bytu tej istoty niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Munch przedstawił kobietę jako połączenie sacrumprofanum, jedność mistycyzmu i erotyzmu, uosobienie niewinności i perwersji. Ekspresję dzieła potęgują przygaszone, ciepłe, melancholijne barwy, od których odcina się jasne ciało kobiety, wywołując wrażenie wyłaniania się jej z nieokreślonej, mrocznej przestrzeni. Dodatkowo podkreślają to płynne, okalające całą postać linie, które tworzą kontur rozchodzących się promieni. Rezygnacja z dokładnego rysunku na rzecz swobodnych, wręcz szkicowych w partiach rąk pociągnięć pędzla jeszcze bardziej „upłynnia” obraz. Munch wielokrotnie wracał do tematu Madonny w grafikach, wprowadzając w nim pewne modyfikacje.
Źródło: domena publiczna.

W poezji młodopolskiej można znaleźć dowody na to, że także kobiety coraz częściej miały odwagę mówić wprost o swoich pragnieniach i zmysłowych doznaniach miłosnych. Najlepiej widać to w twórczości Kazimiery Zawistowskiej, pierwszej polskiej poetki, która zdobyła się na tak szczere, intymne, niemal ekshibicjonistyczne wyznania. W jej utworach najpierw jest miłość. Koniecznie zmysłowa – pisze Agnieszka Baranowska w książce Kraj modernistycznego cierpienia. – […] Tak, to widać – zaczyna się nowa epoka w literaturze polskiej, inne słowa, inne skojarzenia, otwarte mówienie o rzeczach i sprawach szeptanych dawniej po kątach. W wierszu Herodiada to właśnie kobieta jest kusicielką i inicjatorką miłosnej gry:

Kazimiera Zawistowska Herodiada

Czy wiesz co rozkosz? Czy Cię nie poruszy
Szept bladych kwiatów w takie noce parne?
Pójdź!… ja Ci włosy me rozplotę czarne,
Wężem pożądań wejdę do Twej duszy!

Płomiennym szeptem odemknę Twe uszy,
Podam ci usta drżące i ofiarne,
I ust swych ogniem ciało Twe ogarnę,
Aż pieszczot moich fala Cię ogłuszy!…

Herodiada Źródło: Kazimiera Zawistowska, Herodiada.

Z wiersza emanuje namiętność, o której Zawistowska pisze bez pruderii i zahamowań. Inna z młodopolskich poetek, Anna Zahorska, publikująca pod pseudonimem Savitri, rzucała wyzwanie cierpiętniczej poezji epigonówepigonepigonów romantyzmu:

Anna Zahorska Zapiekłe moje wargi

Zapiekłe moje wargi
O wodę źródło proszą,
Z głodowych susz czernieją,
Szaleją za rozkoszą.

Nad wasze ciche krzyże,
Nad męczeństw sarkofagi
Wydźwignę urągliwie
Mej żądzy posąg nagi.

wargi Źródło: Anna Zahorska, Zapiekłe moje wargi.
epigon

W Młodej Polsce tabu zostaje przełamane. Ograniczenia wprowadzone przez dotychczasowe konwenanse literackie i pruderyjną obyczajowość tracą swoją moc. Młodopolski eros staje się coraz śmielszy, ujawnia tłumione emocje. Tam, gdzie nie sposób mówić wprost bez obscenicznych sformułowań, poeci sięgają po metafory – niekiedy jednoznaczne w odbiorze. Przykładem może być strofa wiersza Leopolda Staffa Bladej dziewczynie:

Bladej dziewczynie

Przyjdź! Soki z gron wycisnę i tobie, Jedyna,
Zgotuję złotą kąpiel, byś moc zdrowia ssała
Spragnioną, nagą skórą dziewiczego ciała
I byś ożyła słodkim ogniem mego wina!

blada Źródło: Bladej dziewczynie, [w:] Leopold Staff, Wybór poezji, oprac. Mieczysław Jastrun, Wrocław 1963, s. 14.

Poeta sięga tu do tradycji bachanaliówbachanaliabachanaliów, gdzie wino lało się strumieniami, a uczestnicy uprawiali dziką, zmysłową miłość. Złota kąpiel może też kojarzyć się ze złotym deszczem, którym Zeus zapłodnił Danae. Wyraźne już nawiązanie do tego motywu znajdziemy w wierszu Tetmajera Danae Tycjana:

Kazimierz Przerwa-Tetmajer Danae Tycjana

Danae, Zeusa spragniona pieszczoty,
z osłon swe ciało dziewicze odsłania.

Z niebios się ku niej świetlny obłok słania
i nagle deszcz zeń na nią spada złoty:
to bóg, miłosnej czując żar tęsknoty,
zawisł nad cichego pełnią pożądania.

danae Źródło: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Danae Tycjana.

Inspiracji erotycznych poszukiwano nie tylko w kulturze greckiej i mitologii, lecz także w najwspanialszym poemacie miłosnym wszech czasów, biblijnej Pieśni nad pieśniami. Jan Kasprowicz w hymnie Salome dokonuje wyraźnej stylizacji na ten utwór, wykorzystując jednocześnie biblijną historię Herodiady, która zapragnęła głowy Jana Chrzciciela. Stworzył w ten sposób przesycony erotyką monumentalny monolog będący dramatycznym wołaniem kobiety o miłość:

Jan Kasprowicz Salome

Skąpałam swą dziewiczość w przejrzystym marmurze,
gdzie zdrój różanej wody z kształtnych dziobów tryska,
a słońce przez zazdrosne ciśnie się kryształy,
żeby rozcałować mych biódr marmur biały,
mej piersi oroszone, wpółzamknięte róże…
[…]
Któż sen mi całowaniem płoszy na wiek wieków,
ażebym wieki wieków tuląc twoją szyję
w uścisku drżących ramion i do twego łona,
jak jemioła do dębu, ciałem przylepiona
i duszą, z rozwartymi wciąż śniła oczyma,
że twoją duszę piję,
że twym się ciałem sycę!
[…]

salome Źródło: Jan Kasprowicz, Salome.
R1aGSFyHR6Xo6
Henri Regnault, Salomé, 1890
Źródło: domena publiczna.

Poeci młodopolscy, czerpiąc inspiracje z różnych źródeł, zrewolucjonizowali język liryki erotycznej. Potrafili połączyć finezję z prostotą, zmysłowość z subtelnością, symbolikę z dosłownością. Zaprezentowali nową wrażliwość, która pozwalała inaczej niż dotychczas myśleć, mówić i pisać o miłości zmysłowej.

Przykładem może być fragment wiersza Bolesława Leśmiana W malinowym chruśniaku, w którym poeta opisuje intymność dwojga kochanków za pomocą metafor zaczerpniętych z natury, epitetów odwołujących się do zmysłowości oraz akcentuje dążenie pary do zjednoczenia nie tylko ze sobą, lecz także z całym światem:

Bolesław Leśmian W malinowym chruśniaku

Więc na przekór przeszkodom źrenicą bezradną
Chłoniemy się nawzajem niby dwa bezdroża,
A, gdy powiek znużonych kotary opadną,
Czujemy, żeśmy wyszli z uścisków i z łoża.

Nikt tak nigdy nie patrzał, nie bywał tak blady,
I nikt do dna rozkoszy ciałem tak nie dotarł,
I nie nurzał swych pieszczot bezdomnej gromady
W takim łożu, pod strażą takich czujnych kotar.

malinowy Źródło: Bolesław Leśmian, W malinowym chruśniaku.

Słownik

bachanalia
bachanalia

(łac. bacchanalia) – odprawiane w starożytnym Rzymie obrzędy na cześć Bachusa, mające charakter orgiastyczny; przestarzała nazwa na orgie, pijatyki, hulanki

filister
filister

(niem. Philister) – funkcjonujące w Młodej Polsce negatywne określenie ludzi o wąskich horyzontach, najczęściej mieszczan zajmujących się handlem, dla których jedyną wartością był pieniądz

schopenhaueryzm
schopenhaueryzm

filozofia pesymistyczna wywodząca się z myśli Artura Schopenhauera, głoszącego bezcelowość życia i niemożność znalezienia szczęścia i nasycenia pragnień. Teksty Schopenhauera wpłynęły na literaturę młodopolską, w której pojawiły się motywy charakterystyczne dla jego filozofii, uznającej zaniechanie działania, dążenie do nirwany i podziwianie sztuki za jedyne sposoby przezwyciężenia egzystencjalnego cierpienia

sufrażystki
sufrażystki

(ang. suffrage – głosowanie, prawo głosu) – działaczki ruchu kobiecego w 2. połowie XIX w. i na początku XX w., głównie w krajach anglosaskich (USA i Wielkiej Brytanii), walczące o prawa wyborcze dla kobiet

symbolizm
symbolizm

(gr. sýmbolon – symbol) – kierunek w sztuce zapoczątkowany przez poetów francuskich w II połowie XIX wieku, zakładający rezygnację z bezpośredniego opisu emocji, opierający się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, operujący wieloznacznymi symbolami w celu wyrażenia treści, które nie mają określenia w systemie językowym