Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
Józef Krukowski Podstawy prawne finansowania działalności instytucji Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych w Polsce na początku XXI wieku

W wyniku transformacji politycznych i ustrojowych, zainicjowanych w roku 1989 w Polsce i w innych państwach Europy Środkowo‑Wschodniej, wprowadzony został model demokratycznego państwa świeckiego. Gwarancje dotyczące finansowania działalności instytucji kościelnych implicite mają umocowanie we wpisanych do Konstytucji RP z 1997 r. zasadach ustrojowych (art. 25) a zwłaszcza w:

  1. zasadzie poszanowania wolności sumienia i religii w życiu prywatnym i publicznym, w wymiarze indywidualnym i instytucjonalnym;

  2. zasadzie równouprawnienia związków wyznaniowych;

  3. zasadzie współdziałania państwa ze związkami wyznaniowymi dla dobra wspólnego osoby ludzkiej;

  4. zasadzie poszanowania autonomii i niezależności kościoła i państwa, każdego w swoim zakresie.

Konkretyzacja tych zasad wyraża się w gwarancjach dotyczących:

  1. uznania osobowości prawnej związków wyznaniowych i ich jednostek organizacyjnych;

  2. wspomagania przez państwo działalności kościelnych jednostek organizacyjnych, służącej celom społecznym.

Nie oznacza to udzielenia kościołom lub innym związkom wyznaniowym „przywilejów”, ale traktowanie ich jak organizacji wyższej użyteczności publicznej, które wnoszą znaczący wkład do życia społecznego, a nie tylko do życia prywatnego poszczególnych wiernych.

kruk Źródło: Józef Krukowski, Podstawy prawne finansowania działalności instytucji Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych w Polsce na początku XXI wieku, „Teka Komisji Prawniczej PAN Oddział w Lublinie” 2009, t. II, s. 56–57.

Uznanie osobowości prawnej kościelnych jednostek organizacyjnych

Polska uznaje osobowość prawną Kościoła katolickiego oraz innych związków wyznaniowych, mających uregulowaną sytuację prawną, i ich jednostek organizacyjnych. W konsekwencji więc uznaje ich zdolność do tego, aby mogły – zgodnie z przepisami prawa polskiego – nabywać, posiadać, użytkować i zbywać mienie nieruchome i ruchome oraz nabywać i zbywać prawa majątkowe.

Ustawa uchyliła także ograniczenia, jakie władze komunistyczne narzuciły Kościołowi katolickiemu i innym związkom wyznaniowym w zakresie posiadania, nabywania i dysponowania nieruchomościami i prawami majątkowymi. Zagwarantowano im także zwrot nieruchomości upaństwowionych przez władze komunistyczne (wbrew ustawie z 20 marca 1950 r.).

Jeśli chodzi o nieruchomości Kościoła katolickiego położone na ziemiach należących do II Rzeczypospolitej, zwrot ten dokonuje się stopniowo na podstawie decyzji Komisji MajątkowejKomisja MajątkowaKomisji Majątkowej, w której skład wchodzą przedstawiciele Rządu i Konferencji Episkopatu Polski, oraz decyzji analogicznych komisji złożonych z przedstawicieli Rządu i przedstawicieli innych związków wyznaniowych.

Natomiast jednostki organizacyjne kościołów i innych związków wyznaniowych, położone na Ziemiach Odzyskanych, czyli na terenach zachodnich i północnych włączonych do Polski w 1945 r., uzyskały możliwość otrzymania od państwa na własność określonych wielkości nieruchomości, będących w dyspozycji Państwowego Funduszu Ziemi.

Dochody Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych z własnych nieruchomości nie wystarczają na działalność związaną z realizacją misji w społeczeństwie w zakresie nie tylko sprawowania kultu, ale również nauczania oraz działalności charytatywnej, oświatowo‑wychowawczej, naukowej i kulturotwórczej.

Dlatego państwo wspomaga związki wyznaniowe z budżetu państwa lub samorządu terytorialnego. Wspomaganie to odbywa się w sposób bezpośredni lub pośredni.

Wspomaganie bezpośrednie z budżetu państwa bądź samorządu terytorialnego

Bezpośrednie wspomaganie finansowe przez państwo kościelnych jednostek organizacyjnych polega na udzielaniu im subwencji bądź dotacji na określone rodzaje działalności. Polska finansuje następujące subwencje i dotacje z budżetu państwa lub samorządu terytorialnego:

  • Subwencje i dotacje z Funduszu KościelnegoFundusz KościelnyFunduszu Kościelnego, które mają charakter rekompensaty za dochody z nieruchomości kościelnych upaństwowionych przez władze komunistyczne na mocy ustawy z 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr tzw. „martwej rękidobramartwej ręki”.

dobra
R1Jyo8qydwnBW1
Logo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, jednej z katolickich uczelni wyższych w Polsce
Źródło: domena publiczna.
  • Subwencje na realizację zadań przez instytucje kościelne, analogiczne do zadań realizowanych przez instytucje państwowe, w różnych sferach życia publicznego, które mają być traktowane na zasadzie równości. Do tego typu instytucji kościelnych należą placówki szkolne i oświatowe, organizacje charytatywne, katolickie szkoły wyższe oraz uczelnie wyższe innych kościołów.

  • Subwencje na konserwacje i remonty obiektów sakralnych i kościelnych należących do dóbr kultury narodowej.

  • Subwencje i dotacje na działalność społeczną kościelnych jednostek organizacyjnych, które uzyskały status organizacji pożytku publicznego – zgodnie z postanowieniami ustawy z 23 kwietnia 2003 r. o działalności publicznej i o wolontariacie.

R7jMp8fK7kBf71
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: [bold]katolickie uczelnie wyższe[/]
    • Elementy należące do kategorii [bold]katolickie uczelnie wyższe[/]
    • Nazwa kategorii: Katolicki Uniwersytet Lubelski
    • Nazwa kategorii: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II
    • Nazwa kategorii: Akademia Ignatianum
    • Koniec elementów należących do kategorii [bold]katolickie uczelnie wyższe[/]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RsTAvyShuaOJj1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: [bold]uczelnie wyższe innych kościołów[/]
    • Elementy należące do kategorii [bold]uczelnie wyższe innych kościołów[/]
    • Nazwa kategorii: Wyższa Szkoła Teologiczno-Humanistyczna im. Michała Beliny-Czechowskiego w Podkowie Leśnej
    • Nazwa kategorii: Prawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie
    • Nazwa kategorii: Wyższe Baptystyczne Seminarium Teologiczne w Warszawi
    • Nazwa kategorii: Wyższe Seminarium Teologiczne im. Jana Łaskiego w Warszawie
    • Nazwa kategorii: Warszawskie Seminarium Teologiczne
    • Nazwa kategorii: Wyższe Seminarium Duchowne Kościoła Polskokatolickiego w Warszawie
    • Nazwa kategorii: Wyższe Seminarium Duchowne Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Płocku
    • Koniec elementów należących do kategorii [bold]uczelnie wyższe innych kościołów[/]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polska bezpośrednio nie finansuje duszpasterskiej działalności Kościoła katolickiego ani innych związków wyznaniowych. Wyjątki od tej zasady mają uzasadnienie w gwarancjach poszanowania prawa do wolności religijnej należnej każdemu człowiekowi do spełniania praktyk religijnych tam, gdzie się znajduje, a w związku z tym w obowiązku i zarazem prawie kościoła do udzielania mu pomocy duszpasterskiej. Dotyczą one trzech podstawowych filarów.

R1Xw5Im8We1k4
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Pośrednie finansowanie przez państwo działalności instytucji kościelnych

Pośrednie wspomaganie przez państwo instytucji kościelnych polega na zagwarantowaniu im możliwości pozyskiwania środków majątkowych i finansowych:

  1. bezpośrednio od społeczeństwa przez organizowanie zbiórek publicznych oraz przyjmowanie darowizn na zadania związane z działalnością instytucji kościelnych, które odliczane są od wysokości podatku dochodowego darczyńców;

  2. zwolnienia instytucji kościelnych od podatków powszechnie obowiązujących w określonych sytuacjach.

Darowizny na zadania instytucji kościelnych

Podstawowym środkiem zabezpieczenia potrzeb finansowych instytucji kościelnych – zwłaszcza związanych z działalnością duszpasterską, budową i konserwacją budynków kościelnych i sakralnych oraz zabezpieczeniem utrzymania osób duchownych i świeckich zatrudnionych w duszpasterstwie – są dobrowolne darowizny. Polska pośrednio wspomaga instytucje kościelne, gwarantując im możliwości pozyskiwania środków finansowych z kilku źródeł.

Jedną z takich form są zbiórki publiczne, organizowane bez zezwolenia organów administracji państwowej w obrębie terenów kościelnych, kaplic oraz w innych miejscach w sposób tradycyjnie ustalony na cele statutowe kościelnych jednostek organizacyjnych.

Innym sposobem pozyskania pieniędzy przez władze kościelne są darowizny odliczane od podatku.

Wśród tych darowizn wyróżnia się darowizny na rzecz kościelnej jednostki organizacyjnej, mającej status organizacji pożytku publicznego (stowarzyszenia, fundacje, organizacje kościelne) w kwocie nieprzekraczającej 1% należnego podatku dochodowego od osób fizycznych.

O przyznaniu statusu OPP kościelnej jednostce organizacyjnej (np. fundacji, stowarzyszeniu, organizacji Caritas) decyduje sąd rejestracyjny przez wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, jeżeli spełnia ona wymagania określone w wyżej wymienionej ustawie.

Darowizny mogą też być dokonane przez osoby fizyczne na kościelną działalność charytatywno‑opiekuńczą.

Gwarancje wyłączenia tych darowizn od podstawy opodatkowania wpisane są do dwóch ustaw określających sytuację prawną Kościoła katolickiego i Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego

Ustawy te mają charakter lex specialislex specialislex specialis.

Odpisy te są ustanowione w formie obligatoryjnej (w Niemczech), bądź w formie fakultatywnej (we Włoszech i na Węgrzech).

Zwolnienia instytucji kościelnych od podatków i opłat celnych

Rv1gCjhcrfrXa1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podsumowanie

Współczesne ustawodawstwo polskie zawiera szereg gwarancji wspomagania finansowego działalności jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych – mających uregulowaną sytuację prawną – na zasadach poszanowania ich równouprawnienia i współdziałania z nimi dla dobra wspólnego.

Słownik

Fundusz Kościelny
Fundusz Kościelny

fundusz finansowany z budżetu państwa powstały w 1950 r. jako forma rekompensaty dla kościołów za przejęte przez państwo nieruchomości ziemskie; obecnie środki z niego trafiają do wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych posiadających uregulowany status prawny w Polsce

Komisja Majątkowa
Komisja Majątkowa

organ rozpatrujący sprawy zwrotu kościołom i innym związkom wyznaniowym majątku przejętego w okresie PRL na rzecz Skarbu Państwa

Konferencja Episkopatu Polski
Konferencja Episkopatu Polski

konferencja zrzeszająca biskupów z Polski, koordynująca ich współpracę w rozwiązywaniu wspólnych problemów

konkordat
konkordat

umowa międzynarodowa między państwem a Stolicą Apostolską, regulująca sprawy dotyczące obu stron

lex specialis
lex specialis

przepis prawny o większym stopniu szczegółowości, mający pierwszeństwo przed przepisem mniej szczegółowym