Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Ten materiał nie może być udostępniony Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
R7AwLa0ZEYaku11
Okładka - Różnorodne odmiany dzieł sztuki secesji Źródło: fot.: sprklg , Rene Lalique, licencja: CC BY 2.0.
Rene Lalique, fot.: sprklg, licencja: CC BY 2.0

Oblicza secesji

Secesję cechowała dekoracyjność. Wyszukane linearne kompozycje, asymetrię kształtów oraz dążenie do uzyskania wyrafinowanych estetycznie efektów można odnaleźć zarówno w malarstwie i grafice, jak i rzeźbie czy architekturze. Przełom wieków XIX i XX sprzyjał odnowie rzemiosł. Wszechstronni artyści‑wizjonerzy zajmowali się wówczas nie tylko sztukami pięknymi, ale też projektowaniem przedmiotów codziennego użytku, m.in. mebli, tkanin i biżuterii. Atrakcyjność rzemiosła podnosiły oryginalne kształty i cenne materiały. Iryzujące i opalizujące szkła, emaliowane precjoza jubilerskie czy obrazy łączące technikę olejną z temperą i złoceniami, do dziś zachwycają kunsztem wykonania. Secesja, pozornie skupiona jedynie na wyrafinowaniu form plastycznych, była także czasem refleksji nad rolą sztuki. Sprzeciw wobec pozytywistycznego utylitaryzmu i wymogów spełniania przez nią jedynie funkcji użytkowych zaowocował hasłem: „sztuka dla sztuki”.

Stanisław Wyspiański, gdy zaprojektowane przez niego wnętrze Domu Lekarskiego zostało nazwane secesyjnym, odpowiedział złośliwą fraszką:

CzasStanisław Wyspiański
Stanisław Wyspiański Czas

Wyuczono papugę wyrazów o sztuce
przyznać trzeba, że łatwość miała w tej nauce;
więc gdy wyraz „secesja” wymawiać pojęła,
witała tym wyrazem wszystkie nowe dzieła.
Więc styl mój krzeseł z lekarskiego domu
nazwała „secesyjny” - płynnie i bez sromu.
Czekać trzeba cierpliwie, aż po pewnym czasie
nowy frazes papudze w pamięć wbić znów da się.
Jakkolwiek rzecz ta kształtu Sztuki nie odmieni,
frazes jednak wystarczy, by MYŚL diabli wzięni.

j0000007YRB2v23_00000_BIB_001Stanisław Wyspiański, Czas, [w:] M. Wallis, Secesja, Warszawa 1984, s. 15.
Już wiesz
  1. Zapisz w tabeli różnice pomiędzy dziełami sztuki użytkowej a dziełami sztuki pięknej.

  2. Wyjaśnij znaczenie terminu rzemiosło artystyczne, następnie wynotuj, jakie rzemiosła obejmuje ta dziedzina sztuk plastycznych.

j0000007YRB2v23_0000000P
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

NAŚLADOWANIE FORM NATURY

SecesjaGabriele Fahr‑Becker
Gabriele Fahr‑Becker Secesja

Casa Milà, zwana kamieniołomem (La Pedrera), często określana jako największa rzeźba abstrakcyjna, rzeczywiście sprawia wrażenie, jakby te masy kamienia ujarzmiła i uformowała ręka olbrzyma. Potężna fasada, przypominająca morze zatrzymane w ruchu, to – mówiąc słowami Gaudíego – „najwyższy wyraz romantycznej i antyklasycznej woli, by pojmować architekturę jako twór naturalny”. Dach Casa Milà stanowi bez wątpienia szczytowe osiągnięcie Gaudíego w jego sposobie kształtowania tego elementu budowli. Surrealną, magiczną atmosferę, wyczarowaną przez współbrzmienie pięknych rzeźbiarskich brył, potęguje dziwne uczucie falowania gruntu i poszczególnych poziomów. Ta dramatyczna kreacja była w najwyższym stopniu nowoczesna – bez murów z cegły, bez ścian nośnych, ale o przenikających się wnętrzach, z „podziemnym garażem” i zsypami na śmieci – „biologiczne”, godne człowieka mieszkanie w czasach, gdy te pojęcia jeszcze nie wyblakły.

j0000007YRB2v23_00000_BIB_002Gabriele Fahr-Becker, Secesja, tłum. Barbara Ostrowska, Köln 2000, s. 206–207.
j0000007YRB2v23_0000001K
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

PŁYNNA FORMA

RY9vr4DhyoFQY
Wacław Szymanowski, Pomnik Fryderyka Chopina, projekt 1903–1909, odsłonięty w 1926, rekonstrukcja z 1958, brąz, wys. 640 cm (posąg bez postumentu), Warszawa
Bartosz MORĄG, licencja: CC BY-SA 3.0

Pomnik Chopina zaprojektowany przez Wacława Szymanowskiego ma otwartą, falistą, asymetryczną formę. Monument, odlany w brązie i zrekonstruowany po całkowitym zniszczeniu w trakcie II wojny światowej, umieszczono w 1958 roku w warszawskich Łazienkach, gdzie organicznie związał się z zieloną przestrzenią parku. Sprzyjały temu secesyjne cechy rzeźby – przenoszenie ciężaru z lewej na prawą stronę kompozycji, dynamiczne spiętrzanie mas ku górze i bogactwo miękkich linii, które płynnie opisują koronę drzewa i postać kompozytora. Pomnik przedstawia Chopina w chwili zamyślenia bądź natchnienia, a szkicowość i impresyjność formy nawiązuje do jego muzyki, romantycznej w duchu.

j0000007YRB2v23_0000001U
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

ZMYSŁOWOŚĆ I URODA

RQjaFPDGkYzyC
Gustav Klimt, Judyta I, 1901, olej na płótnie, 84 x 42 cm, Österreichische Galerie Belvedere, Wiedeń
domena publiczna

Gustav Klimt w obrazie Judyta I sięgnął po biblijny temat i potraktował go jako pretekst do stworzenia wyrafinowanego estetycznie dzieła. Oto femme fatale – uwodzicielka z przełomu wieków – wciela się w postać Judyty trzymającej odciętą przez siebie głowę Holofernesa – asyryjskiego wodza. Dzieło Klimta cechuje bizantyjski przepych form i materiałów, o czym świadczą m.in. bogate złocenia mozaikowo potraktowanego tła oraz oddana z jubilerską precyzją kolia na szyi bohaterki. Judyta z 1901 roku jest istotą niezwykle zmysłową. Artysta przedstawił ją z częściowo odsłoniętym ciałem, odzianą w lekką przezroczystą szatę aplikowaną metalowymi ozdobami, z modną w okresie secesji wysoko upiętą fryzurą. Celowo podkreślił charakterystyczny, nieco dekadencki typ urody bohaterki – piękną twarz i zamglone oczy spoglądające uwodzicielsko i wyzywająco spod półprzymkniętych powiek.

j0000007YRB2v23_00000025
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

PRZEDSTAWIENIA SYMBOLICZNE

R1P5Mxl8uzibw
Jacek Malczewski, Portret Aleksandra Wielopolskiego (Hamlet polski), 1903, olej na płótnie, 100 x 149 cm, Muzeum Narodowe, Warszawa
domena publiczna
Jacek MalczewskiJadwiga Puciata‑Pawłowska
Jadwiga Puciata‑Pawłowska Jacek Malczewski

Portret, składający się z trzech elementów figuralnych, prezentuje ciekawy wizerunek Aleksandra Wielopolskiegoj0000007YRB2v23_000tp001Aleksandra Wielopolskiego z 1903 r., oznaczony też tytułem Hamlet polski. Portretowany stoi pośrodku obrazu, ściśle na wprost, ubrany w zielony sweter w jaśniejsze paseczki, z golfem, przepasany pasem, na którym zamiast nabojów sterczą tubki farb – aluzja ponoć do artystycznych zamiłowań malarza‑dyletanta. Trzyma on w dłoni margerytkę i w zamyśleniu obrywa płatki, we wróżbie przypadkowej, szukając odpowiedzi na dręczące go myśli i wahania, których personifikację stanowią postacie kobiet. Po prawej stronie stara kobieta o tragicznym wyrazie twarzy, w koronie z połamanych kłosów zboża, z rękami w kajdanach, symbolizować miała [...] Polskę w niewoli, stojąca zaś po lewej stronie młoda kobieta z obnażonymi piersiami, zrywająca kajdany z rąk, z czerwonymi makami we włosach, w czerwonej chuście przewijającej się wokół jej postaci – Polskę nową, „rewolucyjną, pojętą w duchu Grobu Agamemnona”.

j0000007YRB2v23_00000_BIB_003Jadwiga Puciata-Pawłowska, Jacek Malczewski, Wrocław 1968, s. 191–195.
j0000007YRB2v23_000tp001
j0000007YRB2v23_0000002I
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Nieposkromiona fantazja

Impresjonizm, postimpresjonizm, secesjaDavid Bianco, Lucia Mannini, Anna Mazzanti
David Bianco, Lucia Mannini, Anna Mazzanti Impresjonizm, postimpresjonizm, secesja

Jednym z osiągnięć secesji było nowe wykorzystanie walorów artystycznych szkła. Posługując się tradycyjnymi technikami i wprowadzając nowe, tworzono niezwykle wyrafinowane artystycznie przedmioty. Porzucono przy tym koncepcję perfekcji technicznej dającej efekt daleki od naturalności i zaczęto wykorzystywać również niedoskonałości powstające w trakcie obróbki, takie jak pęcherze powietrza, nieregularne zacieki, niedające się przewidzieć odkształcenia płynnych form. Motywy dekoracyjne inspirowane światem natury wyłaniały się z opalizującej mgiełki, jaką powleczona była powierzchnia; stylizowane rośliny i zwierzęta: chrząszcze, motyle, jaszczurki o migotliwych ciałach odwoływały się do bogatego świata przyrody. Szczególnie aktywny we wprowadzaniu owych formalnych i technicznych nowości do wyrobów ze szkła był Émile Gallé, jeden z czołowych przedstawicieli francuskiej secesji. [...] Dzięki własnym metodom barwienia szkła tworzył przedmioty niepowtarzalne, mogące rywalizować z drogimi kamieniami, zdobione wspaniałymi, stylizowanymi motywami zaczerpniętymi z natury, jak kwiaty, ptaki, owady z wkomponowanymi cytatami z utworów literackich Baudelaire’a, Mallarmégo, Musseta, Maeterlincka.

j0000007YRB2v23_00000_BIB_004David Bianco, Lucia Mannini, Anna Mazzanti, Impresjonizm, postimpresjonizm, secesja, tłum. Tamara Łozińska, Warszawa 2012, s. 368.
JPOL_E3_E4_Tekstykultury
1
Ćwiczenie 1
R1dzSIplI9DOh1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
JPOL_E3_E4_Tekstykultury
1
Ćwiczenie 2
RVAAJ8jcyMqEM1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.