Wirtualny spacer. Mało jest miejsc tak ważnych dla Polaków – zarówno w kontekście religijnym, jak i symbolicznym – jak Jasna Góra w Częstochowie. Sanktuarium maryjne i klasztor każdego roku odwiedzają miliony pielgrzymów. Zapoznaj się z najważniejszym zabytkiem tego miejsca – Kaplicą Matki Boskiej Częstochowskiej (Kaplicą Cudownego Obrazu). Pierwsza część wirtualnego spaceru przedstawia pomieszczenie z dużym ołtarzem, którego centralną część stanowi obraz z Matką Boską Częstochowską. Naprzeciwko ołtarza stoją drewniane krzesła. Za nimi jest krata z otwartym przejściem. Ołtarz ma czarny kolor, zdobiony jest srebrnymi ornamentami oraz rzeźbami. Po bokach stoją dwie postaci w szatach, na górze są rzeźby postaci, herb z koroną oraz kilka krzyże wpisane w słońce. Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej znajduje się bogato zdobionej srebrno‑czerwonej ramie. Postaci Matki Boskiej i Dzieciątka są ciemnoskóre, mają na głowach korony, ubrane są w wysadzane diamentami szaty. Po bokach stoją płonące świece oraz znajdują się bukiety biało‑czerwonych kwiatów. Pod ołtarzem stoją stoły z obrusami oraz mównica z otwartą księgą. Na podłodze są zdobione czerwone dywany. Krzesełka stoją na kamiennej posadzce. Boczne ściany kaplicy są wyłożone wzorzystymi tkaninami. Prowadząca do środka krata składa się z czarnych prętów i złotych dekoracji. Sklepienie pomieszczenia jest zielone z ceglanymi łukami oraz freskami przedstawiającymi anioły. W tej części wirtualnego spaceru znajdują się następujące elementy. 1. Ikona. Ikona to wywodzący się z kultury bizantyńskiej, charakterystyczny dla kościołów prawosławnego i greckokatolickiego obraz malowany na drewnie z wykorzystaniem specjalnej techniki, często z nałożonym zdobieniem ze srebra lub złota (tzw. sukienka). Zazwyczaj przedstawia postaci świętych lub sceny biblijne. Proces tworzenia tego typu dzieła określa się jako „pisanie ikony”. Według badaczy termin ten jest wynikiem błędnego tłumaczenia z greki – słowo γράφω, które oznacza „pisać”, ma też bowiem drugie znaczenie: „malować”. Ilustracja przedstawia wizerunek mężczyzny o pociągłej twarzy, ciemnej brodzie z cienkimi wąsami oraz brązowymi oczami. Na głowie ma ciemnobrązowy kaptur, ubrany jest w szatę w tym samym kolorze. Wokół jego głowy widnieje złota aureola. Mężczyzna w uniesioną prawą rękę. W lewej trzyma księgę w złotej oprawie z czarnym krzyżem na okładce. Źródło: Chrystus Pankrator, ikona z szóstego, siódmego wieku, pl.wikipedia.org, domena publiczna. 2. Ikona Matki Boskiej Częstochowskiej. Częstochowski wizerunek Maryi z Dzieciątkiem, zwanej też Czarną Madonną, jest do dziś najważniejszym, uznawanym za cudowny, obiektem kultu maryjnego oraz najbardziej znanym symbolem chrześcijaństwa w Polsce. Najprawdopodobniej namalowany został w XIV wieku przez nieznanego włoskiego artystę, jednak tradycja przypisuje jego autorstwo św. Łukaszowi Ewangeliście. Ikona trafiła do kościoła parafialnego, będącego w pieczy zakonu paulinów, w Starej Częstochowie w roku 1384 jako dar od księcia Władysława Opolczyka. Była wielokrotnie odnawiana – pierwsza jej renowacja odbyła się po napadzie kniazia Fryderyka Ostrogskiego na klasztor w 1430 r., kiedy to została uszkodzona. Kolejna wiązała się z rocznicą 300‑lecia paulinów na Jasnej Górze (1682). W latach 1925–1926 gruntownej konserwacji obrazu, obejmującej także oczyszczanie samego drewna, podjął się prof. Jan Rutkowski. Następnie po II wojnie światowej, kiedy to obraz był ukrywany, odbyła się kolejna, trwająca cztery lata renowacja, w której wykorzystano m.in. promienie rentgenowskie i mikroskop. Obraz przedstawia ciemnoskórą kobietę z dzieckiem. To Matka Boska oraz Jezus. Kobieta ma podłużną twarz z małymi ustami, na jej policzku widnieją dwie rysy. Ubrana jest w ciemną szatę ze złotymi ornamentami i okrywającą jej głowę chustę. Prawą dłoń trzyma na piersi. Dziecko ubrane jest w czerwoną szatę ze złotymi ornamentami. Ma uniesioną prawą rękę, a w lewej trzyma książeczkę. Wokół głów obydwu postaci znajduje się złota aureola. Tło obrazu jest zielone. Źródło: Częstochowski obraz Matki Boskiej jest typem ikony zwanym hodegetrią, pl.wikipedia.org, domena publiczna. 3. Ołtarz główny. Ołtarz główny, poświęcony w 1650 r., wykonany jest z drewna pokrytego hebanową okładziną. Zdobią go srebrne figury ufundowane przez Zygmunta III Wazę. W centralnym miejscu ołtarza znajduje się obraz Matki Boskiej Częstochowskiej umieszczony w specjalnym klimatyzowanym sejfie, mającym za zadanie chronić obraz przed kradzieżą, wandalizmem oraz postępującym niszczeniem wynikającym z upływu czasu. Pokrywą sejfu jest pozłacana zasuwa z 1723 r. ze sceną przedstawiającą niepokalane poczęcie Maryi. Pokrywa jest podnoszona podczas nabożeństw, odsłaniając obraz przed wiernymi. Na ołtarzu znajdują się insygnia władzy królewskiej – berło i jabłko podarowane przez polskie kobiety w 1923 r., a także trzy złote róże będące podarunkiem od papieży: Pawła Szóstego, Jana Pawła Drugiego i Franciszka. W części ołtarzowej ustawiona jest też szklana szkatuła z zakrwawionym pasem Jana Pawła Drugiego. To pas, który Ojciec Święty miał na sobie podczas zamachu na jego życie w 1983 r. i który następnie podarował Maryi jako wotum wdzięczności za ocalenie. Zdjęcie przedstawia fragment ołtarza. Jest to płaskorzeźba o złotawym kolorze. Na górze w niebiosach znajduje się postać w koronie i bogato zdobionej szacie, którą otaczają chmury i anioły. Niżej znajdują się cztery postaci. Dwie w długich szatach stoją po bokach. Kolejne dwie są niżej pomiędzy nimi. Scenę otaczają roślinne ornamenty. Na dole jest tabliczka z wygrawerowanym napisem oraz Jezus wiszący na krzyżu. Źródło: Fragment ołtarza z opuszczoną zasłoną, EpiskopatNews, flickr.com, CC BY‑NC‑SA 2.0. 4. Śluby jasnogórskie w 1956 roku. Jednym z ważniejszych wydarzeń związanych z Jasną Górą były śluby jasnogórskie z 1956 r. Przeczytaj poniższy fragment tekst ślubów i przypomnij sobie okoliczności, w jakich odbyło się to wydarzenie. Zastanów się, jak dzisiaj Polacy zareagowaliby na poniższe słowa. 26 sierpnia 1956 roku. Wielka Boga‑Człowieka Matko! Bogurodzico Dziewico, Bogiem sławiona Maryjo! Królowo świata i Polski Królowo! Gdy upływają trzy wieki od radosnego dnia, w którym zostałaś Królową Polski, oto my, dzieci Narodu polskiego i Twoje dzieci, krew z krwi Przodków naszych, stajemy znów przed Tobą, pełni tych samych uczuć miłości i nadziei, jakie ożywiały ongiś Ojców naszych. My, biskupi polscy i królewskie kapłaństwo, Lud nabyty zbawczą Krwią Syna Twojego, przychodzimy, Maryjo, znów do Tronu Twego, Pośredniczko Łask wszelkich, Matko Miłosierdzia i wszelkiego pocieszenia. Przynosimy do stóp Twoich niepokalanych całe wieki naszej wierności Bogu i Kościołowi Chrystusowemu – wieki wierności szczytnemu posłannictwu Narodu, obmytego w wodach Chrztu świętego. Składamy u stóp Twoich siebie samych i wszystko, co mamy: rodziny nasze, świątynie i domostwa, zagony polne i warsztaty pracy, pługi, młoty i pióra, wszystkie wysiłki myśli naszej, drgnienia serc i porywy woli. Stajemy przed Tobą pełni wdzięczności, żeś była nam Dziewicą Wspomożycielką wśród straszliwych klęsk tylu potopów. Stajemy przed Tobą pełni skruchy, w poczuciu winy, że dotąd nie wykonaliśmy ślubów i przyrzeczeń Ojców naszych. W wykonaniu tych przyrzeczeń widzimy żywe Wotum Narodu, milsze Ci od granitów i brązów. Niech nas zobowiązują do godnego przygotowania serc naszych na Tysiąclecie Chrześcijaństwa Polski. W przededniu Tysiąclecia Chrztu Narodu naszego chcemy pamiętać o tym, że Ty pierwsza wyśpiewałaś narodom hymn wyzwolenia z niewoli i grzechu; że Ty pierwsza stanęłaś w obronie maluczkich i łaknących, i okazałaś światu Słońce Sprawiedliwości, Chrystusa, Boga naszego. Chcemy pamiętać o tym, że Ty jesteś Matką naszej Drogi, Prawdy i Życia, że w Twoim Obliczu Macierzyńskim najpewniej rozpoznajemy Syna Twojego, ku któremu nas wiedziesz niezawodną dłonią. Przyjm nasze przyrzeczenia, umocnij je w sercach naszych i złóż przed Oblicze Boga w Trójcy Świętej Jedynego. W Twoje dłonie składamy naszą przeszłość i przyszłość, całe nasze życie narodowe i społeczne, Kościół Syna Twego i wszystko, co miłujemy w Bogu. Prowadź nas poprzez poddaną Ci ziemię polską do bram Ojczyzny Niebieskiej. A na progu nowego życia sama okaż nam Jezusa, błogosławiony Owoc żywota Twojego. Amen. Źródło cytatu: Katolicka Agencja Informacyjna, Jasnogórskie Śluby Narodu — tekst, dostępny w Internecie: dziedzictwo.ekai.pl. Druga część spaceru wirtualnego przedstawia wnętrze świątyni z kamienną posadzką, nawami bocznymi, łukami oraz wysokim, bogato zdobionym sklepieniem. Po jednej stronie stoją rzędy drewnianych ławek. Boczne ściany pomieszczenia są czerwone, są na nich zawieszone różnorodne krzyże, medaliki, różańce, tarcze. Na jednej z takich ścian wiszą kule. W nawach wiszą żyrandole, w kilku miejscach są czarne, ozdobne tablice ze złotymi napisami. W jednym końcu pomieszczenia znajduje się krata z dojściem do ołtarza z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej. Na drugim końcu, naprzeciwko kraty, w połowie piętra są organy. Na sklepieniu dominuje złoto i biel. W kilku miejscach są owalne freski. W tej części wirtualnego spaceru znajdują się następujące elementy. 1. Budynek kaplicy. Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej, zwana też Kaplicą Cudownego Obrazu, to trójnawowa budowlą w stylu barokowym, z emporami, czyli piętrowymi nawami bocznymi. Została ufundowaną przez biskupów Stanisława i Macieja Łubieńskich i wybudowana w latach 1641–1642. Koszt budowy wyniósł około 40 tys. florenów (1 floren to złota moneta o masie 3,5 grama). Jej najważniejszą częścią jest Kaplica Matki Bożej z obrazem uznanym przez kościoły katolicki i prawosławny za cudowny. Zdjęcie przedstawia nawę główną z widokiem na ołtarz za kratą, przed którą klękają wierni. Jest to długie pomieszczenie z kamienną posadzką, rzędami ław po bokach, jasnymi ścianami oraz łukami. Na jednej ze ścian wisi obraz przedstawiający martwego Jezusa, nad którym są anioły. Źródło: Nawa główna Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej, Pudelek (Marcin Szala), pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. 2. Kult Matki Boskiej Częstochowskiej. Niełatwo jest wskazać wszystkie przejawy bogatego kultu, jakim otaczano przez wieki Cudowny Wizerunek. Można do nich zaliczyć: zwyczaj pokazywania obrazu pielgrzymom podczas nabożeństw, ozdabianie go kosztownościami, nakładanie koron, sukienek. Inną formę kultu Maryi Jasnogórskiej ukazują liczne pozycje w literaturze, malarstwie, które akcentują Jej nadprzyrodzoną obecność i działanie w życiu naszego narodu. Wyrazem czci są liczne modlitwy i pieśni poświęcone Matce Bożej Częstochowskiej. Kult Jasnogórskiej Pani pod koniec dziewiętnastego wieku uzyskał postać kultu liturgicznego. To wówczas tytułem Matki Bożej Częstochowskiej zostały nazwane pierwsze kościoły. Ważny jest fakt ustanowienia w 1904 r. przez Stolicę Świętą liturgicznego święta Matki Boskiej Częstochowskiej. Od 1956 r. jest ono obchodzone w całej Polsce w dniu 26 sierpnia. Od 1946 r. bardzo żywe jest nabożeństwo do Matki Boskiej Częstochowskiej, gdyż Episkopat Polski podjął szereg inicjatyw duszpasterskich skupionych wokół Jasnej Góry. Wyjątkowa rola w pogłębianiu kultu Matki Bożej Częstochowskiej przypada Prymasowi Tysiąclecia kard. Stefanowi Wyszyńskiemu. Inicjatywy te były i są podejmowane w skali całego kraju i oddziałują na życie rozsianej po świecie Polonii. Należą do nich przede wszystkim: Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego, peregrynacja Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, Wielka Nowenna (prowadzona w latach 1957‑1965 poprzedzała Jubileusz Tysiąclecia Chrztu Polski, uroczyste jej rozpoczęcie miało miejsce na Jasnej Górze 3 maja 1957 r.), czuwania soborowe, Milenijny Akt Oddania Polski (dokonany na Jasnej Górze 3 maja 1966 r.), sześciolecie wdzięczności przed Jubileuszem 600‑lecia Jasnej Góry. Zdjęcie przedstawia obraz umieszczony w bogato zdobionej ramie, składającej się ze srebrno‑czerwonych ornamentów. Na obrazie widnieje wizerunek Matki Bożej z Dzieciątkiem. Obydwie postaci są ciemnoskóre. Na głowie mają wysadzane klejnotami korony. Ubrane są w złociste, wysadzane brylantami szaty. Szata kobiety jest niebieska, a dziecka czerwona. Pod obrazem znajduje się srebrna kopuła zwieńczona krzyżem, na którym jest powieszony Jezus. Po bokach są srebrne figury aniołów oraz świece z orzełkami w koronach. Źródło: Obraz w ujęciu ołtarzowym w Kaplicy Matki Bożej, Andrzej Otrębski, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 4.0. Źródło cytatu: ojciec Eustachy Rakoczy ZP, Kult Matki Boskiej Częstochowskiej, dostępny w Internecie: przewodnik‑katolicki.pl. 3. Krata. W 1644 r. Maciej Łubieński ufundował kratę, która miała oddzielać prezbiterium od kaplicy w celu ochrony obrazu Matki Boskiej. W 1910 r., po dokonanej przez nieznanych sprawców kradzieży korony i sukienki Maryi, które ozdobione były złotem, srebrem i klejnotami, kratę uzupełniono przez nadbudowę górnej części. Zdjęcie przedstawia kratę w świątyni. Składa się z czarnych prętów oraz złotych dekoracji. Jest zwieńczona półokręgiem i wizerunkiem białego gołębia ze złotymi promieniami. W tle za kratą na ołtarzu stoi obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Przed kratą stoi tłum wiernych. Źródło: Wnętrze Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej, Reytan, pl.wikipedia.org, domena publiczna. 4. Prezbiterium. Jest to najstarsza część Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. Prezbiterium ma kształt prostokąta i przykryte jest typowym dla gotyku sklepieniem sieciowym (żebrowym). Freski na ścianach i sklepieniu stanowią zlepek różnych stylów. Najstarsze malowidła powstały w piętnastym wieku (sceny zwiastowania i ucieczki do Egiptu), pozostałe zaś pochodzą z początków siedemnastego wieku. Z prezbiterium przejść można do zakrystii. Znajdują się tu dwa ostrołukowe okna wychodzące na wirydarz, czyli ogród otoczony murami klasztoru. Zdjęcie przedstawia bogato zdobione prezbiterium, w którym dominuje biel oraz złoto. Na sklepieniu znajdują się także owalne freski. W połowie wysokości pomieszczenia znajdują się dużych rozmiarów organy z rzeźbami oraz ozdobna ścianka. Z sufitu zwisają żyrandole. Źródło: Widok na organy i freski w prezbiterium, Aneta Lazurek, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. 5. Wota. Znakiem religijności i wiary osób pielgrzymujących na Jasną Górę są wota, czyli dary składane Maryi przez wiernych (różnego typu kosztowności, naszyjniki, różańce), zazwyczaj wieszane na ołtarzu. W samej kaplicy ich liczbę ocenia się na około 12 tys., ale według kustoszy sanktuarium – ojców paulinów – jest to tylko niewielka ich część. Całość zbiorów szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy. Po ich renowacji w 2002 roku: Wota w Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej zostały ponownie zawieszone na [dziewięciu] ekranach. Pierwszy ekran to w przeważającej części różańce, drugi – wyroby z bursztynu, trzeci – wota duchownych, czwarty – wota więźniów, piąty – pod organami, największy – wota nowych diecezji, szósty – służby zdrowia, siódmy – to laski niewidomych, ósmy – kule osób niepełnosprawnych, dziewiąty – krzyże. Zdjęcie przedstawia ekran wyłożony metalową siatką, na której znajdują się drewniane krzyże różnej wielkości, różańce oraz medaliki. Źródło: Jeden z dziewięciu ekranów w Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej, na którym zawieszono krzyże, Aw58, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 4.0. Źródło cytatu: ojciec Stanisław Tomoń, Wota znaki wiary, dostępny w Internecie: przewodnik‑katolicki.pl. 6. Sklepienie. Kaplica Matki Bożej nakryta jest sklepieniem kolebkowym z lunetami. Luneta to element sklepienia w postaci poprzecznej kolebki przechodzący w kolebkę sklepienia głównego. Jej zadaniem było umożliwienie wykonania okna lub drzwi powyżej wezgłowia sklepienia. Lunety najczęściej mają kształt kulisty, stożkowy lub elipsoidalny. Zdjęcie przedstawia sklepienie. Jest złote z białymi płaskorzeźbami. Dominują roślinne ornamenty, pojawia się kilka aniołków. Na sklepieniu w kilku miejscach w równomiernych odległościach od siebie widnieją owalne freski. Największy z nich przedstawia kobietę w niebiesko‑różowej sukni i koronie, która trzyma nagie dziecko. Obydwie postaci mają wokół głów złote aureole. Pozostałe freski przedstawiają portrety różnych postaci. Źródło: Sklepienie kaplicy Matki Bożej, Radosław Drożdżewski (Zwiadowca21), pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 4.0.