1
Pokaż ćwiczenia:
1
Rr3MkGBuAFEkO11
Ćwiczenie 1
Na podstawie informacji zdobytych w lekcji wyjaśnij, jakie znaczenie miał Sejm Wielki dla Polski.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 1
R19bRgpo3Fxbr
(Uzupełnij).
1
RB5BYkVhk4yx01
Ćwiczenie 2
Powiedz jaką rolę podczas reform pełnili Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Franciszek Ksawery Branicki
RWSNjJlcJpwsU
Ćwiczenie 2
Wstaw w luki w tekście. 1. Franciszek Ksawery Branicki, 2. Ignacy Potocki, 3. Stanisław August Poniatowski był zwolennikiem polsko-rosyjskiego przymierza przeciwko Turcji. Optował za silną władzą monarszą
1. Franciszek Ksawery Branicki, 2. Ignacy Potocki, 3. Stanisław August Poniatowski był przeciwnikiem sojuszu z Rosją.Promował republikańską formę rządu, z ograniczoną władzą króla
1. Franciszek Ksawery Branicki, 2. Ignacy Potocki, 3. Stanisław August Poniatowski był zwolennikiem niezależnego od dworu przymierza z Rosją. Promował republikańską formę rządu i dążył do przywrócenia silnej pozycji hetmanów.
21
Ćwiczenie 3

Na podstawie notek biograficznych zidentyfikuj autorów źródeł. Ich imiona i nazwiska wpisz do tabeli.

Stanisław Staszic (1755–1826) – z pochodzenia mieszczanin, duchowny, działacz gospodarczy. Jego główne zainteresowania skupiały się wokół filozofii i nauk przyrodniczych. Swoje projekty reform przedstawił w Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego (1787) i Przestrogach dla Polski (1790). Był zwolennikiem teorii republikańskich, jednak w warunkach polskich popierał zwiększenie władzy królewskiej, wprowadzenie do sejmu przedstawicieli miast, zniesienie liberum veto, odsunięcie szlachty gołoty od życia politycznego i aukcję wojska. Ponadto postulował zwiększenie inwestycji w gospodarkę, wprowadzenie korzystnego prawa dla rzemieślników i kupców, nadanie wolności osobistej chłopom, objęcie ich opieką prawną oraz zamianę pańszczyzny na czynsze.

RDMEiYcqymG1H
Stanisław Staszic
Źródło: Franciszek Sobolewski, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Hugo Kołłątaj (1750–1812) – duchowny, jeden z twórców Konstytucji 3 maja. Początkowo propagował idee republikańskie, chcąc oddać pełnię władzy sejmowi. Zdawszy sobie sprawę, że wprowadzenie koniecznych reform było możliwe tylko przy współudziale króla, zmienił stanowisko. Do najważniejszych dzieł Kołłątaja należą Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego. O przyszłym sejmie Anonima listów kilka (1788–1789) oraz Prawo polityczne narodu polskiego (1789). Ostrożnie wypowiadał się w sprawie chłopskiej. Był zwolennikiem utworzenia osobnych izb poselskich dla posłów szlacheckich i miejskich.

RnovVsrgfKUke
Hugo Kołłątaj
Źródło: Józef Peszka, Wikimedia Commons, domena publiczna.
RIdwxVHdfEonA
Podaj autorów wskazanych tekstów: „Mamyż tak okropną sami na siebie wyznać prawdę: że Polak jest w stanie wszystkie rządy europejskich narodów przewrócić, lecz nie jest zdolny sam dla siebie rządu napisać? [Niech dobro ludu będzie najwyższym prawem], było to prawo kardynalne Rzymian. I sprawiedliwie, bo kto człowieka na pierwszym widoku w swym prawodawstwie umieścił, ten klasy ludzi potrafi porządnie rozdzielić i przy swych prerogatywach utrzymać. Lecz kto zaczyna od prerogatyw pewnej liczby obywateli, ten jest despota, nieprzyjaciel ludzkości i wolności”. Możliwe odpowiedzi: Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic.
Źródło: Biogramy na podstawie Polskiego Słownika Biograficznego.
Stanisław Staszic, Przestrogi dla Polski, oprac. wolnelektury.pl, s. 48–50.
Hugo Kołłątaj, O potrzebie reformy państwa, [w:] Wiek XVI-XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1997, s. 428–429.
21
Ćwiczenie 4

Spośród fragmentów dotyczących Sejmu Wielkiego (źródło B) wskaż ten, który stanowi kontynuację akapitu ze źródła A.

Źródło A

Hugo Kołłątaj Historia Polski 1492–1795

Język ojczysty, udoskonalony, do edukacji użyty i do wszystkich sprężyn rządu przyjęty, nierównie bardziej ustanawia charakter narodu niż suknia, nierównie bardziej klei z sobą wszystkie prowincje. I ten kraj jednym prawdziwie nazwać może się narodem, który się jednym rozumie językiem.

sejm Źródło: Hugo Kołłątaj, [w:] Mariusz Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Kraków 2004, s. 681.

Źródło B

RorYOMsTrq0g3
Wykonaj ćwiczenie zgodnie z poleceniem. Możliwe odpowiedzi: 1. Wprawdzie badania pokazują, że w drugiej połowie XVIII w. w Rzeczypospolitej powstało 20 mln różnego rodzaju druków i książek, nie licząc ukazujących się gazet i periodyków, jednak nowe poglądy nie przenikały zbyt głęboko na prowincję, gdzie dominowały ideały sarmackie., 2. Dotychczasowe pojęcie narodu w Rzeczypospolitej było zgodne ze schematem Gellnera, gdzie naród polityczny – Sarmaci, panował nad narodami etnicznymi zamieszkującymi Rzeczpospolitą. Natomiast teraz zaczął się tworzyć „naród historyczny”, który miał zunifikować ludy zamieszkujące Rzeczypospolitą Obojga Narodów., 3. Powstało wtedy wiele pism politycznych, a zwolennicy reform skupili się wokół Kołłątaja, tworząc tzw. Kuźnicę Kołłątajowską. Najwybitniejsi z nich to Franciszek Ksawery Dmochowski, Franciszek Salezy Jezierski, Antoni Trębicki.
21
Ćwiczenie 5

Zaznacz fragmenty źródeł odnoszące się do wydarzeń z czasów trwania Sejmu Czteroletniego.

R16wliiTM8I0G1
Możliwe odpowiedzi: 1. „Pamiętam, iż przyszły z Paryża do Warszawy tabakierki, na których wierzchu drobno wyryte były ogłoszone przez Zgromadzenie francuskie prawa człowieka. Wielu z nas miało tabakierki takie”., 2. „Ile że sama hetmanowa już Poniatowskiemu, stolnikowi litewskiemu, sprzyjała promowanemu do korony kandydatowi, takt – mówię – sielecki [szlachta zaściankowa z Sielca] rusza, także szlachtę ekonomiczną, która przedtem na sejmikach nie bywała, sprowadza”., 3. „W całej izbie słychać było szelest rozchodzącej się publicznej radości; […] całe miasto napełnione było tym okrzykiem: sto tysięcy wojska! I starzy i młodzi z temi się spotykali słowy: Będziemy mężni, będziemy szczęśliwi!”, 4. „Na sejmie teraźniejszym nasi dobrodzieje
Poddają nas w poddaństwo […]
Kto dotąd był w swobodzie ślachcicem Polakiem,
Już przez was musi stać się albo Austryjakiem,
Lub luterskim, kalwińskim Prusakiem, lub z żalem
Straty wolności w jarzmie jęczącym Moskalem”., 5. „Teraz, gdy oni [mieszczanie] ojczyznę w Polsce znaleźć się spodziewali, obudziło się życie i myśl stała się czynną; czytano, pisano, mówiono, literacki ruch się zwiększył i zarazem wpływ partii reform na opinię publiczną”., 6. „Mówiono mi, że teraz dużo namnożyło się kawiarni w Warszawie. Nie bywało dawniej takich miejsc […]. Jednego dnia dla znacznego ciepła przeszedłem się do Ogrodu Saskiego. […] Słyszę młodzież mającą piękne zdania, przytaczającą autorów niemieckich, których nazwiska prawdziwie były dla mnie nieznajome. My dawniej, przyznam się, zostawaliśmy w tej mierze w grubej niewiadomości”.
Źródło:
Julian Ursyn Niemcewicz, Pamiętniki czasów moich, red. Jan Dihm, t. 1, Warszawa 1957, s. 281.
Marcin Matuszewicz, Diariusz życia mego, red. Bohdan Królikowski, Zofia Zielińska, t. 2, 1758–1764, Warszawa 1986, s. 433.
Urszula Tarnowska z Ustrzyckich, Wspomnienia damy polskiej z XVIII wieku. Obejmuje zdarzenia z lat 1789, 1790, 1791–1792, 1794, 1796 i 1805, red. Władysław Tarnowski, t. 1, Poznań 1869, s. 3.
Rymopis z okresu konfederacji barskiej, cyt. za: Michał Kozioł, Konfederacja barska w Małopolsce. Ostatnie szlacheckie wystąpienie czy pierwsze narodowe powstanie? [w:] Konfederacja barska (1768–1772). Tło i dziedzictwo, Kraków 2018, s. 32.
Schulz Friedrich, Podróże Inflantczyka z Rygi do Warszawy i po Polsce w latach 1791‑1793, [w:] Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, red. Wacław Zawadzki, t. 2, Warszawa 1963, s. 607.
Antoni Magier, Estetyka miasta stołecznego Warszawy, red. Jan Morawiński et al., Wrocław 1963, s. 57, 61.
21
Ćwiczenie 6

Na podstawie informacji zawartych na obu mapach wskaż, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.

RoDXJ7JSnQDsX
Wpływy z ofiary 10. grosza według województw Rzeczypospolitej w 1790 r.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RGGOzaSsBZWIg
Ludność Rzeczypospolitej Obojga Narodów według województw w 1790 r.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
RhZaskKDh53U31
Wskaż prawdziwe stwierdzenia. 1. Gęstość zaludnienia w województwach trockim, połockim, witebskim, mińskim, brzesko-litewskim i kijowskim należała do najniższych w kraju. 2. Z terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego zebrano więcej podatków niż z Korony. 3. Szlachcic z województwa wołyńskiego wpłacił średnio większy podatek niż ten z województwa mazowieckiego. 4. Statystyczny szlachcic z województwa wołyńskiego zadeklarował większe dochody niż ten z województwa wileńskiego.
311
Ćwiczenie 7

Określ, którą przyczynę niepowodzenia reformy podatkowej przedstawioną w tekście B ilustruje tekst A.

Tekst A

Mowa Suchorzewskiego na sesji sejmowej dnia 3 listopada 1789 r.

Podług reguł przez Komisją [odpowiedzialną za ściąganie podatków] przepisanych nie można było więcej wyprowadzić do intraty opłaty podatku jak 250 złotych dla czego się to stało, oto dla błędu projektu. […] W wiosce, o której nadmieniłem, mam 150 krów, z tych dochodu mam 300 czerwonych złotych; nie mogłem ich podać do intraty, bo komisje tego artykułu, jako nie wchodzącego do [s]przedaży dóbr i niepewnej intraty, słusznie nie rozkazały podawać.

Suchorzewski Źródło: Mowa Suchorzewskiego na sesji sejmowej dnia 3 listopada 1789 r., [w:] Diariusz Sejmu Czteroletniego (sesja 183), oprac. Królczyk, R.T. Prinke, Biblioteka Kórnicka PAN, s. 11.

Tekst B

Richard Butterwick The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788–1792: A Political History

Chociaż „ofiara” [tzw. ofiara wieczysta – stały podatek] była w rzeczywistości podatkiem, nazwa odwoływała się do ludzkich sumień. Być może dlatego „ofiara” w wysokości 10% od dochodów z dóbr szlacheckich oraz 20% z majątków kościelnych przyniosła mniej dochodu niż zakładano. […] [Walerian] Kalinka, w ślad za Staszicem, oskarżył szlachtę o krzywoprzysięstwo. Tadeusz Korzon twierdził, że niejasność w kwestii tego, co podlegało opodatkowaniu, w wielu częściach Rzeczypospolitej stanowiło przyczynę powstania luki w budżecie. Obaj historycy mają słuszność. Nie każdy szlachcic ani nie każdy duchowny był bowiem wzorem uczciwości.

ofiara Źródło: Richard Butterwick, The Polish Revolution and the Catholic Church, 1788–1792: A Political History, Oxford 2012, s. 100.
RQZgtOPPVEm5E
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
311
Ćwiczenie 8

Czy poniższa ilustracja mogłaby zostać użyta na okładce książki, o której mowa w źródle B? Uzasadnij odpowiedź.

Źródło A

RKoSZI2rBUXDb
Stanisław Bagieński, Jan Dekert na czele czarnej procesji przed Zamkiem w Warszawie, 1914 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Źródło B

Jerzy Kowecki Recenzja: Krystyna Zienkowska, Sławetni i urodzeni. Ruch polityczny mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego

W zasadniczych trzech rozdziałach zatytułowanych: „Próby konsolidacji stanu”, „Mieszczanin szlachcicem” i „Polski »stan trzeci«” autorka wraca do krótkiej charakterystyki „desideriów” miejskich przygotowywanych na wcześniejsze sejmy i następnie, już szczegółowo, analizuje krystalizowanie się akcji miast podczas Sejmu Czteroletniego, rolę magistratu Starej Warszawy, Kołłątaja, króla, Ignacego Potockiego, całego kierownictwa stronnictwa patriotycznego. W sumie, niezależnie od dyskusyjnych poglądów w niektórych kwestiach szczegółowych, otrzymujemy cenne nowe ustalenia faktyczne oraz oświetlenie wydarzeń, poparte solidną analizą źródeł.

Przegląd Historyczny Źródło: Jerzy Kowecki, Recenzja: Krystyna Zienkowska, Sławetni i urodzeni. Ruch polityczny mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego, „Przegląd Historyczny” 1978, nr 69/2, s. 360.
RsRqC9MyGjb64
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).