1
Pokaż ćwiczenia:
1
Ćwiczenie 1

Wskaż poprawne dokończenia zdań.

RJgTTtivOSWml
Uwłaszczenie chłopów oznacza… Możliwe odpowiedzi: 1. nadanie im wolności osobistej., 2. odebranie im majątku., 3. nadanie im ziemi na własność., 4. zakładanie szkół ludowych.
R16m8OVU0WEgn
Sprzężaj to… Możliwe odpowiedzi: 1. nakaz odrabiania pańszczyzny., 2. konie lub bydło zaprzężone do wozu lub pługa., 3. miara wielkości gospodarstwa chłopskiego., 4. inne określenie czynszu płaconego przez chłopów., 5. zaprzęg chłopa wykorzystywany do odrabiania pańszczyzny.
R1BMPibrlYxMC
Serwituty to… Możliwe odpowiedzi: 1. grunty folwarczne., 2. grunty chłopskie., 3. prawo do korzystania z gruntów folwarcznych i chłopskich, przysługujące chłopom i dziedzicom., 4. nakaz korzystania z gruntów folwarcznych przez chłopów., 5. przywilej duchowny.
R1Tber3JLpjbR11
Ćwiczenie 2
Umieść podane fakty w odpowiednich miejscach na osi czasu. 1807- Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu 1823- Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu 1848- Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu 1861- Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu 1863 - Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu 1864- Możliwe odpowiedzi: 1. uwłaszczenie w Galicji, 2. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku., 3. uwłaszczenie na Ziemiach Zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim, 4. początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim, 5. dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego, 6. ukaz carski o uwłaszczeniu
Ćwiczenie 2
Rcc0HfLy3d5H3
Połącz wydarzenia z odpowiednimi datami. Konstytucja Księstwa Warszawskiego nadaje wolność osobistą chłopom. Dekret grudniowy „zdejmuje chłopom kajdany wraz z butami”. Wolność osobista chłopów na Pomorzu i na Śląsku. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807 Początek uwłaszczenia w Księstwie Poznańskim. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807 Uwłaszczenie w Galicji. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807 Uwłaszczenie na ziemiach zabranych. Zniesienie pańszczyzny w Królestwie Polskim. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807 Dekret uwłaszczeniowy Rządu Narodowego. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807 Ukaz carski o uwłaszczeniu. Możliwe odpowiedzi: 1. 1861, 2. 1863, 3. 1848, 4. 1823, 5. 1864, 6. 1807
R1762zaQUaksR21
Ćwiczenie 3
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego. Zebrał i opracował Jakub Sawicki, T. II, Warszawa 1953.
Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z fragmentami tekstów źródłowych i wykonaj polecenie.

Źródło 1.

„Art. 1. Rolnicy po miastach i wsiach prywatnych osiedli, przynajmniej trzy morgi gruntu dla siebie obrabiający, dopóki obowiązki do nich przywiązane należycie wykonywać będą, używać mają na przyszłość zajmowanych obecnie gruntów i innych dogodności, a właściciele dóbr nie mogą ich samowolnie rugować ani odejmować i uszczuplać ich posiadłości, ani podwyższać ich obowiązków”.

Źródło 2.

„Art. 1. Grunta zostające w posiadaniu włościan (to jest osady włościańskie) lub w dobrach prywatnych najmiłościwiej rozdawanych (majorackich), jako też w dobrach instytutowych (różnych zakładów) i rządowych przechodzą na zupełną własność włościan w posiadaniu tych gruntów będących. […] Art. 2. Od 15 kwietnia bieżącego […] roku włościanie uwolnieni raz na zawsze od wszelkich bez wyłączenia powinności, jakimi na korzyść dziedziców obłożeni byli, jako to: pańszczyzny, od okupu w gotowiźnie, od osepów [danina w zbożu] od czynszu, danin itp. Wszelkie dochodzenie zaległości i niedoborów z powyżej zniesionych powinności ustaje […]”.

Źródło 3.

„Art. 7. Jeżeli jednak gospodarstwa chłopskie są w posiadaniu dziedzicznym, dziedziczno‑dzierżawczym lub dziedziczno‑czynszowym, natenczas, zanim może być mowa o połączeniu lub jakiejś zmianie w przynależności do nich gruntów, musi najpierw wygasnąć prawo dotychczasowego posiadacza czy to przez sprzedaż gruntu na rzecz dominium dworskiego, czy na innej drodze prawem przewidzianej. […] Art. 11. Z tą samą chwilą kończy się stosunek poddaństwa  w odniesieniu do wszystkich włościan poddanych oraz ich żon i dzieci, którzy posiadają swoje gospodarstwa chłopskie dziedzicznie lub na prawie własności albo którzy posiadają je na prawach dziedziczno‑czynszowych lub dziedziczno‑dzierżawczych […]”.

Źródło 4.

„[…] Zważywszy: że  uwłaszczenie włościan pomimo ogólnej chęci kraju z powodu stawianych przez rząd najezdniczy przeszkód, dotąd do skutku nie doszło; – obok tego zważywszy: że oddanie gospodarzom rolnym na własność gruntów, dotąd przez nich tytułem czynszów, pańszczyzny lub innych obowiązków posiadanych, zmniejsza mienie dotychczasowych właścicieli, postanowił i stanowi: Art. 1. Wszelka własność ziemska […] wraz z należnymi do niej ogrodami, zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarskimi tudzież prawami i przywilejami do nich przywiązanymi, od daty niniejszego dekretu staje się wyłączną i dziedziczną dotychczasowego posiadacza własnością bez żadnych jakichkolwiek bądź obowiązków, danin pańszczyzny lub czynszu, z warunkiem jedynie spłacania przypadających z niej podatków i odbywania należnej służby krajowej”.

RyA84cWB6NcOG
Połącz elementy z odpowiadającymi im fragmentami tekstów źródłowych. Ukaz z 7 czerwca 1846 r. dotyczący urządzenia włościan, Królestwo Polskie Możliwe odpowiedzi: 1. Źródło 2., 2. Źródło 3., 3. Źródło 4., 4. Źródło 1. Ukaz o urządzeniu włościan z 2 marca 1864 r., Królestwo Polskie Możliwe odpowiedzi: 1. Źródło 2., 2. Źródło 3., 3. Źródło 4., 4. Źródło 1. Edykt dotyczący ułatwienia posiadania i swobodnego użytkowania własności ziemskiej, jak również osobistych stosunków mieszkańców wsi z 9 października 1807 r., Prusy i zabór pruski Możliwe odpowiedzi: 1. Źródło 2., 2. Źródło 3., 3. Źródło 4., 4. Źródło 1. Dekret Centralnego Komitetu Narodowego jako Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 r., Królestwo Polskie Możliwe odpowiedzi: 1. Źródło 2., 2. Źródło 3., 3. Źródło 4., 4. Źródło 1.
21
Ćwiczenie 4

Przeciągnij na ilustrację te elementy chłopskiej doli, które odeszły w przeszłość wraz z likwidacją poddaństwa osobistego i zakończeniem procesu uwłaszczenia.

R1TTgUfEqytpH
Propozycje całkowita zależność sądowa chłopów od szlachty i duchowieństwa, przymus karczemny i inne monopole dworskie, przymus propinacyjny, przymusowa służba poddanych i ich dzieci we dworze, przypisanie do ziemi, solidarność lokalnej wspólnoty chłopskiej, uwarunkowana wspólnotą losu, sprzedaż chłopów, sprzężaj, stosowanie kary za zbiegostwo, swoboda rozporządzania majątkiem chłopskim przez pana, zakaz zawierania małżeństw bez zgody pana, alkoholizm wśród chłopów, edukacja ludowa po rosyjsku/niemiecku, możliwość sprzedawania i dokupywania gruntów, serwituty, służba wojskowa, wymóg okazywania szacunku miejscowemu dziedzicowi, obowiązek dziedziców budowy i naprawy budynków wiejskich
Ilustracja: Stanisław Masłowski, Chłopi na wiejskiej drodze, 1906 r.
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.
Ćwiczenie 4
R1PRtoPG8MDgL
Wybierz 12 elementów chłopskiej doli, które odeszły w przeszłość wraz z likwidacją poddaństwa osobistego i zakończeniem procesu uwłaszczenia. Możliwe odpowiedzi: 1. całkowita zależność sądowa chłopów od szlachty i duchowieństwa, 2. przymus karczemny i inne monopole dworskie, 3. przymus propinacyjny, 4. przymusowa służba poddanych i ich dzieci we dworze, 5. przypisanie do ziemi, 6. solidarność lokalnej wspólnoty chłopskiej, 7. uwarunkowana wspólnotą losu, 8. sprzedaż chłopów, 9. sprzężaj, 10. stosowanie kary za zbiegostwo, 11. swoboda rozporządzania majątkiem chłopskim przez pana, 12. zakaz zawierania małżeństw bez zgody pana, 13. alkoholizm wśród chłopów, 14. edukacja ludowa po rosyjsku/niemiecku, 15. możliwość sprzedawania i dokupywania gruntów, 16. serwituty, 17. służba wojskowa, 18. wymóg okazywania szacunku miejscowemu dziedzicowi, 19. obowiązek dziedziców budowy i naprawy budynków wiejskich
311
Ćwiczenie 5

Chłopska dola. Przeanalizuj fragment wspomnień i wskaż fragmenty potwierdzające występowanie pańszczyzny, nierówności majątkowe na wsi, zbiegostwo, stosowanie kar cielesnych. Podobnie potraktuj słowa utworu muzycznego.

Na podstawie uzyskanych informacji, a także informacji z ćwiczenia 4 scharakteryzuj bolączki stanu chłopskiego w XIX w. Czy uwłaszczenie pozwoliło w pełni im zaradzić?

Źródło A

1
Jan Szczepanik Czasy pańszczyźniane

Miałem 17 lat, kiedy zmarł mój ojciec w wieku 74 lat. Dobrze jeszcze pamiętam to, co mi opowiadał. Pan posiadał 3 tysiące morgów ziemi, 2 tysiące morgów lasu i tysiąc morgów łąk torfowych. W Brzeziu było sześciu kmieci, mających od 30–50 morgów ziemi do własnego odrabiania. Zagrodników mających po 15 morgów było siedmiu, reszta to byli chałupnicy. Odrabiali po 4 dni pańszczyzny w tygodniu, a jak pan rozkazał, to i więcej. […] Za niedostarczenie na czas zaprzęgu czterokonnego chłop brał w lamusie 25 kijów. Bito za spóźnienie się do żniwa, a czas pracy w żniwa trwał od przedwschodu słońca do zachodu. Pewnego razu ojciec mój zaspał sobie. Biegł co sił, by stanąć w gromadzie, która szła na pańskie. A tu jedzie ekonom. Zobaczył, że ktoś się spóźnił. Zdało mu się z daleka, że to dziewka. Tak, że zamiast ojca zwalił bukiem z konia dziewkę, która upadła nieprzytomna na ziemię, ojciec zaś wyszedł cało, bo go nie zdradzono. Ludzie często uciekali z domów. Żyją i tacy, co ich dziadkowie ze strachu wskakiwali do studni. Były i takie historie: w zimie przy 30 stopniach mrozu przychodzi karbowy z polowym i za karę wyjmują okna z domu. Dzieci płaczą, trzeba je brać do stajni, do bydła. Tak przesiedziały, póki gospodarz nie został ukarany kijami przez ekonoma. A potem trzeba jeszcze było paść do nóg i podziękować za karę.

wspomnienie Źródło: Jan Szczepanik, Czasy pańszczyźniane, [w:] Ludwik Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku oraz wybrane eseje, Łódź 2002, s. 96.

Źródło B

1
Lament chłopski

Słyszycie, jakie teraz ciężkie lata,
które gnębią ludzi tego świata.
Gorzej nie jest człeku żadnemu
jako na wsi chłopkowi biednemu.
Bieda wielga jest pomiędzy ludem,
wielu ona często trzepi głodem.
Jeno chleba i soli dość mają,
twarogiem i maślanką się krzepią.
Jagły w mleku – te są bardzo rzadko,
dnia każdego są gajdoki* tylko,
knedle zasię, kluski, mięso, jaja
od wielkiego święta jeno mają.
Czeladź mruczy, kiedy więcej pracy,
cierpliwości kto przy tym nie straci.
A zapłatę musisz im całą dać,
choćbyś miał dniem i nocą orać.
Jak masz syna, co nie jest za mały,
przy tym zdrowy jest na ciele całym,
siłą ci go zabiorą w rekruty,
choćbyś chował go we wszystkie kąty.
A od panów byś darmo tego czekał,
aby rządca chłopu pofolgował.
Musi on czynsz i daniny złożyć,
choćby miał i w niebie się zadłużyć.
Nie wszystko da, co odeń żądają –
z biedakiem srodze ci poczynają.
Chłostą, kłodą i egzekucyją,
tym wszystkim ci dookoła grożą.
Musimy ten krzyż nasz dalej nosić,
a z ufnością Pana Boga prosić,
aby dał nam po tym krzyżu naszym
wszystkiego dość tam, w raju niebieskim.

Lament Źródło: Lament chłopski, [w:] GORE – Pieśni buntu i niedoli XVI–XX w., utwór muzyczny zespołu R.U.T.A.

* gajdoki – ziemniaki

Źródło C

RAv2HsIGx1LhM
Aleksander Gierymski, Trumna chłopska, 1894 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
REiO8Wmz72IPB
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
211
Ćwiczenie 6

Poszukaj informacji na temat pomnika przedstawionego na ilustracji. Następnie uzupełnij zamieszczoną niżej notatkę i odpowiedz na pytania.

Poszukaj informacji na temat pomnika cara w Częstochowie. Jak nazywał się ten car? Następnie uzupełnij zamieszczoną niżej notatkę i odpowiedz na pytania.

Re9bRvxBolJTp
Pomnik cara w Częstochowie, wzniesiony w 1899r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RDiOCttAP9QQ4
27 kwietnia 1889 r., w przeddzień urodzin (Tu wybierz) 1. Aleksandra I, 2. dla szlachty, 3. dla chłopów, 4. Mikołaja I, 5. dobrowolnych, 6. przymusowych, 7. Aleksandra II, na błoniach jasnogórskich w Częstochowie stanął wielki pomnik cara, sfinansowany z (Tu wybierz) 1. Aleksandra I, 2. dla szlachty, 3. dla chłopów, 4. Mikołaja I, 5. dobrowolnych, 6. przymusowych, 7. Aleksandra II składek chłopów. Postać władcy o wysokości 3,5 metra została ukazana w płaszczu generalskim i w mundurze. Na czterech ścianach pomnika napisano inskrypcje w językach polskim i rosyjskim, informujące o zasługach cara (Tu wybierz) 1. Aleksandra I, 2. dla szlachty, 3. dla chłopów, 4. Mikołaja I, 5. dobrowolnych, 6. przymusowych, 7. Aleksandra II. Dopiero 28 lat później, w czasie I wojny światowej, 20 kwietnia 1917 r., do Rady Miasta Częstochowy zgłoszony został wniosek o natychmiastowe usunięcie pomnika, co wkrótce nastąpiło.
R9IwcdIWdbxJM
Jakie wydarzenie upamiętniał ten zabytek? Jakie mogły być tego konsekwencje? Postaraj się wykorzystać następujące pojęcia: mit dobrego cesarza, polska świadomość narodowa, rusyfikacja, postawa chłopów wobec szlachty. (Uzupełnij).
311
Ćwiczenie 7

Przeanalizuj mapę i tabele. Następnie uzupełnij dziennik.

  1. Zbiory zbóż w trzech zaborach

Lata

Prowincje pruskie

Królestwo Polskie

Galicja

1878/82

387

413

244

1909/13

717

372

316

  1. Zbiory ziemniaków w trzech zaborach

Lata

Prowincje pruskie

Królestwo Polskie

Galicja

1878/82

646

514

460

1909/13

1347

816

700

  1. Rolnictwo w trzech zaborach w 1900 r.

Wskaźnik

Prowincje pruskie

Królestwo Polskie

Galicja

Nawozy – kg na ha

360

45

40

Zbiory z ha

(rok 1850 = 100)

350

270

160

Produkcja zboża w kg na mieszkańca

586

223

111

Indeks dolny Źródło: J. Łukasiewicz, Drogi rozwoju rolnictwa, w: Polska XIX wieku. Państwo‑społeczeństwo‑kultura, pod red. S. Kieniewicza, Warszawa 1982, s. 44. Indeks dolny koniec

RKth4IB6VJBtL
Ziemie polskie w II połowie XIX w. Gospodarka i przemysł.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, epodreczniki.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.
RpnrXGn6IdZaq1
Który z zaborów okazał się największym beneficjentem reform uwłaszczeniowych? (Uzupełnij) Jakie inne, nieujęte na wykresach czynniki miały wpływ na przewagę w tej kwestii wskazanego przez ciebie zaboru? (Uzupełnij) Wyjaśnij różnice w zbiorach między Królestwem Polskim a Galicją. Wykorzystaj informacje uzyskane z książek i internetu. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 7
RBOeKr4KgiudY
(Uzupełnij).
311
Ćwiczenie 8

Wspólnota wiejska w epoce przed uwłaszczeniem żyła w izolacji społecznej i światopoglądowej. Jak wynika z badań antropologicznych, najważniejszym kryterium obcości dla polskich chłopów były: „obcojęzyczność” (A), „nietutejszość” (czynnik terytorialny; B), reprezentowanie innego stanu niż chłopski (zawodu innego niż rolniczy; C) oraz – na końcu – inna wiara (religia; D).

Wśród podanych niżej postaci wybierz i przeciągnij na odpowiednie miejsce „swoich” i „obcych” dla polskiego chłopa w XIX w. Pierwsze miejsce na podium należy do „najbardziej swoich” (od 0,5 do 1,5 jednostek obcości), a trzecie miejsce do stosunkowo „najbardziej obcych” (4–5 jednostek obcości). Pozostali uplasują się na drugim miejscu (2–3,5 jednostek obcości). Wykorzystaj informacje zawarte w poniższej tabeli.

Postacie

Układ kryteriów

Suma „jednostek obcości”

chłop litewski ze wsi mieszanej

A

0,5

dziedzic miejscowy

C

2

dziedzic z innej wsi

B, C

4

ksiądz miejscowy

C

2

ksiądz z innej parafii

B, C

4

rolnik miejscowy, należący do sekty

D

0,5

młynarz miejscowy

C

2

nietutejszy chłop ruski lub niemiecki

A, B, D

4

osadnik niemiecki, luteranin

A, D

1,5

osiadły Cygan, kowal lub muzykant

A, C, D

3,5

polski chłop z sąsiedniej wsi

B

3,5

rosyjski żołnierz

A, B, C, D

5

Tatar (muzułmanin) ze wsi mieszanych

A, D

1,5

wędrowny handlarz lub kowal cygański

A, B, C, D

5

wędrowny kupiec żydowski

A, B, C, D

5

Żyd, karczmarz miejscowy

A, C, D

3,5

RVwN1Elp6HKb0
Propozycje chłop litewski ze wsi mieszanej, dziedzic miejscowy, ksiądz miejscowy, młynarz miejscowy, Tatar (muzułmanin) ze wsi mieszanych, polski chłop z sąsiedniej wsi, miejscowy osadnik niemiecki, Żyd karczmarz miejscowy, osiadły Cygan-kowal lub muzykant, nietutejszy chłop ruski lub niemiecki, wędrowny kupiec żydowski, rosyjski żołnierz, wędrowny handlarz lub kowal cygański, ksiądz z innej parafii, dziedzic z innej wsi
Ilustracja na podstawie: Józef Szermentowski, Krajobraz wiejski
Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie, domena publiczna.
RutTxHKYY3mzD
Jak sądzisz, dzięki czemu chłopi zaczęli wychodzić z izolacji? Czy powyższe poglądy na temat swojskości/obcości miały charakter trwały? Uzasadnij swoja odpowiedź. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 8
R1R2YAJE6WMxt
(Uzupełnij).