Niezależnie od tego, w jakiej przestrzeni problem funkcjonowania został ujawniony, działanie na rzecz zdrowienia i wspierania prawidłowego rozwoju wymaga współpracy międzysektorowej (w zależności od potrzeb) – szkoła, poradnia psychologiczno‑pedagogiczna, I lub/i II poziom referencyjny, lekarz psychiatra, terapeuta uzależnień, kurator, pracownik socjalny, asystent rodziny itp.

Działanie wykonywane przez nauczyciela specjalistę obejmujące diagnozę funkcjonowania ucznia w środowisku szkolnym.

Działanie polega na zebraniu informacji na temat trudności w funkcjonowaniu społecznym zarówno od ucznia, jego rówieśników, jak i nauczycieli.

Informacje od ucznia uzyskujemy podczas rozmowy o niepokojących zachowaniach (np. sytuacjach konfliktowych, zachowaniach ryzykownych), przeżywanych trudnościach i ich przyczynach, a także dzięki obserwacji zachowania na lekcjach i w trakcie przerw.

Ważne jest również zebranie informacji od nauczycieli na temat mocnych i słabych stron ucznia w zakresie przyswajania wiedzy i umiejętności, trudnych sytuacji przeżywanych w relacji z uczniem oraz stosowanych dotychczas metod pracy.

Warto również uzyskać informację na temat funkcjonowania ucznia w relacjach rówieśniczych. Obserwacja podczas lekcji oraz przerw, rozmowa z kolegami i koleżankami ucznia, wobec którego podejmujemy interwencję, powinna obejmować opis trudności w relacjach oraz występowanie zachowań naruszających normy funkcjonowania społecznego.

Narzędziem przydatnym do diagnozy objawów są arkusze dotyczące zaburzeń zachowania oraz nadpobudliwości psychoruchowej w Skali Objawowej Zaburzeń Okresu Adolescencji SOZOA.

Skale bazują na wytycznych diagnostycznych klasyfikacji DSM‑IV oraz ICD‑10.

Stosowanie Skali opiera się na wnikliwej obserwacji funkcjonowania ucznia oraz wywiadzie i rozmowie z uczniem, rodzicem oraz nauczycielem. Skale wyposażone są w przewodnik diagnostyczny i może je wykonywać psycholog oraz pedagog we współpracy z psychologiem.

Inne narzędzia przydatne do wstępnej diagnozy zaburzeń w funkcjonowaniu społecznym, które mogą być używane przez psychologa i pedagoga szkolnego, to:

• Skala Nieprzystosowania Społecznego (SNS) Lesław Pytka

• Arkusz Obserwacyjny Th.M. Achenbacha (Youth Self‑Report – YSR)

• Skala Oceny TSCS Williama H. Fittsa

• Skala samooceny (SES) Morissa Rosenberga

Jeśli w wyniku analizy uzyskanych informacji, nauczyciel stwierdzi, że są spełnione kryteria identyfikacji problemu, należy poszerzyć działania diagnostyczne. Wymaga to nawiązania kontaktu z I poziomem referencyjnym – za zgodą rodziców/opiekunów i ucznia.

Etap diagnozy psychologicznej obejmuje maksymalnie 5 spotkań. Rozpoczyna się od spotkania z rodzicami, podczas którego psycholog diagnosta zbiera szczegółowy wywiad na temat przebiegu wczesnego rozwoju dziecka, przeżywanych trudności, ważnych wydarzeń w jego życiu, a także kontekstu rodzinnego. Rodzice wykonują również badanie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy – „Arkusz dla rodzica”.

Kolejnym krokiem jest wizyta terapeuty środowiskowego dzieci i młodzieży i/lub psychologa diagnosty w domu rodzinnym. Ma ona na celu zebranie informacji na temat funkcjonowania dziecka w jego naturalnym środowisku.

Terapeuta środowiskowy dzieci i młodzieży i/lub psycholog odwiedzają również szkołę w celu uzyskania informacji na temat funkcjonowania ucznia, które zebrał nauczyciel specjalista. Nauczyciel wykonuje badanie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy – „Arkusz dla nauczyciela”.

Na kolejnym spotkaniu psycholog diagnosta spotyka się z dzieckiem i dokonuje oceny zasobów i trudności dziecka, stawia hipotezy i je weryfikuje przy użyciu standaryzowanych metod diagnostycznych (w tym badanie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy – „Arkusz do samoopisu”).

Wykonanie badania w warstwie OBJAWÓW dobrostanu i problemów w modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy pozwala uzyskać profil opisujący natężenie poniższych zmiennych:

W procesie identyfikowania zaburzeń funkcjonowania społecznego można zaobserwować podwyższone wyniki w podskalach dotyczących problemów internalizacyjnych i eksternalizacyjnych.

Etap diagnostyczny (Krok 1 i 2) powinien trwać maksymalnie 6 tygodni i zakończyć się:

• spotkaniem zespołu leczącego - konsylium specjalistów polegające na omówieniu diagnozy i opracowaniu adekwatnych form wsparcia;

• wyznaczeniem Case Managera, czyli opiekuna procesu zdrowienia;

• sporządzeniem Indywidualnego Planu Zdrowienia uwzględniającego wszystkie obszary funkcjonowania dziecka/nastolatka;

• omówieniem zalecanych oddziaływań z dzieckiem/nastolatkiem i jego rodzicami.

Sesja koordynacji to spotkanie zespołu specjalistów działającego na rzecz dziecka i rodziny, którego celem jest:

• omówienie sytuacji ucznia;

• omówienie ustaleń Indywidualnego Planu Zdrowienia;

• zaplanowanie, rozdzielenie i skoordynowanie oddziaływań.

Zaproszenie do zespołu specjalistów powinno być poprzedzone uzyskaniem zgody rodziców na kontakt z osobami zaangażowanymi w proces zdrowienia. W zależności od sytuacji do współpracy mogą być zaproszone osoby z różnych sektorów:

• oświaty – nauczyciel specjalista, nauczyciel, wychowawca, dyrektor, specjaliści Poradni Psychologiczno‑Pedagogicznej,

• zdrowia – psycholog, psychoterapeuta, terapeuta środowiskowy dzieci i młodzieży, lekarz psychiatra, terapeuta uzależnień itp.,

• pomocy społecznej – pracownik socjalny, asystent rodziny, koordynator pieczy zastępczej,

• przedstawiciele zespołu kuratorskiej służby sądowej.

Sesja koordynacji powinna odbyć się w ciągu 14 dni od podpisania przez rodziców Indywidualnego Planu Zdrowienia.

Otwarty dialog to innowacyjne podejście do osób doświadczających kryzysu psychicznego, ich rodzin i sieci społecznych oraz system opieki, opracowany przez Jaakko Seikkulę, Markku Sutelę i ich multidyscyplinarny zespół w szpitalu Keropudas w Tornio. Odwołuje się on do wielu modeli teoretycznych, w tym systemowej terapii rodzin, teorii dialogu i konstrukcjonizmu społecznego. Skierowany jest do osób doświadczających kryzysu psychicznego oraz ich sieci wsparcia społecznego.

W publikacji „Dialogi sieci społecznych” autorzy J. Seikkula i T. Arnikil opisują dialogi antycypujące jako metodę pracy, której celem jest zmniejszenie niepokoju. Jest to taki sposób prowadzenia spotkań sieci, który wzmacnia uczestników i pomaga im skoordynować działania. Zachowania dziecka naruszające reguły i normy społeczne budzą intensywne emocje zarówno u nauczycieli, jak i rodziców. Często dochodzi do zaognionych konfliktów, wzajemnych oskarżeń, podważania kompetencji czy przerzucania się odpowiedzialnością. Proponowana metoda jest szczególnie użyteczna, gdy w sprawę zaangażowanie jest kilka stron, nie jest jasne, kto ma jakie zadania, a w uczestnikach rośnie frustracja i poczucie niezadowolenia z działań innych osób, rośnie niepokój i trzeba łączyć siły, by go zmniejszyć, ale z jakiegoś powodu brakuje koordynacji i współpracy. Generalnie stosuje się ją w sytuacji przewlekłego impasu w działaniach pomocowych.

Inicjatorem spotkania sieci zazwyczaj jest osoba, która się niepokoi o dobrostan dziecka/nastolatka. Może to być rodzic, nauczyciel, wychowawca, psycholog lub pedagog szkolny, jak również psycholog diagnosta czy psychoterapeuta lub kurator. Inicjator spotkania zaprasza rodziców/opiekunów i dzieli się swoim niepokojem związanym z sytuacją dziecka oraz obawą o to, czy prowadzone przez niego działania pomocowe są adekwatne i wystarczające:

„Niepokoję się, czy to jak próbuję pomagać, rzeczywiście służy waszemu dziecku. Chcę lepiej poznać kontekst swojej pracy. Czy moglibyśmy zaprosić na spotkanie osoby związane zawodowo z tą sprawą, waszą rodzinę i może jeszcze kogoś, kto według was, jest dostatecznie bliski, aby udzielić wam wsparcia? Moglibyśmy razem zaplanować, jak zadbać o dobro waszego dziecka. Mniej bym się niepokoił”.

Inicjator rozważa z rodzicami, którzy specjaliści różnych instytucji mają związek ze sprawą i których należy zaprosić do dialogu. Zaproszone zostają tylko osoby zaakceptowane przez rodziców. Inicjator zbiera i przekazuje zaproszenia na spotkanie specjalistom, a opiekunowie zapraszają osoby z sieci osobistej.

Prowadzącymi są dwie osoby, które nie są zaangażowane w sprawę – to pozwoli ułatwić dialog. Powinni oni zachować neutralność i bezstronność, dlatego im mniej informacji mają przed spotkaniem na temat omawianej sytuacji czy rodziny, tym lepiej. Powinni oni również powstrzymywać się od dawania rad oraz wygłaszania opinii. Ich rolą jest:

• zadbanie o to, by wszyscy obecni zostali wysłuchani, mieli czas na podzielenie się swoimi myślami, organizowanie dialogu w rundy mówienia i słuchania;

• skoordynowanie procesu planowania wspólnych działań – prowadzący dbają o to, żeby pojawiły się, zostały zapisane i omówione wnioski praktyczne;

• ułatwianie procesu „myślenia na głos” poprzez zadawanie otwartych pytań, na które nie ma dobrych ani złych odpowiedzi w formacie „przypominania przyszłości”, czyli uruchamiania myślenia o pozytywnej przyszłości jako możliwej, co działa wzmacniająco i uspokajająco na uczestników spotkania.

PROCEDURA SPOTKANIA

1. Przygotowanie spotkania:

   • Prowadzący pracują w parach. Jedna osoba prowadzi wywiad, druga sporządza notatki na flipcharcie.

   • Uczestnicy siedzą wokół dwóch ustawionych blisko siebie stołów – rodzina, znajomi wokół jednego, specjaliści wokół drugiego. Ważne, aby wszyscy się wzajemnie widzieli i słyszeli.

   • Rozmowa zaczyna się od grupy rodzinnej. Ważne jest ustalenie kolejności osób, które się wypowiadają.

2. Prowadzący zadają pierwsze pytanie wprowadzające perspektywę przyszłości:

„Minął rok i sytuacja w waszej rodzinie jest dość dobra. Jak to wygląda z pani/pana punktu widzenia? Z czego cieszy się pani/pan najbardziej?”

Wybieganie w przyszłość służy poznaniu źródeł wsparcia oraz działań, które pomogły złagodzić sytuację. Wyobrażanie sobie „dobrej” przyszłości powoduje neutralizowanie niepokoju i doświadczanie poczucia ulgi.

• Każdego uczestnika prosi się o wypowiedź z własnego punktu widzenia, co pozwala określić, że każdy punkt widzenia jest ważny. Co jakiś czas prowadzący zwraca się do poszczególnych osób słowami: „Czy dobrze usłyszałam/usłyszałem, że…?” oraz cytuje wypowiedź uczestnika. Po pierwsze pomaga to pomyśleć osobie wypowiadającej się o własnych myślach (wzmacnia funkcję mentalizacji), po drugie nadaje ważności myślom wypowiedzianym przez uczestnika, wspomaga proces „myślenia na głos”.

• Uczestnicy nie zwracają się do siebie nawzajem. Rozmawiają bezpośrednio z prowadzącym, jakby na tle pozostałych uczestników spotkania. Ułatwia to ujawnienie myśli, pragnień, obaw, które do tej pory ze względu na zaburzoną komunikację nie miały szansy zostać wypowiedziane.

• Podczas, gdy 1 prowadzący prowadzi dialog, 2 zapisuje faktyczne użyte zwroty i wyrażenia, co jakiś czas pytając, czy to co zapisał, dostatecznie dobrze oddaje myśli mówiącego.

• Podczas prowadzonego dialogu nie komentuje się wypowiedzi, wszyscy mogą w spokoju wypowiedzieć się, w momencie, kiedy przyjdzie ich kolej i wysłuchać wszystkich subiektywnych wyobrażeń przyszłości. Nie chodzi jednak o stworzenie wspólnej i jednolitej wizji.

3. Drugie pytanie dotyczy osobistych działań doświadczanego wsparcia:

„Dzięki czemu był możliwy taki obrót sprawy? Co zrobiłaś/zrobiłeś oraz kto i jak cię w tym wsparł?”

• Prowadzący dbają o to, żeby koncentrować uwagę na osobistych, podmiotowych działaniach. Jeśli sformułowania sią zbyt ogólne, to zadaje pytanie uszczegółowiające np. „Co ty sama/sam zrobiłaś/zrobiłeś, żeby…?”

• Gdy uczestnicy rozważają na głos własne działania, przypomina to nieco składanie obietnicy. Na koniec spotkania prowadzący upewnią się, czy opisane działania rzeczywiście pozwolą obniżyć ich niepokój i czy mają zamiar je zrealizować.

• Zwrot „co ty sama/sam zrobiłaś/zrobiłeś” wskazuje na aktywność danej osoby, a „kto cię wsparł” na aktywność innych. W wypowiedziach pośrednio mogą być zawarte wskazówki dotyczące potrzeb i oczekiwań skierowanych do innych uczestników sieci osobistej. Uczestnicy słysząc dialog danej osoby z prowadzącym, mogą odwoływać się do tych wypowiedzi konstruując własne – czasami pokazujące inny punkt widzenia.

4. Trzecie pytanie ukazuje obecną mapę niepokojów:

„Przypomnijcie sobie, czym niepokoiliście się rok temu i co zmniejszyło ten niepokój”.

• Wyrażenie „rok temu” wskazuje dokładnie ten moment, w którym odbywa się spotkanie. Na aktualne emocje można spojrzeć zatem z perspektywy czasu, w którym straciły już na sile. Zwiększa to swobodę wypowiedzi i wyrażania niepokoju, bez obawy, czy się kogoś nie urazi.

• Pytanie o niepokój i o to, dzięki czemu zmalał, jest niejako sporządzeniem mapy minimalnych wymagań: co przynajmniej musi się wydarzyć oraz co przynajmniej trzeba zrobić. Pytania pomocnicze „Co szczególnie przyniosło ci ulgę?” oraz „Co zrobiłaś/zrobiłeś, żeby zmniejszyć swój niepokój?”. Dzięki temu można sporządzić plan działania możliwy do zrealizowania z subiektywnego punktu widzenia.

5. Pytania do specjalistów:

• Prowadzący mogę się teraz zamienić rolami – rozmowę poprowadzi ten, który do tej pory sporządzał notatki.

„Minął rok. Jak pani/pan słyszał/słyszał, rodzina (dziecko) ma się całkiem dobrze. Jak się pani/pan przyczyniła/przyczynił do tego pozytywnego rozwoju sytuacji i kto pani/panu w tym pomógł?”

Pytanie dotyczące pracy specjalisty pozwala nie tylko powiedzieć o swoich działaniach, ale również wskazać obszary i osoby w których potrzebuje współpracy.

• „Czym się pani/pan niepokoił rok temu i co zmniejszyło ten niepokój”

Specjalista może wyrazić swoje obecne niepokoje z perspektywy przyszłości bez obawy, że urazi rodzinę, co byłoby prawdopodobne, gdyby rozmowa koncentrowała się na problemach, a nie na pozytywnej wizji przyszłości.

6. Zarys planu i wsparcie koordynacji:

   • Prowadzący dbają o to, by uczestnicy powrócili z wyobrażanej przyszłości i przy pomocy sporządzonych notatek skonstruowali plan współpracy. Najważniejsze jest ustalenie i zapisanie, kto co teraz zrobi i z kim. Na ostatnim etapie dialogu prowadzący upewniają się, czy w stworzonym planie wsparcia nie pominięto dziecka/nastolatka, jego rodziny ani inicjatora, którego niepokój był powodem zwołania spotkania.

   • Na zakończenie prowadzący przekazują prowadzenie sesji inicjatorowi, który uzgadnia z uczestnikami termin spotkania kontrolnego. Ustala z obecnymi, co zrobić z notatkami – zazwyczaj rodzina i trzon sieci otrzymują podsumowanie razem z planem. Inicjator sprawdza również, czy należy podjąć decyzje oraz kto to zrobi.

   • W podsumowaniu dyskusji zamykającej inicjator dziękuje uczestnikom za pomoc, jakiej mu udzielili, żeby zmniejszyć jego niepokój.

Oddziaływania zawarte w Indywidualnym Planie Zdrowienia oraz w planie sporządzonym podczas Sesji Otwartego Dialogu powinny być zaplanowane na czas 3‑6 miesięcy. Na przestrzeni tego czasu (minimum raz w miesiącu) powinny odbywać się sesje koordynacji specjalistów zaangażowanych w proces zdrowienia, służące monitorowaniu i ewaluacji wdrożonych oddziaływań, a także w razie potrzeby ich modyfikacji.

Zazwyczaj specjaliści z sektora zdrowia prowadzą oddziaływania terapeutyczne obejmujące dziecko/nastolatka i jego rodzinę – psychoterapia indywidualna, terapia rodzinna, psychoterapia grupowa, terapia środowiskowa, poradnictwo psychologiczne.

Specjaliści z sektora oświaty zajmują się oddziaływaniami na terenie szkoły polegającymi na wspieraniu ucznia w regulowaniu emocji, niwelowaniu zachowań niepożądanych oraz w adaptacji do grupy rówieśniczej.

Pozostali specjaliści, którzy działają na rzecz zdrowienia dziecka/nastolatka, realizują zadania związane z ich zakresem obowiązków zawodowych np.: pracownik socjalny – monitorowanie sytuacji bytowej, interwencje w sytuacji zaistnienia przemocy lub zaniedbań, kurator – sprawowanie nadzoru zgodnie z postanowieniem sądu, edukacja w zakresie konsekwencji prawnych.

Po zakończeniu oddziaływań odbywa się spotkanie podsumowujące, którego celem jest:

• omówienie z dzieckiem/nastolatkiem, jego rodziną i osobami zaangażowanymi stopnia realizacji postawionych celów – powtórne badanie w Modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy;

• nazwanie osiągnięć (zasobów) uzyskanych w trakcie interwencji;

• określenie obszarów do dalszej pracy, jeśli takie występują;

• opracowanie planu na wypadek nasilenia się objawów;

• zamknięcie interwencji.

Czas trwania:

• Krok 1 i 2 – etap diagnostyczny powinien trwać maksymalnie 6 tygodni.

• Krok 3 – sesja koordynacji powinna odbyć się do 14 dni od podpisania przez dziecko/nastolatka i jego rodziców Indywidualnego Planu Zdrowienia.

• Krok 4 – sesja otwartego dialogu powinna odbyć się w ciągu 14 dni od sesji koordynacji.

• Krok 5 – czas przeznaczony na realizację to 3 do 6 miesięcy w zależności od zaplanowanych w Indywidualnym Planie Zdrowienia form pomocy. Raz w miesiącu powinna odbyć się sesja koordynacji.

• Krok 6 – odbywa się za zakończenie interwencji, maksymalnie 14 dni od zakończenia realizacji działań.

Minimalny czas trwania interwencji to 6 miesięcy, a maksymalny 9 miesięcy. Ważne, aby interwencja odbyła się w jednym roku szkolnym lub przerwa wakacyjna była uwzględniona w Indywidualnym Planie Zdrowienia.

Monitorowanie i ewaluacja skuteczności:

Wykonanie badania w warstwie OBJAWÓW dobrostanu i problemów w modelu Objawy‑Kompetencje‑Cechy na początku i na końcu interwencji daje nam możliwość uzyskania informacji (wskaźnik ilościowy) na temat zmian w zakresie natężenia objawów, a co za tym idzie – z badanie skuteczności podjętej interwencji.

Ryzyko/zagrożenia w realizacji:

1. Brak zaangażowania w interwencyjne, międzysektorowe działania na rzecz zdrowienia psychicznego dziecka/nastolatka i jego rodziny może powodować:

   • Zaniedbanie i pogorszenie stanu zdrowia psychicznego dziecka/nastolatka oraz rozwój poważnych zaburzeń psychicznych, takich jak depresja, lęki, zaburzenia odżywiania itp.

   • Trudności w funkcjonowaniu społecznym i edukacyjnym – problemy emocjonalne i psychiczne mogą utrudniać nawiązywanie bliskich relacji z rówieśnikami, koncentrację i osiąganie sukcesów w szkole.

   • Negatywne konsekwencje dla rodziny – brak wsparcia dla rodziny może prowadzić do chronicznego stresu i obciążenia emocjonalnego, zarówno dla rodziców, jak i dla rodzeństwa. Mogą pojawić się trudności w komunikacji i funkcjonowaniu rodzinnym, a brak odpowiednich narzędzi do radzenia sobie z problemami zdrowia psychicznego może prowadzić do wzrostu napięcia domowego.

   • Zwiększone koszty systemowe – nieleczony lub niewłaściwie leczony problem zdrowia psychicznego u dziecka/nastolatka może prowadzić do większych kosztów systemowych w przyszłości. Może to obejmować potrzebę długofalowej opieki medycznej, hospitalizacji, terapii i innych interwencji, których można było uniknąć lub zredukować w przypadku wcześniejszej i skutecznej interwencji.

2. Brak wystarczającej ilości specjalistów zarówno w sektorze zdrowia, jak i w sektorze oświaty czy pomocy społecznej, co może powodować zbyt duże obciążenie specjalistów, a co za tym idzie brak możliwości podjęcia nowych zadań związanych ze współpracą międzysektorową na rzecz dziecka/nastolatka i jego rodziny lub znaczne wydłużenie czasu podejmowania interwencji, co może prowadzić do znacznego zmniejszenia jej skuteczności.