Strategia działania
Procedura została opracowana w 2 wariantach z uwagi na sytuacje, która zwiastuje obecność problemu samouszkodzeń u ucznia. Wariant A dotyczy obecności aktu samouszkodzenia u ucznia w czasie jego obecności w szkole. Wariant B dotyczy obecności przewlekłego problemu związanego z samouszkodzeniami występującymi u ucznia.
Aby możliwe było wprowadzenie procedury w warunkach szkolnych, należy zacząć od szkoleń grona pedagogicznego w obszarze:
pogłębienia wiedzy o samouszkodzeniach;
czynników ryzyka samouszkodzeń;
funkcji zachowań autodestrukcyjnych;
behawioralnych i emocjonalnych sygnałów ostrzegawczych;
komunikacji z nastolatkiem i konstruktywnych sposobów reagowania wobec pojawienia się sygnałów o obecności kryzysu;
podstaw interwencji – procedury wprowadzonej na terenie szkoły w zakresie obecności wariantów oraz ich poszczególnych kroków, a także poszerzenia wiedzy o funkcjach poszczególnych członków zespołu.
Z uwagi na systematyczność kontaktu z uczniami i możliwość obserwowania zmian zachowania oraz pojawianie się nowych objawów, członkowie grona pedagogicznego są osobami identyfikującymi w pierwszej linii – poza rówieśnikami ucznia – występujący problem. Wobec tego każda osoba będąca członkiem rady pedagogicznej musi być wyszkolona i wyedukowana w zakresie wymienionych powyżej obszarów.
Następnie dyrektor placówki oświatowej powołuje zespół interwencyjny składający się z dyrektora, wicedyrektora, wychowawców klas, psychologa szkolnego oraz pedagoga lub innego specjalisty pracującego w szkole wyznaczonego przez dyrektora placówki. Informuje i omawia zakres obowiązków poszczególnych osób w zespole.
Osoby te jako zespół odpowiedzialne są za:
przyjmowanie zgłoszeń od uczniów lub członków grona pedagogicznego oraz podejmowanie działań interwencyjnych według procedur;
wypełnianie obowiązków, jakie wobec nich określa procedura;
konsultacje wewnątrzzespołowe, analizowanie informacji z obserwacji;
podejmowanie decyzji o konieczności poinformowania dodatkowych organów jeśli zachodzi taka konieczność np. sąd rodzinny.
Osobą koordynującą zespół interwencyjny jest dyrektor lub wicedyrektor.
będący jednocześnie członkiem zespołu interwencyjnego powołuje zespół interwencyjny przed rozpoczęciem roku szkolnego, jest informowany o występujących u uczniów trudnościach w zakresie zdrowia psychicznego oraz każdorazowym zawiadamianiu służb ratowniczych. Może również uzyskiwać informacje o postępach interwencji, a także uczestniczyć w spotkaniach z rodzicami oraz podejmować interwencje opierające się na wstępnej rozmowie z uczniem i rodzicem.
Dyrekcja odpowiedzialna jest również za:
koordynację i nadzór nad zespołem interwencyjnym;
zapewnienie merytorycznego oraz interwencyjnego szkolenia związanego z procedurą;
przekazywanie obowiązków innym członkom zespołu na czas absencji;
nawiązanie współpracy w sprawie ucznia między Ośrodkami (I i II stopnia referencyjności) i szkołą;
ewaluację przeprowadzanych interwencji według „Checklisty”;
zawiadamianie prokuratury, sądu rodzinnego lub innych organów w sytuacjach, które tego wymagają.
w zespole interwencyjnym odpowiedzialni są za postępowanie według kroków procedury, obserwacje dziecka, przeprowadzenie wstępnej rozmowy z dzieckiem, przeprowadzanie rozmowy interwencyjnej z uczniem oraz rodzicami dotyczącej sytuacji rodzinnej i zaistniałych u dziecka trudności, a także za dalsze monitorowanie funkcjonowania dziecka w szkole oraz przekazywanie informacji o spostrzeżeniach członkom zespołu. Wychowawca klasy może przeprowadzić wstępną ocenę kondycji psychicznej dziecka, uczestniczyć w spotkaniach dziecka i rodziców z pedagogiem/psychologiem szkolnym. Może przeprowadzić także zajęcia w klasie według scenariusza.
szkolny w zespole interwencyjnym odpowiedzialny jest za postępowanie według kroków procedury, psycholog przeprowadza diagnozę i ocenę stanu psychicznego ucznia. Specjaliści prowadzą dla uczniów warsztaty w klasach oraz wspierają uczniów w na terenie szkoły. Psycholog/pedagog odpowiedzialny jest za wsparcie dziecka w powrocie do szkoły po hospitalizacji, wspieranie dziecka na jej terenie, spisanie z dzieckiem i rodzicami planu bezpieczeństwa, współpracę i kontakt z wychowawcą oraz kontakt międzysektorowy w sprawie dziecka ze specjalistami ośrodków i poradni.
Wariant A: Samouszkodzenie dokonane na terenie szkoły
Interwencję rozpoczyna pracownik szkoły, który jest bezpośrednim lub pośrednim – wezwanym przez innego ucznia – świadkiem zdarzenia.
Nauczyciel stosuje się do zasad pierwszej pomocy i dostosowuje sposób reakcji do charakteru obrażenia. Nie pozostawia ucznia pod opieką innych rówieśników. Jeśli potrzebuje wsparcia, deleguje ucznia z prośbą o ściągnięcie pomocy, woła lub dzwoni po pomoc.
Jeżeli w zaistniałej sytuacji istnieje możliwość zapewnienia opieki medycznej przez pielęgniarkę szkolną, która oceni obrażenia ucznia, powinna zostać wezwana na miejsce zdarzenia. Do czasu uzyskania pomocy uczeń powinien pozostać pod opieka dorosłego, nie zaś rówieśników.
W trakcie rozmowy z uczniem członek zespołu interwencyjnego ma za zadanie dowiedzieć się o okolicznościach zdarzenia: czy było to rzeczywiście działanie podjęte z własnej woli oraz co mogło wpłynąć na podjęcie takiej decyzji.
Gdy na miejsce przybywa członek zespołu interwencyjnego, rozmawia z dzieckiem o zdarzeniu. W trakcie rozmowy próbuje dowiedzieć się od ucznia, czy zdarzenie to wynikało z wewnętrznej motywacji, czy jest to efekt wypadku, wpływu innych osób, czy też pobicia. Osoba ta powinna zareagować w sposób spokojny i opanowany z szacunkiem i zrozumieniem oraz akceptacją uczuć dziecka. Jednocześnie musi być przygotowana na to, co może usłyszeć od ucznia. Członek zespołu informuje ucznia, że z uwagi na zaistniałą sytuację, aby zapewnić mu bezpieczeństwo, konieczne jest przemieszczenie się (jeśli to możliwe) do pokoju psychologa/pedagoga szkolnego lub w inne miejsce, w którym będzie mógł porozmawiać z uczniem. Wyjaśnia, że psycholog będzie chciał zadać mu kilka pytań w związku z tym, co się wydarzyło. Jeśli uczeń tego potrzebuje lub pedagog uzna, że doda to uczniowi otuchy, może zaproponować swoją obecność podczas tego spotkania. Jeżeli zostały wezwane służby ratownictwa medycznego, uczeń może oczekiwać na ich przybycie w gabinecie.
Obecny na terenie szkoły psycholog szkolny lub pedagog, w przypadku nieobecności psychologa, przeprowadza z uczniem rozmowę, w trakcie której posiłkując się „Przykładowym formularzem wywiadu” (mogąc również rozwijać zawarte w nim pozycje), ocenia aktualny stan psychiczny ucznia. Zadaje bezpośrednio zawarte w nim pytania w sprawie obecności zachowań autodestrukcyjnych oraz sprawdza obecność myśli samobójczych, intencji samobójczych i planów samobójczych. W zależności od obecności niepokojących objawów lub ich braku podejmuje decyzję o wyborze dalszych kroków.
W trakcie rozmowy z psychologiem niepokojące mogą okazać się objawy związane z nastrojem lub inne sygnały, mogące świadczyć o słabej kondycji psychicznej dziecka. To, poza obecnością zachowań samobójczych, również może stanowić zaniepokojenie specjalisty i wskazanie do konsultacji psychiatrycznej. W trakcie tej samej rozmowy psycholog powinien rozeznać się, jakie sytuacje mogą mieć wpływ na podejmowanie przez ucznia aktów autodestrukcji z rozeznaniem wpływu czynników zewnętrznych np. rodzinnych lub rówieśniczych. W trakcie rozmowy uczeń może wskazać, że bezpośredni wpływ na podejmowanie działań samouszkadzających ma jego sytuacja rodzinna lub to, co dzieje się w środowisku np. przemoc czy wykluczenie ma. W przypadku otrzymania takich informacji, zespół powinien skonsultować się w celu zabezpieczenia zdrowia i życia dziecka poprzez rozpoczęcie procedury niebieskiej karty, jeśli jest to konieczne, czy też zaplanowanie na późniejszych etapach oddziaływań na klasę lub innych kroków dostosowanych do sytuacji.
W przypadku obecności myśli samobójczych istnieje wskazanie do skonsultowania dziecka z psychiatrą, obecność intencji dokonania samobójstwa oraz szczególnie planów i zamiarów ich zrealizowania to sygnały do niezwłocznej reakcji i postępowania według Kroku 6. W przypadku braku zachowań samobójczych i myśli samobójczych, nawet jeśli obserwuje niepokojące objawy np. wskazujące na objawy depresji u ucznia – postępuje według Kroku 7.
6A1 – informuje dyrektora o zagrożeniu życia i zdrowia dziecka oraz zawiadamia opiekunów prawnych dziecka o zaistniałym zdarzeniu prosząc ich o niezwłoczne przybycie.
Jeśli członek zespołu interwencyjnego w trakcie rozmowy z uczniem przeprowadzonej w oparciu o załącznik „Przykładowy formularz wywiadu”, uzna, że wypowiedzi ucznia świadczą o myślach samobójczych, intencjach lub planach, informuje dyrektora o obecności zagrożenia życia i zdrowia ucznia oraz kontaktuje się z rodzicami, prosząc ich o przybycie do szkoły. W dalszym ciągu zapewnie uczniowi opiekę. Tłumaczy mu również, w jakim celu poinformuje/poinformował jego rodziców. Jeśli towarzyszą mu związane z tym obawy, omawia je z uczniem w trakcie rozmowy i dostarcza uczniowi wsparcia. Informuje również ucznia o tym, co może dalej się wydarzyć – jeśli rodzice zobowiążą się do skonsultowania ucznia w ramach SOR, istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko zostanie przyjęte na oddział psychiatryczny, jeśli rodzice nie podpiszą zobowiązania zostaną wezwane służby ratownictwa medycznego (112) co wiąże się z zapewnieniem konsultacji z lekarzem psychiatrą, a wtedy istnieje prawdopodobieństwo hospitalizacji. Informuje również ucznia, że niezależnie od przebiegu sytuacji, będzie mógł po powrocie do szkoły korzystać z pomocy psychologa/pedagoga szkolnego według ustaleń, które zostaną podjęte w trakcie pierwszego spotkania po powrocie.
6A2 – w trakcie spotkania z rodzicami członek zespołu interwencyjnego spisuje oświadczenie, w którym opiekun dziecka potwierdza, że został poinformowany o zaistniałym zdarzeniu – oświadczenie o obowiązku zapewnienia dziecku konsultacji psychiatrycznej oraz poinformowanie szkoły o jej rezultacie, zapewnieniu opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej w ramach ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej I stopnia referencyjności lub, jeśli dziecko objęte jest opieką, wskazanie przez rodzica kontaktu do ośrodka i podpisanie zgody na kontakt szkoły z ośrodkiem.
W przypadku odmowy ze strony rodzica lub niestawieniu się po dziecko – członek zespołu informuje o tym dyrekcję i zawiadamia służby ratownictwa medycznego.
W trakcie rozmowy psychologa/pedagoga lub innego dostępnego członka zespołu interwencyjnego z opiekunem dziecka uczeń może być obecny, jeśli wyraził na to chęć i zgodę, w innym przypadku należy zapewnić uczniowi opiekę innego pracownika szkoły. Ważne, aby zapewnić uczniowi bezpieczne warunki i możliwość rozmowy, jeśli będzie tego potrzebował. Psycholog/pedagog podpisuje z rodzicem niezbędne dokumenty (załącznik – „Oświadczenie rodzica samouszkodzenia i obecność myśli samobójczych”).
7A1 – członek zespołu interwencyjnego kontaktuje się z opiekunami prawnymi dziecka – informuje o zdarzeniu, prosi opiekunów o niezwłoczne przybycie do szkoły.
7A2 – w trakcie spotkania z opiekunem prawnym, członek zespołu interwencyjnego omawia sytuację związaną z aktem samouszkodzenia ucznia oraz sytuacje mające wpływ na kondycję psychiczną dziecka.
W trakcie spotkania rodzic zostaje poinformowany o tym, co wydarzyło się na terenie szkoły. Psycholog przeprowadza psychoedukację rodzica o powodach samouszkodzeń, uwrażliwia na właściwy język i reakcje w komunikacji z dzieckiem, omawia obawy rodzica, słucha jego potrzeb. Psycholog przeprowadza wstępny wywiad na temat zdarzeń i czynników w życiu ucznia, które mogą mieć wpływ na pojawienia się problemu, np. czy rodzice zauważyli wcześniej obecność tego problemu, jak długo trwa, od czego się zaczęło. Bada wstępnie sytuację rodzinną, rówieśniczą. Jeśli rodzic jest w słabej kondycji psychicznej lub zdarzenia w rodzinie powodują, że jego stan psychiczny również jest wątpliwy – psycholog informuje go o miejscach, do których może się zgłosić , aby uzyskać pomoc.
7A3 – członek zespołu interwencyjnego spisuje z opiekunem dziecka oświadczenie, w którym opiekun potwierdza, że został poinformowany o zaistniałym zdarzeniu oraz zobowiązuje się do niezwłocznego zapewnienia dziecku opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej w ramach ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej I stopnia referencyjności lub, jeśli dziecko objęte jest opieką, wskazanie przez rodzica kontaktu do ośrodka i podpisanie zgody na kontakt szkoły z ośrodkiem.
Psycholog podpisuje z rodzicem niezbędne dokumenty (Załącznik – „Oświadczenie rodzica – samouszkodzenia bez intencji samobójczych”). W trakcie tego samego spotkania w sytuacji, gdy istnieje taka konieczność, psycholog/pedagog może sporządzić z uczniem i rodzicami plan bezpieczeństwa jako plan radzenia sobie w sytuacjach kryzysowych. Psycholog powinien mieć przygotowaną listę rekomendowanych ośrodków/poradni oraz adresów najbliższej szpitalnych oddziałów ratunkowych/izb przyjęć/szpitali.
Rozmowa (ok.15 minut) ze świadkami zdarzenia lub klasą przeprowadzona najszybciej jak to możliwe.
Psycholog i pedagog lub inny członek zespołu interwencyjnego, jeśli wspomniani specjaliści nie są dostępni, przeprowadzają ze świadkami zdarzenia rozmowę, w trakcie której dotykają tematów związanych z wrażeniami i uczuciami dotyczącymi zdarzenia. Psycholog/pedagog zapewnia uczniów, że ich kolega ma już odpowiednią opiekę, a zagrożenie minęło. Wyjaśnia, że takie zdarzenia mogą wywoływać różne trudne emocje. Informuje każdą osobę z osobna, że w przypadku, gdy poczują taką konieczność, będą mogli skonsultować się z psychologiem szkolnym, aby porozmawiać o tym, co ich trapi. Jeśli jeden z uczniów będzie w ciężkim stanie psychicznym, warto zastanowić się nad wezwaniem rodziców, aby mogli go odebrać i otoczyć opieką.
Psycholog lub pedagog raz w tygodniu w ustalonym z wychowawcą czasie przeprowadzają obowiązkowe zajęcia grupowe. Mogą być one rozszerzone do większej liczby spotkań (niż 2‑4), jeśli istnieje taka możliwość oraz potrzeba. Szkoła powinna zadbać na początku roku szkolnego o to, aby każdy z rodziców wyraził zgodę na objęcie uczniów oddziaływaniami profilaktycznymi. W trakcie spotkań psycholodzy przeprowadzają warsztaty w oparciu o program warsztatów będący załącznikiem do procedury.
przeprowadza z dzieckiem rozmowę na temat jego powrotu do szkoły;
ponownie ocenia kondycję psychiczną dziecka.
Spotkanie z dzieckiem jest ponowną sytuacją, w której psycholog powinien zbadać, jaki jest aktualny stan psychiczny dziecka. Jeśli uczeń nadal samookalecza się i miewa myśli samobójcze, a psychiatra ocenił, że nie ma bezpośredniego zagrożenia i dziecko nie musi być hospitalizowane. Wobec tego nie kierujemy dziecka na ponowną konsultację, wyłączając sytuacje, w których dochodzi do nasilenia tych myśli ich częstości lub nastolatek informuje o obecności snucia planów.
w przypadku wcześniejszej obecności zachowań samobójczych – sporządza z uczniem i rodzicami plan bezpieczeństwa obowiązujący na terenie szkoły;
ustala z dzieckiem charakter i zakres wsparcia na terenie szkoły niezależnie od tego, czy uczeń był hospitalizowany.
Rodzic powinien poinformować szkołę o powrocie ze szpitala i, zanim dziecko pojawi się na lekcjach, podpisać z psychologiem i dzieckiem ustalony plan bezpieczeństwa opisany bardziej szczegółowo poniżej. Bardzo ważnym elementem jest zadbanie od początku powrotu do szkoły, o stan psychiczny dziecka niezależnie od tego, czy dziecko oczekuje na wsparcie w poradni psychologicznej czy nie. Jednym z elementów zapewnienia opieki uczniowi jest ustalenie z nim dni regularnych spotkań z psychologiem/pedagogiem szkolnym (raz w tygodniu lub częściej, jeśli jest taka konieczność). Psycholog informuje również ucznia, że w przypadku nasilenia się chęci samouszkodzenia lub doświadczania kryzysu emocjonalnego, uczeń może dodatkowo zgłosić się do psychologa/pedagoga szkolnego. Omawia ewentualne obawy, jakie towarzyszą uczniowi w związku z powrotem do szkoły, jeśli takowe się pojawiają, oraz ocenia w trakcie spotkania, według kwestionariusza, stan psychiczny dziecka. Jeśli uczeń nadal samookalecza się i miewa myśli samobójcze, a psychiatra ocenił, że nie ma bezpośredniego zagrożenia i dziecko nie musi być hospitalizowane, nie kierujemy dziecka na ponowną konsultację psychiatryczną. Wyjątkiem są sytuacje, w których dochodzi do nasilenia tych myśli, ich częstości lub gdy nastolatek informuje o snuciu planów. Podpisujemy z uczniem i rodzicem plan bezpieczeństwa, który jest załącznikiem do procedury. Plan bezpieczeństwa podpisywany jest z uwagi na obecność w niedalekiej przeszłości lub aktualnie myśli samobójczych. W planie powinny zostać określone wszystkie czynniki mogące zwiastować pogarszanie się stanu psychicznego identyfikowane przez ucznia. A także sposoby radzenia sobie, które powinien podjąć na początku samodzielnie, kiedy rozpozna u siebie powyższe sygnały. W trakcie rozmowy o planie specjalista szkolny ustala również, że dziecko będzie mogło w sytuacjach trudnych, jeśli sposoby ustalone powyżej nie okażą się wystarczające, skonsultować się z psychologiem/pedagogiem szkolnym w ramach dodatkowego spotkania lub innym dostępnym członkiem zespołu interwencyjnego, jeśli specjalisty nie będzie na terenie szkoły. W trakcie rozmowy warto podkreślić, że sytuacje te, są okazją do porozmawiania o trudnościach i możliwych sposobach radzenia sobie z nimi.
Sesja koordynacji psychologa szkolnego z terapeutą środowiskowym i/lub innymi specjalistami opiekującymi się dzieckiem w ramach ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży I stopnia referencyjności; rozmowa wokół wyników testu Interface, zaplanowanie zintegrowanych oddziaływań, ustalenie częstotliwości i zakresu kontaktów, nie rzadziej niż 1 raz na 2 tygodnie.
Wraz z zapoczątkowaniem procesu diagnozy w ośrodku pierwszym momentem rozpoczęcia współpracy staje się kontakt z terapeutą środowiskowym, który przybywa do szkoły celem zorientowania się w sytuacji ucznia. Sesja koordynacji może odbyć się również w ramach świadczenia pomocy przez inne poradnie. W trakcie spotkania powinien być obecny przynajmniej 1 członek zespołu interwencyjnego najbardziej zorientowany w sytuacji ucznia. Na spotkaniu specjaliści omawiają wyniki obserwacji, ocenę stanu psychicznego, diagnozy i zalecenia włączenia ustalonych w indywidualnym planie zdrowienia oddziaływań. Omawiają obszary, w zakresie których możliwe jest zainterweniowanie ze strony szkoły – np. wdrożenie dodatkowych warsztatów grupowych, mediacji czy też oddziaływań nakierowanych na przemoc rówieśniczą.
W międzyczasie wychowawca nie traci czujności. W dalszym ciągu obserwuje, czy objawy, które widnieją na Karcie obserwacji są obecne u ucznia, czy ulegają zmianie i w którym kierunku. Pozostaje czujny na ich eskalacje. Jeżeli zauważa dodatkowe objawy lub widzi, że te, które były obecne, pogłębiają się, może zaproponować uczniowi rozmowę. Wychowawca konsultuje się, z zachowaniem dyskrecji i poufności w sprawie ucznia, z innymi nauczycielami przedmiotowymi. Po 3 miesiacach od włączenia oddziaływań wychowawca ponownie obserwuje dziecko i sprawdza obecność objawów według „Checklisty objawów”.
W trakcie spotkań wspierających odbywających się raz w tygodniu psycholog nie prowadzi terapii, lecz omawia z dzieckiem sytuacje trudne, możliwości ich rozwiązań. Pomaga uczniowi wdrażać techniki, strategie redukcji napięcia, może opracowywać z dzieckiem plany rozwiązywania bieżących problemów. Uczeń powinien pojawiać się na spotkaniach w ustalonym czasie. Bardzo ważnym elementem jest nawiązanie z uczniem relacji opartej na zaufaniu, słuchaniu go, wyrażaniu szacunku i zrozumienia dla jego trudności. Psycholog przypomina uczniowi o możliwości korzystania ze spotkań, w sytuacjach kryzysowych, kiedy nie działają ustalenia planu bezpieczeństwa.
Psycholog/pedagog szkolny powinien utrzymywać kontakt z rodzicami w częstotliwości przynajmniej 1 raz na 2 tygodnie, aby monitorować:
czy dziecko uczestniczy regularnie w terapii;
jak rodzic ocenia aktualną sytuację związaną z samopoczuciem dziecka;
czy zauważa dodatkowe objawy, czy następuje ich reedukacja;
czy zmieniła się forma samouszkodzeń;
jak uczeń funkcjonuje i radzi sobie poza szkołą;
jak wygląda aktualna sytuacja rodzinna.
W trakcie rozmów/spotkań psycholog/pedagog powinien omówić z rodzicem, w jaki sposób rozmawiać z dzieckiem i jak reagować na zauważone objawy i samouszkodzenia. Jeśli rodzic tego potrzebuje, psycholog/pedagog powinien podać mu konkretne nazwy placówek, do których może udać się po wsparcie w tym zakresie. lub wsparcie dla siebie, jeśli specjalista zauważa, że stan psychiczny rodzica również wymaga pomocy specjalisty.
Sesja koordynacji po 3 miesiąca od rozpoczęcia wspólnych oddziaływań na dziecko przeprowadzana jest w celu podsumowania dotychczasowych oddziaływań, oceny efektów włączonych interwencji. Wówczas specjaliści mogą zadecydować, czy konieczne jest przedłużenie oddziaływań dla ucznia, czy warto wdrożyć inne formy wsparcia i interwencje, które mogą wynikać z wyników przeprowadzonego testu, obserwacji i wspólnych wniosków.
W przypadku braku współpracy rodziców (braku zapewnienia opieki psychologicznej/psychoterapeutycznej, bezpośredniej rozmowy lub unikaniu spotkań z zespołem interwencyjnym w szkole) zespół interwencyjny podejmuje decyzję o zawiadomieniu sądu rodzinnego ze wskazaniem do wglądu w sytuację rodzinną dziecka lub innych kroków dostosowanych do sytuacji ucznia.
Wariant B: Obecność przewlekłego problemu samouszkodzeń u ucznia
Część kroków procedury jest spójna z krokami Wariantu A. Poniżej zostaną poszerzone o komentarz kroki, które nie pojawiały się w wariancie pierwszym.
Osoba odbierająca zgłoszenie, powinna zachować poufność i nie ujawniać osobom trzecim, od kogo uzyskała taką wiadomość, szczególnie w sytuacji, kiedy zgłoszenie pojawiło się ze strony rówieśnika.
W przypadku, gdy rówieśnik zgłosił obecność problemu u swojego kolegi, warto dopytać, w jaki sposób się o tym dowiedział. Czy był świadkiem takich działań, w jaki sposób jego kolega/koleżanka się samouszkadza, czy widział te sytuacje lub ich skutki. Warto dopytać również, czy wie jak długo uczeń mierzy się z tym problemem. Należy zapewnić ucznia, że psycholog/pedagog kieruje się zasadą poufności i zapewni mu anonimowość oraz zajmie się zgłoszonym problemem, a następnie poinformuje go o tym, że jego rówieśnik otrzymał pomoc. Ważna jest również rozmowa z uczniem na temat tego, że nie powinien przekazywać tej informacji innym, a jeśli będzie potrzebował o tym porozmawiać, może zgłosić się do psychologa/pedagoga szkolnego. Rozmowa wokół uczuć, jakie towarzyszą uczniowi, który ujawnia „sekret” jest bardzo ważna. W trakcie spotkania można omówić z uczniem jak się czuje ujawniając tą sytuacje, znormalizować, że trudno jest utrzymywać takie informacje w tajemnicy wiedząc, że może to być sposób jednoczesnego krzywdzenia siebie. Omówić zgłaszane poczucie dyskomfortu, jeśli takowe występuje i wzmocnić postawę ucznia.
Psycholog/Pedagog szkolny konsultuje z zespołem interwencyjnym pojawianie się zgłoszenia celem umożliwienia rozpoczęcia kolejnych kroków przez określonych członków zespołu. Jest to również moment, w którym członkowie mogą wymienić się informacjami, jakie posiadają na temat ucznia.
Wychowawca dyskretnie przeprowadza obserwację zachowania ucznia według „Checklisty objawów”. Ocena może trwać kilka dni i odbywać się w ramach obserwacji zachowań ucznia na zajęciach, w przerwie między zajęciami. Jeśli wychowawca decyduje się na rozmowę o uczniu z innymi nauczycielami, pytając o obecność niepokojących objawów, nie ujawnia celu tej rozmowy, zachowuje poufność i dyskrecję. Następnie po zebraniu informacji oraz wniosków konsultuje uzyskane dane z psychologiem/pedagogiem. W sposób empatyczny i życzliwy wyraża swoje zaniepokojenie zaobserwowanymi objawami w bezpośredniej rozmowie z uczniem. Wychowawca rozmawia z uczniem na temat jego stanu psychicznego, rozpoznaje wstępnie czynniki wpływające na obecność objawów. Komunikuje uczniowi pełne zrozumienie, a w trosce o niego proponuje rozmowę z psychologiem/pedagogiem szkolnym. Jeśli uczeń tego potrzebuje – oferuje swoją obecność w trakcie tej rozmowy i omawia obawy z nią związane, jeśli takowe u ucznia występują.
W trakcie rozmowy psychologa szkolnego z uczniem początkowo specjalista, na bazie uzyskanych od wychowawcy informacji, próbuje dowiedzieć się więcej o zaobserwowanym u ucznia problemie. Następnie dokonuje oceny stanu psychicznego ucznia według „Przykładowego formularza pytań”. W zależności od zaobserwowanych objawów postępuje zgodnie z dostosowanymi do tego krokami. Specjalista informuje dziecko o dalszych krokach, omawia towarzyszące mu obawy wyraża dla nich zrozumienie, ustala z dzieckiem czy chce być obecne w trakcie spotkania z rodzicem. Jeśli nie – zapewnia mu opiekę na czas spotkania innego członka zespołu z rodzicami ucznia.
5B1 – Informuje dyrektora o zagrożeniu życia i zdrowia dziecka oraz zawiadamia opiekunów prawnych dziecka o zaistniałym zdarzeniu, prosząc ich o niezwłoczne przybycie.
5B2 – W trakcie spotkania z opiekunem prawnym, członek zespołu interwencyjnego omawia sytuację związaną z aktem samouszkodzenia ucznia oraz sytuacje mające wpływ na kondycję psychiczną dziecka.
5B3 – W trakcie spotkania z rodzicami członek zespołu interwencyjnego spisuje z opiekunem dziecka oświadczenie o poinformowaniu o zaistniałym zdarzeniu oraz poinformowaniu szkoły o jej rezultacie, a także zapewnienia dziecku opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej w ramach ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej I stopnia referencyjności lub – jeśli dziecko objęte jest opieką – wskazanie przez rodzica kontaktu do ośrodka i podpisanie zgody na kontakt szkoły z ośrodkiem.
W przypadku odmowy ze strony rodzica lub niepojawieniu się po dziecko – członek zespołu informuje o tym dyrekcję i zawiadamia służby ratownictwa medycznego (112).
6B1 – Członek zespołu interwencyjnego kontaktuje się z opiekunami prawnymi dziecka informuje o zdarzeniu, prosi opiekunów o niezwłoczne przybycie do szkoły.
6B2 – W trakcie spotkania z opiekunem prawnym, członek zespołu interwencyjnego omawia sytuację związaną z aktem samouszkodzenia ucznia oraz sytuacje mające wpływ na kondycję psychiczną dziecka.
6B3 – Członek zespołu interwencyjnego spisuje z opiekunem dziecka oświadczenie potwierdzające, że opiekun został poinformowany o zaistniałym zdarzeniu oraz zobowiązanie do niezwłocznego zapewnienia dziecku opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej w ramach ośrodka środowiskowej opieki psychologicznej i psychoterapeutycznej I stopnia referencyjności lub jeśli dziecko objęte jest opieką – wskazanie przez rodzica kontaktu do ośrodka i podpisanie zgody na kontakt szkoły z ośrodkiem.
Osoba, która jako pierwsza została poinformowana o problemie ucznia zwraca się z informacją zwrotną do ucznia/nauczyciela, że rówieśnik/uczeń został objęty opieką dzięki jego reakcji. Wzmacnia słuszność podjętego przez informatora działania.
Przeprowadzenie w ciągu miesiąca w klasie ucznia co najmniej 2 do 4 warsztatów według scenariusza zajęć.
Psycholog/pedagog szkolny przeprowadza w klasie ucznia zajęcia raz w tygodniu według scenariusza. W trakcie spotkań przypomina uczniom o możliwości otrzymania pomocy na poziomie szkoły w ramach rozmowy z wychowawcą czy psychologiem/pedagogiem. Jeśli uczeń nieobjęty procedurą zgłosi w trakcie rozmów problem samouszkodzeń, rozpoczyna się wobec niego procedura według kroków wariantu B.
przeprowadza z dzieckiem rozmowę na temat jego powrotu do szkoły – jeżeli dziecko zakończyło hospitalizację – oraz ponownie ocenia kondycję psychiczną dziecka;
w przypadku wcześniejszej obecności zachowań samobójczych – sporządza z uczniem i rodzicami plan bezpieczeństwa obowiązujący na terenie szkoły;
ustala z dzieckiem i rodzicem zakres wsparcia na terenie szkoły.
Specjalista ustala z uczniem częstotliwość i godziny spotkań, sytuacje w jakich może skorzystać ze wsparcia, aby uniknąć wzmacniania w uczniu zachowań ucieczkowych.
rozmowa wokół wyników testu Interface, zaplanowanie zintegrowanych oddziaływań, ustalenie częstotliwości i zakresu kontaktów, nie rzadziej niż 1 raz na 2 tygodnie.
poprzez obserwacje i kontakt z dzieckiem oraz rozmowę z nauczycielami wokół funkcjonowania ucznia na zajęciach przedmiotowych.
raz w tygodniu.
w częstotliwości 1 raz na 2 tygodnie.
Omówienie wyników przeprowadzonej ponownie diagnozy ucznia narzędziem Interface, efektów włączonych oddziaływań, a także prognozy dalszych oddziaływań dla dziecka i dalszej współpracy między sektorem oświatowym i medycznym.
W przypadku braku współpracy rodziców (braku zapewnienia opieki psychologicznej/psychoterapeutycznej, bezpośredniej rozmowie lub unikaniu spotkań z zespołem interwencyjnym w szkole) zespół interwencyjny podejmuje decyzję o zawiadomieniu sądu rodzinnego ze wskazaniem do wglądu w sytuację rodzinną dziecka lub innych kroków dostosowanych do sytuacji ucznia.
Czas trwania:
Minimalny czas trwania interwencji to 3 miesiące do pół roku. Oddziaływanie 3‑miesieczne będzie możliwe szczególnie w przypadku równoległej współpracy najbliższego środowiska ucznia oraz dostępności terminów w poradni czy też ośrodku świadczącego pomoc na rzecz dziecka. W wyjątkowych sytuacjach zespół interwencyjny podejmuje samodzielnie decyzję o przedłużenie długości trwania procedury w dostosowaniu do potrzeb ucznia.
Monitorowanie i ewaluacja skuteczności:
Ewaluacja prowadzona jest przez koordynatora, czyli dyrektora szkoły. Powinna zostać przeprowadzona w okresie do 3 miesięcy od rozpoczęcia procedury. Na spotkaniu zespołu interwencyjnego oraz sesji koordynacji z ośrodkiem lub PPP powinien zostać omówiony stan psychiczny dziecka i obserwowalne zmiany na podstawie przeprowadzonego w placówce i szkole ponownego badania w modelu Objawy‑Cechy‑Kompetencje. Omówienie tych wyników badań również dostarcza informacji zwrotnej, na ile wprowadzone oddziaływania przyniosły zmianę objawów u ucznia i jak wpłynęło to na poprawę jego dobrostanu psychicznego.
Kolejnymi aspektami świadczącymi o powodzeniu lub niepowodzeniu oddziaływań i procedury są zauważalne zmiany lub ich brak, w zachowaniu ucznia dokonane poprzez analizę pierwszej wypełnionej „Checklisty obserwacji objawów” u ucznia i porównanie ich z aktualnie prezentowanymi przez ucznia objawami – ograniczenie ich ilości świadczy o powodzeniu oddziaływań.
Brak obecnych myśli i zachowań samobójczych w wywiadzie i samouszkodzeń, poprawa w zakresie samopoczucia również dostarcza informacji o zmianie, jaka zaszła w sferze psychicznej ucznia. Takiej oceny może dokonać psycholog, przeprowadzając ponownie ocenę stanu psychicznego ucznia w oparciu o „Kwestionariusz pytań”.
Uzyskane wyniki powinny zostać omówione celem zorientowania się, czy potrzebne są dalsze oddziaływania oraz w jakim zakresie dla danego ucznia. Jeśli są konieczne, należy ustalić, na jak długo warto przydzielić te oddziaływania oraz kto i jakiego rodzaju pomoc będzie świadczył na jego rzecz.
Jeśli procedura nie zostanie zakończona poprzez konieczność włączenia dodatkowych oddziaływań na kolejny okres 3 miesięcy, powinno zostać to uwzględnione w karcie ewaluacji z uwzględnieniem wprowadzonych, czy też przedłużonych na rzecz ucznia oddziaływań.
Ryzyko/zagrożenia w realizacji:
Czynnik ryzyka 1. Niechęć nauczycieli grona pedagogicznego do rozwijania wiedzy o samouszkodzeniach i stosowania się do procedury
Część nauczycieli może wykazywać niską motywację do rozwijania wiedzy z zakresu określonego w procedurze. Również mimo posiadania wiedzy i poznania odpowiednich kroków procedury, niektórzy nauczyciele mogą posługiwać się swoimi utrwalonymi stereotypowymi, przekonaniami na temat samouszkodzeń. Może to przekładać się na brak reakcji lub reagowanie w sposób agresywny, ośmieszający i zawstydzający ucznia.
Czynnik ryzyka 2. Bagatelizowanie zauważonych objawów przez pracowników szkoły
Mimo zdobytej wiedzy pracownicy, którzy przez długi czas nie mieli kontaktu z procedurą mogą nie pamiętać jej kroków lub bagatelizować objawy mimo ich zauważenia. Część uczniów może stosować wytłumaczenia na zauważone objawy, które mogą wydawać się nauczycielowi racjonalnym powodem np. zauważonych zadrapań i obniżyć czujność na dalszą obserwację jego zachowania.
Czynnik ryzyka 3. Strach przed konsekwencjami z uwagi na obawę naruszenia relacji z uczniem lub jego rodzicami
Niektóre dzieci uczęszczające do szkoły, u których pojawiają się objawy, mogą nie zostać w odpowiedni sposób objęte opieką, ponieważ status ekonomiczny rodziców, czy też ich pozycja zawodowa, może rodzić w pedagogach obawę poniesienia konsekwencji z ich strony. Zdarzają się również sytuacje, kiedy rodzice reagują na wezwanie służb ratownictwa medycznego agresją lub też pretensjami w kierunku szkoły z obawy przed wniesieniem sprawy do sądu rodzinnego lub założeniem niebieskiej karty, co mogą postrzegać jako zagrażające ich reputacji.
Czynnik ryzyka 4. Zbyt mała liczba godzin etatowych dla psychologa/pedagoga szkolnego do objęcia opieką liczby uczniów wobec których prowadzona jest procedura
Z uwagi na różne czynniki, w tym czynniki ekonomiczne, szkoła może mieć ograniczone możliwości zatrudniania psychologów na pełen etat. Jeśli wśród uczniów danej szkoły, jest duża liczba dzieci z orzeczeniem oraz występuje wiele sytuacji w których dziecko/uczeń objęte jest opieką psychologiczną w ramach procedury, uczeń może nie dostać wsparcia w sytuacjach, kiedy tego potrzebuje, będąc na terenie szkoły. Psycholog/pedagog szkolny może (przez ograniczone w szkole godziny) mieć trudność ze zrealizowaniem zajęć warsztatowych lub zapewnieniem rozmowy z uczniami będącymi świadkami zdarzenia.
Czynnik 5. Brak wiedzy o uczniach będących świadkami zdarzenia
Niektórzy uczniowie będący świadkami zdarzenia mającego miejsce na terenie szkoły, mogą uciec z miejsca zdarzenia z napięcia lub też odmówić rozmowy z członkiem zespołu interwencyjnego.
Czynnik ryzyka 6. Nieobecność członków zespołu interwencyjnego
Procedura może nie być rozpoczęta w odpowiednim momencie z uwagi na nieobecność np. wychowawcy klasy lub innego członka zespołu interwencyjnego. Wówczas dyrekcja powinna delegować odpowiednie osoby do jak najszybszego przeprowadzenia interwencji.
Czynnik ryzyka 7. Rodzina niedostrzegająca problemów dziecka lub niezainteresowana pracą na jego rzecz
Niektóre problemy rodziców lub przekonania mogą wpływać na niechęć do podejmowania oddziaływań, takie postawy mogą również rzutować na postawę samego ucznia, który będzie zniechęcany przez rodziców do stosowania się do planu bezpieczeństwa i korzystania z oddziaływań na terenie szkoły. Ambiwalentne podejście rodziców i bagatelizowanie problemów dziecka może przysłużyć się niskiej motywacji do stosowania proponowanych strategii rozwiązywania problemów, alternatywnych sposobów radzenia sobie. Jak również powodować, że problem samouszkodzeń w dalszym ciągu będzie obecny, a objawy dziecka nie będą ulegały zmianie. Będzie to również wpływało na przedłużanie się procedury.
Czynnik ryzyka 8. Częste podejmowanie przez dziecko zachowań autodestrukcyjnych na terenie szkoły
Niektórzy uczniowie mogą nie stosować się do określonych ustaleń i nie korzystać ze wsparcia psychologa/pedagoga szkolnego na terenie placówki. Deprywacja uwagi i wtórne korzyści z eksponowania samookaleczeń lub też inne czynniki, jakie mogą dawać korzyści uczniowi, mogą powodować, że w dalszym ciągu będzie samookaleczał się na terenie szkoły.
Czynnik ryzyka 9. Wzmacnianie bezradności i unikania
Może tak się zdarzyć, że uczeń, kiedy nie będzie chciał uczestniczyć w lekcjach lub będzie nieprzygotowany, będzie chciał korzystać z formy indywidualnego wsparcia pod pretekstem chęci samookaleczenia się, dlatego ważne jest ustalenie czasu tych oddziaływań – określenie ich wstępnie na czas 3 miesięcy, omówienie z uczniem czynności zastępczych oraz planu bezpieczeństwa oraz ustalenie, że zanim uczeń trafi do gabinetu psychologa – skorzysta z ustalonych rozwiązań.
Czynnik ryzyka 10. Ucieczka ucznia
Procedura może nie zostać zrealizowania również ze względu na to, że uczeń może uciec z miejsca zdarzenia, przez nieuwagę nauczyciela czy członka zespołu interwencyjnego zbiegnie z miejsca zdarzenia i opuści pomieszczenie.
Czynnik ryzyka 11. Uczeń zostaje objęty prywatną opieką zewnętrzną
W przypadku gdy uczeń będzie korzystał z psychoterapii w ramach prywatnej praktyki, nie będzie możliwości zweryfikowania szczegółowo planu. Uczeń wówczas może nie przejść przez formalny proces diagnostyczny, tym bardziej, kiedy psychoterapeuta nie będzie miał jednocześnie dyplomu psychologa. Wobec tego nie będzie miał możliwości weryfikowania efektów leczenia na podstawie modelu Objawy‑Cechy‑Kompetencje oraz może odmówić współpracy w ramach sesji koordynacji.
Czynnik ryzyka 12. Długi czas oczekiwania na objęcie opieką ośrodka
Z uwagi na aktualną sytuację w publicznych placówkach świadczących pomoc na rzecz dzieci i młodzieży, uczeń może nie zostać tak szybko pomocą, jak wymaga tego sytuacja, wpłynie to na opóźnienie rozpoczęcia współpracy międzysektorowej i wydłuży czas trwania procedury.