Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki
RUTcEDiUm3SBu1
Ogród śmierci Źródło: Hugo Simberg, Ogród śmierci, 1896, olej na płótnie, domena publiczna.
Ogród śmierci
Hugo Simberg, Ogród śmierci, 1896, olej na płótnie, domena publiczna

Śmierć stanowi jedną z największych zagadek ludzkiej egzystencji. Stosunek do niej zmieniał się na przestrzeni epok. Wywołuje ona uczucia przerażenia, niepokoju, lęku trudnego do sprecyzowania. Dla jednych stanowiła kres istnienia, dla drugich - moment przejścia do innego świata lub wcielenia. Próbowano ją oswajać, personifikować, zrozumieć. Dekadenci, znużeni życiem, widzieli w niej wyzwolenie, ukojenie bólu istnienia. Zafascynowani jej fenomenem, z nadzieją i zniecierpliwieniem oczekiwali kresu swojego życia lub teatralnie sami je kończyli,z wiarą, że jest to jedyna możliwość ucieczki od wszechobecnego cierpienia.

Już wiesz

1) Na podstawie poznanych już dzieł literackich i plastycznych scharakteryzuj wizerunek śmierci w różnych epokach. Zapisz cechy jej wyglądu i atrybuty.

2) Przypomnij znaczenie wyrażeń: memento mori, danse macabre, non omnis moriar.

Już wiesz

1) Poszukaj fotografii In Voluptas Mors, wykonanej przez Salvadora Dalego i Philippe'a Halsmana w 1951 roku.

2) Odnajdź inne wizerunki śmierci stworzone przez współczesnych artystów (takich jak Damien Hirst, Marina Abramović, Katarzyna Kozyra).

j0000000F0B2v23_0000000O
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Wokół śmierci

Ćwiczenie 1.1

Jakimi sposobami artysta wyraża sens umierania w swoim dziele? Zanalizuj przykład wybrany przez siebie.

Ćwiczenie 1.2

Wyjaśnij, która epoka literacka przejawiała szczególne zainteresowanie tematem śmierci. W jaki sposób postrzegano to zagadnienie?

Ćwiczenie 1.3

Przypomnij cechy wyglądu Śmierci z Rozmowy Mistrza Polikarpa ze śmiercią. Jak reagujemy dziś na taki wizerunek? Jakie emocje wzbudzał wieki temu?

Ćwiczenie 1.4

Przypomnij sobie, kim był Tanatos. Wymień cechy wyglądu tej postaci.

Ćwiczenie 1.5

Określ, czy młodopolska śmierć była mężczyzną, czy - kobietą. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Ćwiczenie 1.6

Opisz wizerunek śmierci przedstawiony na obrazie Śmierć i grabarz Carlosa Schwabego.

uzupełnij treść
ROJBSdAPPpWDE
Carlos Schwabe, Śmierć i grabarz
Carlos Schwabe, Śmierć i grabarz, Luwr, licencja: CC 0
j0000000F0B2v23_0000001I
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

O przyjdź!

Wiersz O przyjdź! pochodzi z wydanego pośmiertnie w 1910 roku tomu poetyckiego Nim serce ucichło Stanisława Korab‑Brzozowskiego.
W 1901 roku poeta popełnił samobójstwo. Jego przyczyną była prawdopodobnie niespełniona miłość do młodopolskiej femme fatale, żony Stanisława Przybyszewskiego – Dagny. Można o tym przeczytać w Reflektorem w mrok Tadeusza Boya‑Żeleńskiego. Poeta starannie zaplanował i wyreżyserował swoje samobójstwo.

O przyjdź!Stanisław Korab‑Brzozowski
Stanisław Korab‑Brzozowski O przyjdź!

O przyjdź!

O przyjdź, jesienią –
Wdziej szatę lekką, białą, zwiewną,
Pajęczą;
Rzuć na hebanowe swoje włosy
Perły rosy
Lśniące zimnych barw
Tęczą.

O przyjdź, jesienią –
Owiana skargą tęskną, rzewną
Żurawi,
W dal płynących szarą niebios tonią,
Tchnąca wonią
Kwiatów, które mróz
Krwawi.

O przyjdź, jesienią –
W chwilę zmierzchu senną, niepewną –
I dłonie
Swe przejrzyste, miękkie, woniejące
Na cierpiące
Połóż mi skronie –
O Śmierci! …

j0000000F0B2v23_00000_BIB_001Stanisław Korab-Brzozowski, O przyjdź!, [w:] tegoż, Nim serce ucichło, Warszawa 1910, s. 1–2.
Rz84Uw0vbw6W411
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
R1NkrlEFbebtP11
Źródło: a. nn., licencja: CC BY 3.0.
RUTcEDiUm3SBu1
Ogród śmierci
Hugo Simberg, Ogród śmierci, 1896, olej na płótnie, domena publiczna
Ćwiczenie 2.1

Przeczytaj raz jeszcze wiersz Korab‑Brzozowskiego, ale zakryj ostatni wers. Jaki charakter ma wówczas ten utwór? Powiedz, do kogo i w jakiej sytuacji mógłby być skierowany.

Ćwiczenie 2.2

Określ, co zmienia się w postrzeganiu sytuacji lirycznej po przeczytaniu ostatniego wersu. Jakie reakcje wzbudza on w czytelniku?

Ćwiczenie 2.3

Scharakteryzuj Śmierć w wierszu Stanisława Koraba‑Brzozowskiego.

Ćwiczenie 2.4

Wymień i zinterpretuj elementy tworzące nastrój towarzyszący pojawieniu się Śmierci.

Ćwiczenie 2.5

Wyjaśnij, jaką rolę ma odegrać wyczekiwana postać. Jaką funkcję pełni takie wyobrażenie?

Ćwiczenie 2.6

Obejrzyj trzy obrazy powstałe na przełomie XIX i XX wieku. Wskaż ten, który najlepiej koresponduje z wierszem O przyjdź!. Uzasadnij swój wybór.

j0000000F0B2v23_00000030
JPOL_E3_E4_Tekstykultury

Moją tęsknotą wywołana…

Zygmunt Różycki
RizfpdoLBwB3V
Zygmunt Różycki
autor nieznany, Zygmunt Różycki, licencja: CC 0

Zygmunt Różycki

Poeta młodopolski. Pracował w biurze zarządu Kolei Nadwiślańskiej, a po wojnie - w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Kilka jego wierszy zaadaptowano jako piosenki.

Moją tęsknotą wywołana...
Moją tęsknotą wywołana...

Moją tęsknotą wywołana…

Z oparów sennych tyś powstała
Taka srebrzysta, taka biała,
Taka promienna i powiewna,
Gdyby zaklęta w snach królewna…

Takie podobne miałaś oczy
Do zwierciadlanych wód przezroczy,
Takie świetliste miałaś dłonie,
Księżyc całował twoje skronie…

I uciszyłaś mego ducha,
Którym miotała boleść głucha…
Stanęłaś przy mnie nieskalana,
Moją tęsknotą wywołana…

j0000000F0B2v23_00000_BIB_002Moją tęsknotą wywołana..., [w:] Zygmunt Różycki, Tęsknota, Warszawa 1902, s. 10.
Ćwiczenie 3.1

Znajdź w wierszu fragmenty, które wskazują na podobieństwo postaci kobiecych wykreowanych przez Stanisława Korab‑Brzozowskiego i Zygmunta Różyckiego. Wypisz cechy kobiety, o której jest mowa w wierszu Różyckiego.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 3.2

Napisz, kiedy kochanka odwiedza postać mówiącą. Jaka jest rola kobiety?

uzupełnij treść
Ćwiczenie 3.3

Czy bohaterka wiersza Różyckiego jest - jak u Korab‑Brzozowskiego - uosobieniem śmierci? Jak można interpretować informację, że powstała z „oparów sennych”?

Ćwiczenie 3.4

Określ, jak w kontekście wiersza Stanisława Korab‑Brzozowskiego O przyjdź! można postrzegać utwór Zygmunta Różyckiego Moją tęsknotą wywołana....

j0000000F0B2v23_00000046
JPOL_E3_E4_Preteksty

Marność

Jednym z symboli śmierci najczęściej pojawiających się w sztuce jest ludzka czaszka. Artyści używali go także jako pretekstu do mówienia o życiu i rozmaitych problemach ludzkiej egzystencji. Przypomnij sobie chociażby szekspirowską czaszkę Yoricka.

R3YEy9dwTD6fQ
Charles Allan Gilbert, All is Vanity (Wszystko marność)
Aavindraa, Charles Allan Gilbert, All is Vanity (Wszystko marność), licencja: CC 0

Na przełomie XIX i XX wieku popularne było tworzenie wizualnych iluzji, czyli ilustracji, które po dokładnym obejrzeniu odsłaniały „drugie ujęcie tego samego tematu. Elementy pojawiające się na nich składały się na kolejny, zaskakujący i często przerażający obrazek. Był nim nierzadko wizerunek czaszki, mający przypominać ludziom o marności życia w obliczu nieuniknionej śmierci.
Jednym z najsłynniejszych tego typu rysunków było dzieło amerykańskiego ilustratora Charlesa Allana Gilberta zatytułowane All is Vanity (Wszystko jest marnością). Przedstawia ono kobietę siedzącą przy toaletce i podziwiającą swą urodę w wielkim lustrze. Kiedy spojrzymy na grafikę z pewnej odległości, naszym oczom ukazuje się wielka trupia czaszka, będąca graficznym wyobrażeniem łacińskiej sentencji memento mori. Wszystko zatem - jak głosi tytuł ilustracji - jest marnością. Młodość i fizyczne piękno przeminą, a cień śmierci towarzyszy człowiekowi podczas całej jego egzystencji.

Ćwiczenie 4

Ustal, w jaki sposób dwudziestowieczni twórcy nawiązują do wcześniejszych wyobrażeń śmierci.

j0000000F0B2v23_0000004L
JPOL_E3_E4_Zadaniowo

Zadaniowo

Ćwiczenie 5

Przygotuj pisemną wypowiedź argumentacyjną na temat: Oblicza śmierci. Omów w niej funkcjonowanie formuły memento mori w tekstach kultury dawnej i współczesnej.

uzupełnij treść
Ćwiczenie 6.1

Napisz interpretację obrazu Jacka Malczewskiego Śmierć (1902).

R1GEVnC4r4Ojx
Jacek Malczewski - Śmierć
MNW Cyfrowe, Jacek Malczewski - Śmierć, olej na półtnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja: CC 0
uzupełnij treść
Ćwiczenie 6.2

Scharakteryzuj przedstawione osoby.

Ćwiczenie 6.3

Odczytaj symbolikę obrazu.

Ćwiczenie 6.4

Wyjaśnij, w jaki sposób obraz koresponduje z wierszem O przyjdź! Stanisława Korab‑Brzozowskiego.

Ćwiczenie 7

Przygotuj 15‑minutową wypowiedź na temat obecności motywu śmierci w literaturze i sztuce Młodej Polski. Skorzystaj z materiałów zawartych w podręczników oraz innych dostępnych ci źródeł.

RGSADU1p12uUF1
zadanie interaktywne
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida