PROGRAM 3. Ochrona zdrowia psychicznego, zapobieganie zaburzeniom psychicznym dzieci i młodzieży oraz oddziaływanie edukacyjno‑specjalistyczne skierowane do uczniów
Poziom interwencji:
Oddziaływanie na nauczycieli specjalistów (psycholog, pedagog szkolny);
Oddziaływanie na nauczycieli;
Oddziaływanie na dziecko/ucznia;
Oddziaływanie na zespół klasowy;
Oddziaływanie na rodziców;
Oddziaływania na innych pracowników szkoły;
Oddziaływania na interwenta kryzysowego z ośrodka zewnętrznego (np. POIK) lub psychologa, psychoterapeutę, terapeutę środowiskowego z ośrodka środowiskowej pomocy psychologiczno- psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży na I poziomie referencyjnym.
Oddziaływanie na nauczycieli specjalistów (psycholog, pedagog szkolny);
Oddziaływanie na nauczycieli;
Oddziaływanie na dziecko/ucznia;
Oddziaływanie na zespół klasowy;
Oddziaływanie na rodziców;
Oddziaływania na innych pracowników szkoły;
Oddziaływania na interwenta kryzysowego z ośrodka zewnętrznego (np. POIK) lub psychologa, psychoterapeutę, terapeutę środowiskowego z ośrodka środowiskowej pomocy psychologiczno- psychoterapeutycznej dla dzieci i młodzieży na I poziomie referencyjnym.
Etap edukacyjny:
szkoła podstawowa klasy 1–3,
szkoła podstawowa klasy 4–8,
szkoła ponadpodstawowa,
szkolenie nauczycieli i pozostałych pracowników szkoły.
Kategoria interwencji:
interwencja w sytuacjach kryzysowych
Problem:
Według policyjnych statystyk (Komenda Główna Policji, b.d) w 2020 roku w Polsce 107 dzieci i młodzieży do osiemnastego roku życia zmarło w wyniku samobójstwa, w 2022 roku było to już 156 osób w wieku rozwojowym. Na świecie co roku umiera śmiercią samobójczą około 700 000 osób (co 40 sekund ktoś popełnia samobójstwo) (WHO, 2023). Według kompleksowego badania stanu zdrowia psychicznego polskiego społeczeństwa Ezop II w latach 2016–2020, około 6% młodzieży w wieku 12–17 lat przejawiało tendencje samobójcze (Ostaszewski, Kucharski, Stokwiszewski, 2021). Taki wzrost zachowań samobójczych dzieci i młodzieży wskazuje na potrzebę przeszkolenia i wzmocnienia kompetencji pracowników systemu oświaty w zakresie:
rozpoznawania sygnałów tych zachowań u dzieci i młodzieży,
udzielania wsparcia i kierowania ich do odpowiednich miejsc pomocowych,
podejmowania skutecznych działań w wypadku, gdy te zdarzenia dotkną ich społeczność szkolną.
Według definicji WHO samobójstwo jest „aktem celowego zabicia się”.
Istotnym aspektem tej definicji jest właśnie podkreślenie świadomej intencji śmierci, czyli niezaburzonej świadomości. Natomiast próba samobójcza to każde zachowanie samobójcze, które nie zakończyło się zgonem. Zachowania te obejmują zamierzone samouszkodzenia pod postacią m.in. celowych zatruć, zranień lub okaleczeń ciała. Zachowania samobójcze stanowią pewnego rodzaju spektrum, do którego zaliczamy myśli samobójcze, myśli samobójcze z tendencją do realizacji, plany samobójcze, próby samobójcze i samobójstwo. Badania (Miller, 2021) wskazują, iż większość osób, które targnęły się na własne życie, w różny sposób sygnalizowała wcześniej swój zamiar otoczeniu. Na każde 10 osób, które odebrały sobie życie, 8 dawało wyraźne ostrzeżenia.
Nastolatek, który zamierza targnąć się na życie, wysyła wcześniej sygnały alarmowe. Do tzw. werbalnych znaków ostrzegawczych zaliczamy:
bezpośrednie, kiedy uczeń otwarcie mówi o chęci popełnienia samobójstwa, o sposobie, w jaki to zrobi lub o zmęczeniu, braku sił i motywacji do życia; padają takie stwierdzenia, jak: „Chcę się zabić”, „Chcę umrzeć”, „Nie mam już siły”, „Wolałbym się nigdy nie urodzić”;
pośrednie, kiedy potencjalny samobójca wypowiada niejednoznaczne i niejasne stwierdzenia w rodzaju: „Już niedługo nie będziesz się musiał o mnie martwić”, „Niedługo nie będę już ci sprawiał więcej kłopotów”, „Wszystko jest bez sensu”, „Wątpię, czy to przeżyję”. Do tej grupy można zaliczyć także wszelkiego rodzaju częste wypowiedzi dotyczące śmierci, śmiertelnych chorób, żałoby, życia pozagrobowego, końca świata.
Do niewerbalnych znaków ostrzegawczych zaliczamy:
wszelkiego rodzaju zmiany w zachowaniu i zwyczajach danej osoby, takie jak: rozdawanie swoich cennych rzeczy, spisywanie testamentu, żegnanie się z najbliższymi osobami, drastyczny przyrost wagi lub jej utrata, długi sen lub bezsenność, zaniedbywanie wyglądu, wycofywanie się z kontaktów towarzyskich, nagłe zachowania agresywne, utrata zainteresowania szkołą, zajęciami.
Trudności i problemy, które mogą stać się przyczyną podjęcia decyzji o samobójstwie, w każdej grupie wiekowej są całkowicie inne. Wydarzenia, które z perspektywy dorosłego nie są traktowane jako trudne, dla dzieci i młodzieży mogą być paraliżujące i wydawać się nie do rozwiązania. Analizując uwarunkowania samobójstw wśród osób w wieku rozwojowym, należy uwzględniać te, które są szczególnie ważne dla danej fazy rozwojowej i szczególnie z nią związane. Według WHO (za: Hołyst, 2018) najczęstszymi przyczynami podejmowanych prób samobójczych wśród dzieci i młodzieży są:
problemy rodzinne (w tym rozwody, rozbita rodzina); badania (Jarosz, 2019) wskazują ponadto, że ponad połowa niedoszłych samobójców nie posiadała normalnej rodziny i wychowywała się w rodzinach rozbitych, które nie stwarzały korzystnych warunków wychowawczych; w ich domach rodzinnych obserwowano brak harmonii, niestałość i niekonsekwencję w wychowaniu; wśród dzieci i młodzieży z rodzin zdezorganizowanych próby samobójstw dokonywane są kilkakrotnie częściej niż w populacji ich szkolnych rówieśników wyrastających w normalnych rodzinach;
rozstania z przyjaciółmi lub sympatiami;
kłopoty z nauką lub rozczarowanie wynikami szkolnymi, wysoki poziom wymagań w szkole; często bezpośrednim impulsem do popełnienia samobójstwa mogą być zaniedbania w nauce, wagary;
przemoc rówieśnicza.
Podłożem decyzji związanych z zachowaniami samobójczymi jest więc wiele współwystępujących czynników. Do pozostałych czynników ryzyka możemy zaliczyć: wcześniejsze doświadczenia podjęcia próby samobójczej, zaburzenia psychiczne pod postacią zaburzeń nastroju, depresji lub choroby afektywnej dwubiegunowej, uzależnienia substancjalne, szczególnie od alkoholu. Choroby afektywne, tak jak i alkohol, mogą prowadzić do wzmocnienia zachowań impulsywnych, w tym zachowań samobójczych. Poza nimi wśród zaburzeń szczególnie związanych z ryzykiem samobójczym należy wymienić zaburzenia zachowania, zespół stresu pourazowego (PTSD), zaburzenia lękowe z napadami panicznymi, zaburzenia adaptacyjne i zaburzenia odżywiania pod postacią jadłowstrętu psychicznego. Następnymi ważnymi czynnikami są samouszkodzenia, doświadczanie przemocy seksualnej lub fizycznej czy impulsywność. Psychologiczne czynniki ryzyka związane są z poczuciem beznadziejności, niską samooceną i niskimi umiejętnościami rozwiązywania problemów, szczególnie społecznych, a także nieadaptacyjne strategie radzenia sobie.
Kolejne czynniki to doświadczanie przemocy i społeczna izolacja. Badania pokazują, że niska frekwencja szkolna ucznia również jest czynnikiem podnoszącym ryzyko podjęcia próby samobójczej. Dodatkowo do czynników ryzyka zaliczamy uwarunkowania biologiczne, szczególnie związane z niską aktywnością układu serotoninergicznego i wysokimi poziomami kortyzolu, doświadczanie przewlekłego bólu oraz chorób przewlekłych i somatycznych, a także przewlekłe zaburzenia snu.
Należy jeszcze raz podkreślić, że wśród przyczyn środowiskowych znaczące czynniki ryzyka to trudności rodzinne i inne formy dysfunkcjonalności systemu rodzinnego, jak i zaburzenia psychiczne rodziców. Pozostałe czynniki związane są między innymi z doświadczeniem samobójstwa bliskiej osoby lub ekspozycji na zachowania samobójcze innych osób, a także dostępność metod czy środków umożliwiających samobójstwo. Ważne jest, aby pamiętać, że przyczyny samobójstwa zawsze są wieloczynnikowe i nigdy nie ograniczają się wyłącznie do jednego wydarzenia.
Samobójstwo ma niezwykle silne konsekwencje o wymiarze społecznym, w jego wyniku dochodzi do nieodwracalnego przerwania więzi społecznych czy ról społecznych. Poza tym pojawiają się konsekwencje psychologiczne, co jest czynnikiem w znaczącym stopniu dezintegrującym dane środowisko, na przykład przez pojawiający się lęk, złość, poczucie winy czy osamotnienia. W związku z tym, w realizacji programu nauczania w przypadku samobójstwa członka społeczności szkolnej powinno znaleźć się właściwe odniesienie do tego zdarzenia. Działania postwencyjne wpisują się w prawo oświatowe i działania podejmowane na terenie szkoły. Realizowane są w ramach pomocy psychologiczno‑pedagogicznej, ponieważ to właśnie dzięki zaangażowaniu całego grona pedagogicznego możliwe jest jak najszybsze zidentyfikowanie i dotarcie do uczniów wymagających wsparcia ze względu na negatywne skutki doświadczenia związanego z zachowaniem samobójczym ucznia szkoły. Dodatkowo szkoły zobowiązane są do przeprowadzenia diagnozy w zakresie potrzeb rozwojowych uczniów związanych ze środowiskiem szkolnym, z uwzględnieniem czynników ryzyka i czynników ochronnych. Na podstawie wyników tej diagnozy tworzone są programy wychowawczo‑profilaktyczne i w sytuacji samobójstwa ucznia podczas trwania roku szkolnego, program będzie wymagał modyfikacji i uzupełnienia go o odpowiednie, krótko- i długoterminowe oddziaływania postwencyjne. Załącznik 1 do studium procedury zawiera spis regulacji uwzględniających działania postwencyjne w obszarze oświaty.
Cele:
Procedura ma na celu przygotowanie społeczności szkolnej na sytuacje kryzysowe, które pojawią się w przypadku zachowania samobójczego u ucznia szkoły. Opracowanie spójnego planu, z jasnym podziałem ról, odpowiedzialnością za poszczególne aktywności i interwencje przyczyni się do efektywności działań, zwiększenia bezpieczeństwa i profilaktyki zachowań samobójczych. Procedura zakłada wyposażenie nauczycieli w wiedzę na temat zachowań samobójczych, ich przyczyn, wczesnych sygnałów. Odpowie na pytania dotyczące konsekwencji i następstw zachowań samobójczych, procesów, jakie w ich wyniku zostają uruchomione i jak sobie z nimi radzić. Każda placówka powołuje zespół interwencyjny, w skład którego wchodzą: dyrektor, wicedyrektor, wychowawcy, psycholodzy szkolni, pedagodzy szkolni i/lub inny specjalista pracujący w szkole. Członkowie zespołu interwencyjnego będą odpowiedzialni za przyjmowanie zgłoszeń i podejmowanie działań interwencyjnych w oparciu o poniższą procedurę.
Procedura zakłada wyposażenie nauczycieli i pracowników szkoły w niezbędne umiejętności, kompetencje i wiedzę w zakresie reagowania, działania i wsparcia w sytuacjach wystąpienia zachowań samobójczych u uczniów. Dzięki procedurze i opracowanym materiałom nauczyciele specjaliści i każdy pracownik szkoły nabędzie kompetencje niezbędne do radzenia sobie w niezwykle trudnej sytuacji kryzysowej wywołanej zachowaniem samobójczym członka społeczności szkolnej.
Procedura ma na celu uświadomienie nauczycieli, że zachowania samobójcze uczniów mają specyficzne następstwa dla społeczności szkolnej. Minimalizowanie negatywnych skutków zachowań samobójczych jest jasno wpisane w zasady działań postwencyjnych, które są również działaniami profilaktycznymi. Odpowiednia, szybka i właściwie rozłożona w czasie odpowiedź na pojawiający się w szkole kryzys ma zapobiec negatywnym skutkom i powikłaniom z nich wynikającym.
Procedura zawiera informacje na temat technik pomocnych we wspieraniu, rozmowie, radzeniu sobie z uczniami w kryzysie, wymagającymi pomocy. Na materiały składają się scenariusze zajęć zawierające tematy i obszary do omówienia w trakcje zajęć grupowych (klasowych), przykładowe scenariusze rozmów z uczniami – indywidualne i grupowe, procedury ewaluacji stanu psychicznego uczniów z uwzględnieniem zachowań samobójczych. Dodatkowo do procedury załączono proponowane przykłady komunikatów dotyczących samobójstwa kierowanych do społeczności szkolnej. Znajomość czynników ryzyka i czynników podtrzymujących zachowania samobójcze, a także wczesnych sygnałów, pozwoli na skuteczne przeciwdziałanie i minimalizowanie tych zachowań wśród uczniów objętych oddziaływaniami w ramach procedury. Procedura zawiera omówienie zagadnień związanych ze wzmacnianiem kompetencji nauczycieli w sytuacjach rozmowy z uczniem zgłaszającym się z powodu kryzysu psychicznego, sposób rozmowy, metody oszacowania ryzyka i wsparcia ucznia, jak również miejsc, do których należy przekierować ucznia, adekwatnie do jego stanu.